Sorularla Tarih

16.yüzyıl Avrupa’sı, toplumsal ve siyasal yapıda belirgin kırılmaların yaşandığı bir dönemdi. Katolik Kilisesi, Ortaçağ boyunca sürdürdüğü geniş otoritesine rağmen 14. ve 15. yüzyıllarda yaşanan krizler nedeniyle nüfuz kaybetmeye başlamıştı. Avignon Papalığı ve Batı Schizması gibi kurumsal çalkantılar, Kilise’nin evrensel temsil iddiasını zayıflatmış; Kara Veba’nın yıkıcı etkileri ise ruhban sınıfının otoritesini sorgulatmıştı. Bu ortamda ekonomik ve siyasal gücünü korumakta zorlanan Kilise, endüljans satışları gibi uygulamalar nedeniyle halkın giderek artan eleştirileriyle karşı karşıya kalmıştı. Özellikle affın maddi karşılıkla alınabileceği algısını güçlendiren bu uygulamalar, hem ruhani itibar hem de ahlaki güven açısından ciddi bir erozyona yol açıyordu. Martin Luther'in 95 Tezi Wittenberg Kilisesi kapısına çivilediğini gösteren resim çalışması Aynı dönemde Avrupa’da yükselen hümanist düşünce, bireysel okuma ve özgün kaynaklara dönüş hareketini teşvik ediyordu. Rönesans hümanizminin ad fontes ilkesi, kutsal metinlerin Latince çevirileri yerine özgün dillerinde incelenmesine olanak sağladı. Erasmus gibi hümanistlerin eleştirileri, Kilise’nin entelektüel kapasitesine yönelik şüpheleri artırırken; yeni bir düşünsel zeminin oluşmasına katkıda bulundu. Öte yandan matbaanın yayılması, bilgiyi erişilebilir kılarak fikrî hareketlerin geniş kitlelere ulaşmasını sağladı. Böylece Avrupa, geleneksel otoritelere meydan okumaya hazır bir entelektüel atmosfere sahip olmuştu. Protestanlık nasıl ortaya çıktı sorusuna gelecek olursak, bu ortamda yetişen Martin Luther, yoğun bir içsel muhasebe sürecinden geçerek teolojik arayışlarını derinleştirmişti. Augustinusçu tarikat üyesi olarak manastır yaşamına girdiğinde, günah, adalet ve kurtuluş kavramları üzerine yoğunlaştı. Pavlus’un mektuplarını ayrıntılı biçimde incelemesi, onu “imanla aklanma” öğretisine götürdü. Luther’e göre insan, doğası gereği günahkârdır ve iyi eylemler kurtuluşu sağlamaya yetmez; kurtuluş, Tanrı’nın lütfunu imanla kabul eden kişiye verilen ilahi bir armağandır. Bu yaklaşım, Katolik Kilisesi’nin sakramentlere ve iyi işlere dayalı teolojik yapısıyla temelden çelişiyordu. Böylece Luther’in düşünsel yönelişi, Kilise’nin otoritesinin merkezine dokunan bir nitelik kazandı. Luther’in 1517’de kaleme aldığı 95 Tez, başlangıçta akademik bir tartışma çağrısından ibaretti; fakat matbaanın etkisiyle Avrupa genelinde hızla yayıldı. Tezlerde endüljans uygulamasının teolojik temelleri sorgulanıyor ve gerçek tövbenin içsel bir dönüşüm olduğu savunuluyordu. Ancak bu eleştiriler zamanla Kilise’nin ruhsal yetkilerini ve Papalık’ın otoritesini hedef alan daha geniş bir meydan okumaya dönüştü. Papalık, Luther’i aforoz ederek düşüncelerini bastırmaya çalıştı; fakat Luther, Worms Diyeti’nde görüşlerini geri çekmeyi reddederek açık bir direnç sergiledi. Bu tutum, onu yalnızca teolojik bir reformcu değil, siyasal bir figür hâline de getirdi. Reformun geniş kitleler tarafından benimsenmesinde siyasal unsurların rolü azımsanamaz. Alman prensleri, Papalık’ın ekonomik taleplerinden ve merkeziyetçi baskısından rahatsızdı. Luther’in fikirleri, yerel siyasal özerklik arayışlarıyla birleşince Reform için uygun bir ortam oluştu. Böylece birçok Alman bölgesinde Lutherci öğreti devlet desteğiyle kurumsallaştı. Luther’in İncil’i Almancaya çevirmesi, hem dini bilgiyi halkın erişimine açtı hem de Almanca dilinin standartlaşmasına katkı sağladı. Protestanlık bu süreçte yalnızca bir teolojik akım değil, aynı zamanda bir kültürel ve toplumsal dönüşümün aracı hâline geldi. Reform hareketi kısa sürede Almanya sınırlarını aşarak Avrupa’nın farklı bölgelerinde özgün biçimler aldı. İsviçre’de Zwingli ve Calvin gibi isimler, Luther’in öğretilerini farklı teolojik yönelimlerle birleştirerek yeni reform gelenekleri yarattı. İngiltere’de VIII. Henry döneminde yaşanan kopuş ise Protestanlığın siyasal yönünün ne kadar belirleyici olabileceğini gösterdi. Bu genişleme, Protestanlığın tek tip bir yapıdan ziyade çeşitli yerel geleneklerin oluşturduğu çok katmanlı bir dinî hareket hâline gelmesini sağladı. Reformun etkileri uzun vadede Avrupa’nın toplumsal ve siyasal düzenini köklü biçimde değiştirdi. Devlet otoritesi dinsel kurumlardan bağımsızlaşmaya başlayarak laikleşme sürecini hızlandırdı. Eğitim alanında okuryazarlık oranları arttı; çünkü Protestan anlayışa göre her bireyin Kutsal Kitap’ı okuyup yorumlayabilmesi gerekiyordu. Bu durum hem bireysel düşüncenin güçlenmesini sağladı hem de modern vatandaşlık kültürünün temellerini attı. Ekonomik alanda rasyonelleşme, çalışma disiplini ve bireysel sorumluluk gibi değerler öne çıkmış, Weber’in daha sonra “Protestan Ahlakı” kavramıyla ilişkilendirdiği kültürel dönüşüm ortaya çıkmıştı. Sonuç olarak Martin Luther’in hareketi, yalnızca Katolik Kilisesi’ne yöneltilmiş bir teolojik eleştiri değil, Avrupa’nın tarihsel gelişimini şekillendiren büyük bir kırılma noktasıdır. Teolojik, siyasal, toplumsal ve kültürel boyutlarıyla Reform, modern dünyanın oluşum sürecine etkide bulunmuş; birey, otorite ve özgürlük kavramlarının yeniden tanımlanmasına katkı sağlamıştır. Luther’in düşünceleri ve Reform hareketinin yarattığı dönüşüm, günümüz toplumlarında dahi etkisini sürdüren bir tarihsel miras olarak önemini korumaktadır.

Birinci Anafartalar Muharebesi, Çanakkale Cephesi’nin kuzey kanadında 9–10 Ağustos 1915 tarihlerinde gerçekleşen ve Osmanlı ordusunun kesin savunma başarısıyla sonuçlanan kritik bir çatışmadır. 1915 yılının yaz aylarına gelindiğinde, Gelibolu’daki kara savaşları aylarca süren siper muharebelerine dönüşmüş, Nisan ve Mayıs aylarında yapılan çıkarmalar İtilaf Devletleri’ne beklenen ilerlemeyi sağlayamamıştı. İngiliz komutanlığı bu çıkmazı aşmak için yeni bir plan hazırladı: Osmanlı savunmasını kuzeyden yararak Alçıtepe üzerinden Çanakkale Boğazı’na ulaşmak. Bunun için de Anafartalar Ovası ve Suvla Koyu üzerinden geniş çaplı bir çıkarma harekâtı başlatıldı. 6 Ağustos 1915 gecesi İngiliz 9. Kolordusu Suvla Koyu’na çıkarma yaptı. İlk saatlerde ciddi bir direniş görmeyen birlikler kolayca kıyıya yerleşti ancak iç bölgelere ilerlemekte yavaş davrandılar. Araziyi iyi tanımamaları, su kaynaklarının kıtlığı ve komuta kademesindeki kararsızlık bu duraklamanın başlıca nedenleriydi. Bu gecikme Osmanlı kuvvetleri için hayati bir fırsat oldu. 8 Ağustos’ta 5. Ordu Komutanı Liman von Sanders, bölgedeki birlikleri tek elde toplamak amacıyla Anafartalar Grubu Komutanlığı’nı kurarak başına Arıburnu’nda gösterdiği üstün performansla tanınan Albay Mustafa Kemal’i atadı. Mustafa Kemal bölgeye gelir gelmez araziyi inceledi ve düşmanın Kocaçimen Tepeleri ile Conkbayırı’nı ele geçirmesi halinde kuzey savunmasının çökeceğini gördü. Hızla bir plan yaptı ve ertesi sabah taarruza geçme kararı aldı. 9 Ağustos sabahı Osmanlı birlikleri gece boyunca mevzilenmiş, hücum düzenine girmişti. Mustafa Kemal, ön saflarda askerlerine moral verirken süngü takmış piyadeler Kocaçimen, Azmakdere ve Damakçık Bayırı yönünde ilerledi. Şiddetli çatışmalar sonucunda İngiliz birlikleri mevzilerinden sökülüp geri atıldı. Ertesi gün, 10 Ağustos sabahı ise muharebenin dönüm noktası yaşandı. Mustafa Kemal, Conkbayırı’nda topladığı kuvvetlere kesin taarruz emri verdi. Sabahın erken saatlerinde sisin de yardımıyla başlayan süngü hücumu, düşmanı tamamen geri çekilmeye zorladı. Böylece Anafartalar hattı Osmanlı kontrolünde güvence altına alındı. Muharebe sonucunda İngilizlerin kuzeyden Çanakkale Boğazı’na ulaşma planı başarısız oldu. Osmanlı ordusu yaklaşık 2.500 kayıp verirken, İtilaf Devletleri’nin kayıpları 5.000’e yaklaştı. Birinci Anafartalar, yalnızca taktik bir savunma zaferi değil, aynı zamanda Çanakkale Cephesi’nde stratejik üstünlüğün Osmanlı’ya geçtiği bir dönüm noktasıydı. Mustafa Kemal bu muharebe ile komutanlık yeteneğini bir kez daha kanıtladı; bu başarısı ilerleyen yıllarda hem askeri hem de siyasi kariyerinin temel taşlarından biri oldu. İngilizler için ise bu yenilgi, Ağustos 1915’te başlattıkları son büyük taarruzun boşa çıkması anlamına geldi. Birkaç ay daha cephede tutunmaya çalışsalar da ilerleme umudu kalmamıştı ve Aralık 1915–Ocak 1916’da Gelibolu’dan tamamen çekilmek zorunda kaldılar. Birinci Anafartalar Muharebesi, Çanakkale Savaşı’nın kaderini tayin eden ve tarihe altın harflerle geçen savunma başarılarından biri olarak, hem askeri tarihte hem de Türk milletinin hafızasında özel bir yere sahiptir.

Fatih Sultan Mehmet denildiğinde akla ilk gelen fetih İstanbul’un alınması olsa da, onun hükümdarlık dönemi yalnızca bu büyük başarıyla sınırlı değildir. 11 Ağustos 1473 tarihinde gerçekleşen Otlukbeli Savaşı, Fatih’in askeri dehasını ve stratejik vizyonunu gözler önüne seren bir başka önemli olaydır. Osmanlı Devleti ile Akkoyunlu Devleti arasında geçen bu çarpışma, Anadolu’nun geleceğini şekillendiren bir dönüm noktası olarak tarihe kazınmıştır. Savaşın Arka Planı Otlukbeli Savaşı’nın kökenleri, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ın yükselen gücüne dayanır. Uzun Hasan, Karakoyunlu Devleti’ni yenerek Doğu Anadolu ve İran coğrafyasında etkili bir güç haline gelmişti. Bu başarıları, onun Osmanlı Devleti’ne karşı cesaretlenmesine ve Anadolu’daki egemenlik iddiasını ortaya koymasına neden oldu. Üstelik Uzun Hasan, Osmanlı’ya karşı Venedik gibi Batılı güçlerle ittifak arayışına girerek Fatih Sultan Mehmet için ciddi bir tehdit oluşturmuştu. Fatih, bu gelişmeleri dikkatle izliyordu. Akkoyunlular’ın doğu sınırlarında yarattığı huzursuzluk ve Osmanlı otoritesine meydan okuyan tavırları, onun harekete geçmesini kaçınılmaz kıldı. Hem Anadolu’nun birliğini sağlamak hem de doğudan gelebilecek tehlikeleri bertaraf etmek amacıyla Fatih, büyük bir orduyla sefere çıktı. Savaşın Seyri Savaş, Erzincan yakınlarındaki Otlukbeli mevkiinde gerçekleşti. Osmanlı ordusu, Fatih’in liderliğinde dönemin en ileri teknolojilerinden biri olan topları ve iyi organize edilmiş askeri yapısıyla dikkat çekiyordu. Karşılarında ise Uzun Hasan’ın çoğunlukla süvari ağırlıklı, geleneksel savaş taktiklerine dayanan Akkoyunlu ordusu yer alıyordu. Çatışmanın kaderini belirleyen unsurlardan biri, Osmanlı’nın topçu gücünün etkili kullanımı oldu. Fatih’in ordusu, disiplinli yapısı ve stratejik üstünlüğüyle Akkoyunlu kuvvetlerini kısa sürede bozguna uğrattı. Uzun Hasan, savaş alanından kaçmak zorunda kaldı ve bu yenilgi, onun bölgedeki iddiasını büyük ölçüde zayıflattı. Sonuçları ve Önemi Otlukbeli Savaşı, Osmanlı Devleti için sadece bir askeri zafer değildi; aynı zamanda siyasi ve bölgesel bir dönüm noktasıydı. Bu galibiyetle Fatih, doğu sınırlarını güvence altına aldı ve Anadolu’daki Osmanlı hâkimiyetini pekiştirdi. Akkoyunlu Devleti’nin gücü kırılırken, Osmanlı’nın Orta Doğu’ya yönelik politikaları için de yeni bir zemin hazırlanmış oldu. Fatih Sultan Mehmet’in bu zaferi, onun yalnızca bir fetih padişahı olmadığını, aynı zamanda geniş bir coğrafyayı yönetme vizyonuna sahip bir lider olduğunu kanıtlar. Otlukbeli Savaşı, Osmanlı’nın yükseliş döneminde attığı sağlam adımlardan biri olarak tarihteki yerini aldı. Fatih Sultan Mehmet’in devri, yalnızca İstanbul’un fethiyle değil, Otlukbeli gibi stratejik zaferlerle de doludur. Bu olaylar, onun hem bir komutan hem de bir devlet adamı olarak ne denli büyük bir lider olduğunu gösteriyor. Otlukbeli Savaşı, Osmanlı tarihinin parlak sayfalarından birini oluştururken, Anadolu’nun birliğini koruma mücadelesinin de simgesi haline gelmiştir.

Osmanlı İmparatorluğu’nun en parlak dönemlerinden birinde, Fatih Sultan Mehmed’in yanında yer alan önemli isimlerden biri olan Zağanos Paşa, hem askeri dehası hem de siyasi etkisiyle tarihte derin izler bırakmış bir devlet adamıdır. İstanbul’un fethinde oynadığı kritik rol ve sadrazamlık makamına yükselişiyle tanınan Zağanos Paşa, aynı zamanda Osmanlı’da devşirme sisteminin yetiştirdiği yetkin yöneticilerden biridir. Peki, Zağanos Paşa kimdir ve tarihteki önemi nedir? Gelin, bu etkileyici figürün hayatına daha yakından bakalım. Zağanos Paşa’nın Kökeni ve Erken Dönemi Zağanos Paşa’nın tam adı Zağanos Mehmed Paşa’dır ve kendisi devşirme kökenlidir. Osmanlı’da devşirme sistemi, gayrimüslim ailelerden alınan çocukların Müslüman olarak yetiştirilip devlete hizmet etmesini sağlayan bir uygulamaydı. Zağanos’un kökeni konusunda kesin bir bilgi olmasa da, bazı kaynaklar onun Arnavut ya da Rum asıllı olabileceğini belirtir. “Zağanos bin Abdullah” olarak anılması, devşirme kökenini açıkça ortaya koyar; çünkü “Abdullah” ismi, genellikle devşirmelerin İslam’a geçişini simgeler. Eğitimini Edirne Sarayı’nda, Enderun’da tamamlayan Zağanos, zeki ve yetkin bir birey olarak dikkat çekti. Enderun, Osmanlı’nın elit yöneticilerini ve askerlerini yetiştiren bir okuldu ve Zağanos burada aldığı eğitimle kısa sürede ümera sınıfına, yani yönetici ve asker elitlere katıldı. Lakabı “Zağanos”un, denizcilikte gözetleme için kullanılan keskin görüşlü bir yırtıcı kuş türünden geldiği düşünülür. Bu lakap, onun stratejik zekâsını ve dikkatli bakış açısını yansıtır. Osmanlı Hizmetindeki Yükselişi Zağanos Paşa’nın kariyeri, II. Murad döneminde başladı. İlk resmi görevinin hazinedarbaşılık olduğu tahmin ediliyor. Daha sonra 1440’ta Arnavut-ili sancak beyliğine atanarak taşra hizmetine geçti. II. Murad’ın batı seferlerinde gösterdiği başarılar, onun vezirlik makamına yükselmesini sağladı. Bu dönemde, II. Murad’ın kızı Fatma Sultan ile evlenmesi, ona “damat” unvanını kazandırdı ve sarayla bağlarını daha da güçlendirdi. Zağanos Paşa’nın hayatındaki dönüm noktalarından biri, II. Mehmed’in (Fatih Sultan Mehmed) lalası olarak görevlendirilmesiydi. II. Murad, oğlu Mehmed’i Manisa sancakbeyi olarak gönderdiğinde, Zağanos Paşa onun eğitimi ve gelişimi için önemli bir rehber oldu. 1449’a kadar bu görevini sürdüren Zağanos, genç şehzadenin askeri ve siyasi vizyonunun şekillenmesinde büyük rol oynadı. İstanbul’un Fethindeki Rolü Zağanos Paşa, Osmanlı tarihinin en önemli olaylarından biri olan İstanbul’un fethinde kilit bir figürdü. II. Mehmed’in 1451’de ikinci kez tahta çıkmasıyla birlikte, Zağanos vezirlik makamına geri döndü ve fetih hazırlıklarında aktif bir şekilde yer aldı. Özellikle Rumeli Hisarı’nın inşasında büyük sorumluluk üstlendi. Hisarın üç büyük kulesinden birine onun adı verildi ve bu, padişah tarafından takdir edildiğinin bir göstergesiydi. Fetih sırasında Zağanos Paşa, gemilerin karadan yürütülmesi gibi dahiyane bir fikrin uygulanmasında etkili oldu. Haliç’in savunmasını kırmak için Osmanlı donanmasının Kasımpaşa’ya indirilmesi, onun stratejik zekâsının bir ürünü olarak tarihe geçti. Ayrıca, kuşatma sırasında Haliç surları karşısında konuşlanarak Bizans ve İtalyan gemilerine karşı önemli bir savunma hattı oluşturdu. Ulubatlı Hasan gibi kahramanların da onun komutasındaki birliklerde yer aldığı bilinir. Fetih sonrası Çandarlı Halil Paşa’nın azledilip idam edilmesiyle Zağanos Paşa, 1453’te vezir-i azam (sadrazam) oldu. Bu, onun kariyerinin zirvesiydi ve İstanbul’un fethinden sonra sadrazamlığa getirilen ilk kişi olarak tarihe geçti. Belgrad Kuşatması ve Sürgün Zağanos Paşa’nın sadrazamlığı, 1456’daki Belgrad Kuşatması’na kadar sürdü. Osmanlı ordusu, Sırbistan’ı fethetmesine rağmen Belgrad’ı alamadı ve János Hunyadi liderliğindeki Macar ordusuna yenildi. Bu başarısızlık, Zağanos Paşa’ya mal edildi ve sadrazamlıktan azledildi. Ardından kızı ile birlikte Balıkesir’e sürgüne gönderildi. Balıkesir’de geçen yıllarında Zağanos Paşa, şehir için önemli eserler bıraktı. Cami, medrese ve hamam gibi yapılar inşa ederek bölgenin gelişimine katkıda bulundu. Bugün Balıkesir’deki Zağanos Paşa Camii ve türbesi, onun mirasının somut birer kanıtıdır. Son Yılları ve Ölümü Zağanos Paşa’nın hayatının son dönemi hakkında farklı rivayetler vardır. Bazı kaynaklar, 1459’da İstanbul’a geri çağrıldığını ve 1463’te Kaptan-ı Derya olarak Osmanlı donanmasının başına geçtiğini söyler. 1466’da Teselya ve Makedonya valisi olduğu da iddia edilir. Bir başka anlatıya göre ise 1461’de Trabzon’un fethine katılmış, burada Prenses Anna ile evlenmiş ve 1467-1469 arasında Trabzon sancak beyliği yapmıştır. Ancak en yaygın görüş, onun 1462’de Balıkesir’de vefat ettiği yönündedir. Türbesi, eşi Fatma Sultan ile birlikte Balıkesir’deki cami avlusunda bulunmaktadır. Zağanos Paşa’nın Mirası Zağanos Paşa, Osmanlı’da devşirme kökenli bir devlet adamı olarak hem askeri hem de idari alanda büyük başarılar elde etmiştir. İstanbul’un fethindeki katkıları, onu Fatih Sultan Mehmed’in en güvendiği isimlerden biri haline getirmiştir. Aynı zamanda, sürgün yıllarında Balıkesir’e yaptığı katkılarla halk arasında da sevilen bir figür olmuştur. Onun hikayesi, Osmanlı’nın çok kültürlü yapısını ve devşirme sisteminin imparatorluğa sağladığı yetkin insan gücünü gözler önüne serer. Zağanos Paşa, cesareti, zekası ve sadakatiyle tarihte unutulmaz bir yer edinmiştir. Bugün bile, adını taşıyan eserler ve İstanbul’un fethindeki rolüyle anılmaya devam ediyor.

6 Ekim 1923 tarihi, modern Türk tarihinin dönüm noktalarından biri olarak, Osmanlı İmparatorluğu’nun son safhasında yaşanan işgal döneminin nihai olarak sona erdiği ve Türkiye Cumhuriyeti’nin egemenlik iddiasının fiilen hayata geçtiği gündür. Bu olay, yalnızca bir askerî tahliye sürecinin tamamlanması değil, aynı zamanda ulusal bağımsızlığın uluslararası hukuk düzeyinde tescil edilmesinin sembolik karşılığıdır. Türk birlikleri İstanbul'a giriyor (6 Ekim 1923) İstanbul’un kurtuluşu, 1918–1923 arasındaki beş yıllık bir dönemin kapanışını temsil eder. Bu dönem, Osmanlı Devleti’nin dağılma sürecinin son aşamasını ve Türkiye’nin ulus-devlet formuna evrilişini gözlemlemek açısından son derece kritik bir tarihsel laboratuvar işlevi görür. 1. İşgalin Başlangıcı ve Siyasi Arka Plan (1918–1920) Mondros Mütarekesi’nin 30 Ekim 1918’de imzalanmasıyla Osmanlı Devleti fiilen teslim olmuş, İtilaf Devletleri bu anlaşmayı geniş biçimde yorumlayarak İstanbul dâhil birçok stratejik bölgeyi işgal etmiştir. 13 Kasım 1918 tarihinde, 55 parçadan oluşan İngiliz, Fransız, İtalyan ve Yunan savaş gemilerinin İstanbul Boğazı’na demirlemesiyle başkent, fiilen İtilaf kuvvetlerinin kontrolüne girmiştir. İşgal sürecinde, özellikle İngiliz yönetimi İstanbul üzerinde doğrudan bir vesayet tesis etmeye çalışmış, Osmanlı yönetimini kontrol altında tutmak amacıyla hem sivil hem askerî kurumlara müdahalelerde bulunmuştur. 16 Mart 1920’de Meclis-i Mebusan’ın dağıtılması ve milletvekillerinin sürgün edilmesi, bu işgalin siyasal egemenlik boyutunu açık biçimde göstermektedir. Bu dönemde İstanbul, ulusal direniş hareketinin hem kısıtlandığı hem de örgütlendiği paradoksal bir mekâna dönüşmüştür. 2. Gizli Direniş Ağları ve İstanbul’un Stratejik Rolü İşgalin hemen ardından İstanbul’da çeşitli gizli direniş örgütleri ortaya çıkmıştır. Karakol Cemiyeti, Felah Grubu ve Mim Mim (Millî Müdafaa) Teşkilatı, Anadolu’daki ulusal direnişin lojistik ve istihbarat ağlarını oluşturmuştur. Bu yapılar, Anadolu’ya silah ve cephane sevkini, ayrıca haberleşmeyi sağlayarak Mustafa Kemal Paşa’nın önderliğinde gelişen Millî Mücadele’nin altyapısını güçlendirmiştir. Dolayısıyla İstanbul, işgal altında olmasına rağmen, Millî Mücadele’nin lojistik, diplomatik ve entelektüel merkezlerinden biri olarak işlev görmüştür. Bu durum, kentin yalnızca politik bir başkent değil, aynı zamanda direniş ideolojisinin üretildiği bir odak noktası olduğunu göstermektedir. 3. Diplomatik Süreç: Mudanya’dan Lozan’a Kurtuluş Savaşı’nın askerî safhası, 1922 sonbaharında Mudanya Mütarekesi ile sona ermiştir. 11 Ekim 1922’de imzalanan bu mütareke, İstanbul ve Boğazlar bölgesinin İtilaf kuvvetleri tarafından boşaltılmasını öngörmüştür. Ancak İngiltere, İstanbul’un tahliyesini geciktirerek yeni kurulan Ankara Hükûmeti’nin uluslararası meşruiyetini sınamaya çalışmıştır. Bu durum, Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923) ile kesin biçimde son bulmuştur. Lozan’da Türkiye’nin sınırları, Boğazlar rejimi ve siyasi egemenliği uluslararası düzeyde tanınmıştır. Böylece İstanbul’un kurtuluşu, yalnızca bir askerî zaferin sonucu değil, diplomatik bir sürecin nihai başarısı olarak da değerlendirilmelidir. 4. Kurtuluşun Fiilî Gerçekleşmesi: 6 Ekim 1923 Lozan Antlaşması’nın yürürlüğe girmesinin ardından, İtilaf kuvvetlerinin İstanbul’u terk etmesi kararlaştırılmıştır. 2 Ekim 1923’te son İngiliz birliği şehri terk etmiş, 6 Ekim 1923 günü ise Şükrü Naili Paşa komutasındaki 3. Kolordu İstanbul’a girmiştir. Türk ordusunun şehre girişi, yalnızca bir askerî hareket değil, aynı zamanda ulusal egemenliğin sembolik olarak yeniden tesisi anlamına gelmiştir. Bu nedenle 6 Ekim, hem askerî hem de siyasal açıdan Cumhuriyet’in ilanına giden sürecin öncülü olarak görülmelidir. 6 Ekim 1923 tarihinde Millî Ordu askerleri Kadıköy'e giriyor. 5. Kurtuluşun Siyasal ve Kültürel Yansımaları İstanbul’un yeniden Türk egemenliğine geçmesi, Cumhuriyet rejiminin inşasında iki yönlü bir anlam taşır: Egemenlik yeniden merkezi bir karakter kazanmıştır. Ulusal yönetim artık dış müdahaleden bağımsızdır. Modernleşme ve kültürel dönüşüm süreci İstanbul üzerinden somutlaşmıştır. 1924 sonrasında eğitim, basın, sanat ve ekonomi alanlarında atılan adımlar, şehrin yeniden bir kültürel merkez haline gelmesini sağlamıştır. Bu bağlamda 6 Ekim 1923, yalnızca geçmişin bir hatırlatması değil, Cumhuriyet’in toplumsal ve kültürel temellerinin güçlenmesinde bir başlangıç noktası olarak değerlendirilmelidir. İstanbul’un düşman işgalinden kurtuluşu, Türk ulusunun bağımsızlık mücadelesinin hem askeri hem de diplomatik boyutunun başarıyla tamamlandığı bir dönüm noktasıdır. 6 Ekim 1923, yalnızca bir kentin değil, bir medeniyetin yeniden ayağa kalktığı gündür. Bugün, 102 yıl sonra, bu olayın tarihsel anlamı; egemenliğin, bağımsızlığın ve ulusal kimliğin sürekliliğini koruma bilinciyle yakından ilişkilidir. İstanbul’un kurtuluşu, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş felsefesi olan “tam bağımsızlık” ilkesinin tarihsel tezahürlerinden biri olarak, ulusal hafızada hak ettiği yeri korumaya devam etmektedir. 6 Ekim 1932 tarihli Cumhuriyet gazetesinde İstanbul'un kurtuluşuna dair çizim.

Osmanlı İmparatorluğu’nda Ramazan ayı, dini bir ibadetten çok daha fazlasıydı; toplumsal düzenin, kültürel mirasın ve devlet yönetiminin bir yansımasıydı. 14. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar uzanan bu geniş zaman diliminde, Ramazan’a dair uygulamalar hem halkın hem de sarayın hayatında derin izler bıraktı. Osmanlı arşivlerinden ve tarihçilerin notlarından yola çıkarak, bu kutsal ayın tarihsel detaylarına göz atalım. Ramazan’ın İlk Yılları ve Devlet Geleneği Osmanlı’da Ramazan, devletin kuruluşundan itibaren önem verilen bir dönemdi. Orhan Gazi döneminde (1326-1362), Ramazan’ın toplumsal dayanışmayı güçlendiren bir ay olarak ele alındığına dair kayıtlar bulunur. İlk Osmanlı camilerinden biri olan Bursa’daki Orhan Camii’nde, Ramazan’da toplu iftarların düzenlendiği ve halka yemek dağıtıldığı bilinir. Bu, devletin halkla bağlarını güçlendirme politikasının bir parçasıydı. Fatih Sultan Mehmet döneminde ise (1451-1481), Ramazan ayı devlet protokolüne daha resmi bir şekilde entegre edildi. Fatih, Ayasofya’yı camiye çevirdikten sonra burada ilk Ramazan namazlarını kıldırarak bu geleneği simgeleştirdi. Top Sesleri ve Astronomik Gözlemler Ramazan’ın başlangıcı, Osmanlı’da hilalin gözlenmesiyle belirlenirdi ve bu süreç devletin bilimsel yönünü de ortaya koyardı. 16. yüzyılda, Kanuni Sultan Süleyman döneminde, müneccimbaşılar hilali gözlemlemek için özel görevlendirilirdi. Takiyüddin Efendi gibi dönemin ünlü astronomları, bu gözlemlerde rol alırdı. Hilal göründüğünde, İstanbul’da surlardan ya da Topkapı Sarayı’ndan atılan toplarla halk bilgilendirilirdi. Bu gelenek, 19. yüzyılda III. Selim zamanında standardize edildi ve “Ramazan topu” Osmanlı’nın sembollerinden biri haline geldi. Sarayda Ramazan: Huzur Sofraları ve Baklava Alayı Sarayda Ramazan, hem dini hem de siyasi bir atmosferde geçerdi. Padişahlar, “huzur sofraları” adı verilen iftarlarda vezirler, şeyhülislamlar ve diğer devlet adamlarıyla bir araya gelirdi. Örneğin, II. Mahmud döneminde (1808-1839), bu sofralar sadeleşmiş olsa da gelenek devam etmişti. Bir diğer dikkat çekici uygulama ise “Baklava Alayı”ydı. 18. yüzyıldan itibaren, Ramazan’ın 15. günü yeniçerilere baklava dağıtılır, bu tatlılar törenle kışlalara taşınırdı. 1826’da yeniçeriliğin kaldırılmasıyla bu gelenek sona erse de, Osmanlı tarihinde renkli bir sayfa olarak kaldı. Halkın Ramazan Hayatı: İmaretten Direklerarası’na Osmanlı halkı için Ramazan, hayır işlerinin yoğunlaştığı bir dönemdi. 16. yüzyılda Hürrem Sultan’ın yaptırdığı Haseki İmareti gibi kurumlar, Ramazan’da binlerce kişiye ücretsiz yemek dağıtıyordu. Bu imaretler, Osmanlı vakıf sisteminin bir parçasıydı ve özellikle fakirlerin ay boyunca aç kalmamasını sağlardı. Eğlence ise Ramazan gecelerinin vazgeçilmeziydi. 19. yüzyılda, II. Abdülhamid döneminde, İstanbul’un Direklerarası bölgesi tiyatro ve gölge oyunu gösterileriyle dolup taşardı. Karagöz-Hacivat oyunları, bu dönemde hem dini mesajlar içerir hem de halkı güldürürdü. Mahyalar: Minareler Arasındaki Sanat Osmanlı’ya özgü bir Ramazan geleneği olan mahyalar, 17. yüzyılda başladı. İlk kez I. Ahmed döneminde (1603-1617), Süleymaniye Camii’nde minareler arasına kandillerle “Allah” yazıldığına dair kayıtlar var. 18. yüzyılda ise bu sanat, hattatlar ve ustalar tarafından geliştirildi. “Hoş geldin Ramazan”, “Oruç tut sıhhat bul” gibi mesajlar, halkı hem bilgilendirir hem de manevi bir coşku yaratırdı. Mahya geleneği, elektrikli aydınlatmalara geçişle 20. yüzyılda modernleşti, ancak Osmanlı’nın estetik mirası olarak kaldı. Ramazan’da Adalet ve Yönetim Osmanlı’da Ramazan, adaletin de vurgulandığı bir aydı. Kadılar, bu dönemde halkın şikâyetlerini daha dikkatle dinler, cezalar hafifletilir ya da ertelenirdi. IV. Mehmed döneminde (1648-1687), Ramazan’da hapishanelerdeki bazı mahkûmlara af çıkarıldığına dair fermanlar bulunur. Bu, devletin “merhamet” anlayışını Ramazan’a yansıtma çabasını gösterir. Bayram ve Toplumsal Barış Ramazan’ın bitişi, bayramla taçlanırdı. Osmanlı’da bayram namazları, büyük camilerde padişahın katılımıyla kılınır, ardından “Bayramlaşma Töreni” düzenlenirdi. 19. yüzyılda Abdülmecid döneminde (1839-1861), bu törenler Dolmabahçe Sarayı’nda yapılmaya başlandı. Halk ise bayramı şeker ve lokum dağıtarak kutlar, çocuklara “bayram harçlığı” verilirdi. Osmanlı’da Ramazan, tarihin her döneminde devletin ve halkın ortak değerlerini yansıtan bir ay oldu. İbadet, hayır, eğlence ve yönetimsel uygulamalarla şekillenen bu gelenekler, Osmanlı’nın çok katmanlı yapısını gözler önüne seriyor. Günümüzde bu mirasın izleri, hem kültürel hem de manevi anlamda hâlâ hissediliyor.

Osmanlı tarihinin en önemli şahsiyetlerinden biri olan Akşemseddin, hem bir tasavvuf ehli hem de bilim insanı olarak tarihe damga vurmuş eşsiz bir isimdir. Fatih Sultan Mehmed’in hocası olarak tanınan Akşemseddin, İstanbul’un fethinde manevi bir rehberlik yapmış ve aynı zamanda tıp, eczacılık gibi alanlarda çığır açan çalışmalarıyla bilim dünyasında iz bırakmıştır. Peki, bu çok yönlü alim kimdi ve neden hala adından söz ettiriyor? Gelin, Akşemseddin’in hayatına ve mirasına yakından bakalım. İlk Yıllar ve Eğitim Hayatı Akşemseddin, asıl adıyla Mehmed Şemseddin, 1389 yılında Şam’da dünyaya geldi. Babası Şeyh Hamza, dönemin önemli alimlerinden biriydi ve oğlu Şemseddin’i küçük yaşlardan itibaren ilimle tanıştırdı. Rivayetlere göre, Akşemseddin 7 yaşında hafız oldu; bu, onun zekasının ve ilme yatkınlığının erken yaşta ortaya çıktığının bir göstergesiydi. Ailesiyle birlikte Anadolu’ya, Amasya’ya göç eden Akşemseddin, burada ve Osmancık’ta medrese eğitimi aldı. Kısa sürede dinî ilimlerin yanı sıra tıp ve eczacılık gibi pozitif bilimlere de merak sardı. Genç yaşta Osmancık Medresesi’nde müderrislik yapmaya başladı, ancak onun ruhu sadece akademik bilgiyle yetinmeyecek kadar derindi. Tasavvuf Yolculuğu ve Hacı Bayram Veli Akşemseddin’in hayatındaki dönüm noktası, tasavvufa olan ilgisiyle başladı. Akademik başarıları ve müderrislik unvanı ona yetmedi; o, içsel bir arayış içindeydi. Bu arayış onu önce İran’a, ardından Halep’e yöneltti. Ancak aradığı mürşidi bulamayan Akşemseddin, bir gece rüyasında boynuna bir zincir takıldığını ve bu zincirin ucunun Hacı Bayram Veli’nin elinde olduğunu gördü. Bu rüya, onu Ankara’ya, Hacı Bayram Veli’nin yanına geri döndürdü. Hacı Bayram Veli’nin talebesi olarak sıkı bir riyazet ve mücahede sürecinden geçen Akşemseddin, kısa sürede tasavvufun inceliklerini öğrendi ve hocasından icazet aldı. Bu dönem, onun sadece bir alim değil, aynı zamanda bir mutasavvıf olarak şekillenmesini sağladı. İstanbul’un Fethindeki Rolü Akşemseddin’in adı, en çok Fatih Sultan Mehmed ile olan bağı ve İstanbul’un fethindeki manevi liderliğiyle anılır. II. Murad’ın isteğiyle genç Mehmed’in hocalığına tayin edilen Akşemseddin, ona hem ilim hem de manevi rehberlik sundu. 1453’teki İstanbul kuşatmasında, fetih ordusuna moral veren duaları ve Fatih’e yazdığı cesaretlendirici mektuplarıyla önemli bir rol oynadı. Fetih gerçekleştiğinde, Akşemseddin beyaz atının üzerinde Fatih’le birlikte şehre girdi. Şehir halkı, sakallı ve heybetli duruşuyla onu padişah sanıp çiçekler uzattı. Ancak o, tevazuyla Fatih’i işaret ederek, “Sultan Mehmed odur, çiçekleri ona verin,” dedi. Fatih ise, “Sultan benim, ama o benim hocamdır,” diyerek hocasına olan saygısını gösterdi. Fetihten sonra Ayasofya’da kılınan ilk Cuma namazını Akşemseddin kıldırdı. Ayrıca, Fatih’in isteğiyle Ebu Eyyub el-Ensari’nin kabrini keşfetti; bu olay, onun manevi ferasetinin bir kanıtı olarak kabul edilir. İstanbul’un fethi, sadece askeri bir zafer değil, aynı zamanda Akşemseddin’in manevi gücünün de bir yansımasıydı. Bilimdeki Öncü Rolü: Mikrobun İlk Bahsi Akşemseddin’in bilime katkıları, onu yalnızca bir din alimi olmaktan öteye taşır. Tıp ve eczacılıkla ilgilenen Akşemseddin, “Maddetü’l-Hayat” adlı eserinde hastalıkların “gözle görülmeyen tohumlar” yoluyla bulaştığını yazdı. Bu ifade, mikroorganizmalardan bahseden ilk bilimsel tespitlerden biri olarak kabul edilir ve Louis Pasteur’den yaklaşık 400 yıl önce mikrobu tanımlayan bir öncülük taşır. Ayrıca kanser (o dönemde “seratan” olarak bilinen hastalık) üzerine çalışmalar yapmış, bitkisel ilaçlarla tedaviler geliştirmiştir. Bu yönüyle, Akşemseddin hem İslam dünyasında hem de dünya bilim tarihinde önemli bir yere sahiptir. Son Yılları ve Mirası İstanbul’un fethinden sonra, Fatih’in ısrarına rağmen şehirde kalmayı reddeden Akşemseddin, Bolu’nun Göynük ilçesine çekildi. Burada sade bir hayat sürerek talebe yetiştirdi, eserler yazdı ve 16 Şubat 1459’da vefat etti. Türbesi, Göynük’te ziyaretgah olarak günümüze kadar geldi ve her yıl Mayıs ayında anma törenleriyle yad ediliyor. Çocuklarından Hamdullah Hamdi, devrin önemli şairlerinden biri olarak babasının mirasını devam ettirdi. Akşemseddin’in eserleri arasında “Risaletü’n-Nuriyye” ve “Hall-i Müşkilat” gibi tasavvuf ve tıp alanında yazılmış kitaplar bulunur. Onun öğretileri, Şemsiyye-i Bayramiyye adlı tasavvuf kolunu kurarak Osmanlı’da etkili bir manevi akım haline geldi. Neden Hala Önemli? Akşemseddin, ilimle irfanı, bilimle maneviyatı birleştiren nadir şahsiyetlerden biridir. Onun hayatı, gençler için tevazu, azim ve çok yönlülük örneğidir. İstanbul’un fethindeki manevi katkıları, mikrobu ilk kez tanımlaması ve tasavvuftaki derinliği, onu zamansız bir figür haline getirir. Bugün bile, onun mirası hem Türkiye’de hem de dünya çapında ilham vermeye devam ediyor.

Türkiye'nin siyasi tarihinde askeri müdahaleler ve darbe girişimleri, özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısında sıkça görülen olaylar arasında yer alır. Bunlardan biri de 22 Şubat 1962 tarihinde yaşanan ve Albay Talat Aydemir liderliğinde gerçekleştirilen "22 Şubat Olayı"dır. Kara Harp Okulu merkezli bu ayaklanma girişimi, 27 Mayıs 1960 darbesinin yarattığı çalkantılı dönemin bir yansıması olarak tarihe geçti. Peki, bu olay nasıl gelişti, neden ortaya çıktı ve sonuçları ne oldu? Gelin, bu önemli dönüm noktasına yakından bakalım. Olayın Kökeni: 27 Mayıs Sonrası Gerilimler 27 Mayıs 1960 darbesi, Türkiye'de Cumhuriyetin ilk askeri müdahalesi olarak büyük bir değişim yaratmıştı. Demokrat Parti iktidarını deviren Milli Birlik Komitesi (MBK), ülkeyi bir süre yönetmiş, ancak bu süreçte ordu içinde farklı görüşler ortaya çıkmıştı. Darbenin "devrimci ruhunu" koruma yanlısı subaylar ile sivillere yönetimi devretmeyi savunanlar arasında bir çekişme başlamıştı. 1961 seçimleriyle CHP-AP koalisyon hükümetinin kurulması, bazı subaylar tarafından "27 Mayıs ilkelerinden sapma" olarak görüldü. İşte bu atmosferde, Kara Harp Okulu Komutanı Albay Talat Aydemir, ordu içindeki huzursuzluğu bir eyleme dönüştürmeye karar verdi. 22 Şubat 1962: Ayaklanma Başlıyor 20 Şubat 1962'de, orduda "27 Mayısçı" subayların tasfiyesi için başlatılan atamalar ve gözaltılar, Aydemir'i harekete geçirdi. 22 Şubat günü, Kara Harp Okulu’nu üs olarak kullanarak bir darbe girişimi başlattı. Harp Okulu öğrencilerini ve kendisine sadık subayları organize eden Aydemir, hükümete karşı bir direniş sergilemeyi planladı. Öğrenciler, komutanlarını teslim etmeme konusunda kararlıydı ve okulda silahlı bir savunma hattı oluşturuldu. Aynı gün, Genelkurmay, Aydemir’in yerine Kurmay Albay Semih Sancar’ı Harp Okulu Komutanı olarak atadı. Ancak bu atama, direnişi durdurmaya yetmedi. Aydemir’in talepleri netti: Atamalar durdurulmalı, gözaltına alınan subaylar serbest bırakılmalı ve Hava Kuvvetleri’ndeki bazı cuntacılar cezalandırılmalıydı. Ne var ki, bu girişimi ordu içinde geniş bir destek bulamadı. Hükümet ve Genelkurmay’ın hızlı müdahalesiyle olay kontrol altına alındı. 23 Şubat sabahı, Aydemir direnişi sonlandırdığını açıklayarak teslim oldu. Sonuçlar ve Yankılar 22 Şubat Olayı, büyük bir kaosa yol açmadan bastırılmış olsa da önemli sonuçlar doğurdu: Talat Aydemir’in Kaderi: Aydemir tutuklandı ve Genelkurmay’da gözaltına alındı. Ancak bu olay, onun son girişimi değildi. Bir yıl sonra, 21 Mayıs 1963’te ikinci bir darbe girişimi düzenledi ve bu kez idam cezasına çarptırıldı. Ordu İçinde Temizlik: Ayaklanmaya katılan genç subayların bir kısmı emekliye sevk edildi, emeklilik hakkı olmayanlar ise ordudan uzaklaştırıldı. Harp Okulu Öğrencileri: Direnişe katılan öğrenciler memleketlerine gönderildi. Affın Gölgesinde: TBMM, 30 Nisan 1962’de olayla ilgili cezai kovuşturma yapılmamasına dair bir yasa çıkararak katılımcıları büyük ölçüde affetti. Neden Önemli? 22 Şubat Olayı, Türkiye’de askeri müdahalelerin yalnızca sivil hükümetlere değil, ordu içindeki farklı fraksiyonlara karşı da yöneldiğini gösteren çarpıcı bir örnektir. 1960’lı yıllar boyunca asker-sivil ilişkilerindeki gerilimlerin ve ordu içindeki bölünmelerin bir yansıması olarak, bu olay siyasi tarihte kendine özgü bir yer edinmiştir. Talat Aydemir’in liderliğindeki bu hareket, aynı zamanda genç subayların ideolojik motivasyonlarının ve ordu hiyerarşisine meydan okuma cesaretinin bir göstergesidir. 22 Şubat 1962, Türkiye için bir dönüm noktası olmasa da, yakın tarihin dalgalı sularında dikkat çeken bir dalga olarak kaldı. Talat Aydemir’in hikayesi, bir yandan cesaretin, diğer yandan ise başarısızlığın öyküsü olarak hafızalarda yer etti.

II. Dünya Savaşı sırasında Avrupa, Yahudi halkı için tehlikeli bir yer hâline gelmişti. Nazi işgali altındaki bölgelerden kaçan insanlar, hayatlarını kurtarabilmek için her yolu deniyordu. Bu tehlikeli yolculuklardan biri, 1942 yılında Karadeniz’de yaşanan Struma Olayı olarak tarihe geçti. Olay, savaşın sivil halk üzerindeki yıkıcı etkilerini ve mülteci krizlerinin denizde de trajik sonuçlar doğurabileceğini gösteriyor. Struma, 1867 yılında inşa edilmiş, küçük ve yaşlı bir yolcu gemisiydi. 1941 yılında, Romanya’dan Filistin’e gitmek isteyen Yahudi mültecileri taşımak üzere kiralandı. Gemide yaklaşık 790 yolcu ve 10 mürettebat bulunuyordu. Yolcuların çoğu, Nazi zulmünden kaçmış ve yeni bir hayat kurma umuduyla gemiye binmişti. Geminin teknik durumu yolculuk için ideal olmasa da, mülteciler umutlarını kaybetmemişti. Bu yolculuk, birçok yolcu için hayatlarındaki en kritik adım olarak görülüyordu. 12 Aralık 1941’de Struma, Romanya’nın Köstence Limanı’ndan hareket etti. Yolcular, Filistin’e ulaşmayı umut ediyordu. Ancak kısa süre sonra gemi, motor arızası nedeniyle İstanbul’a yaklaşmadan önce durmak zorunda kaldı. Yolcuların umutları, geminin teknik sorunları nedeniyle sınanmış oldu. 15 Aralık 1941’de Struma, İstanbul Sarayburnu açıklarında demirledi. Türk yetkililer, geminin güvenliği ve yolcuların belgeleri ile ilgili incelemelerde bulundu. Gemi yaklaşık 2,5 ay boyunca İstanbul Boğazı’nda bekledi. Bu süre zarfında yolcular temel ihtiyaçlarını karşılamak için çaba sarf etti; yetkililer, gerekli lojistik ve güvenlik önlemlerini sağlamak için çalışmalar yürüttü. Yolcular, bu bekleyiş sırasında yiyecek, su ve tıbbi yardım konularında sınırlamalar yaşadı. Ancak hem yerel yetkililer hem de çevredeki kurumlar, gemideki insanlara mümkün olduğunca destek olmaya çalıştı. 23 Şubat 1942’de Struma, motor arızası nedeniyle Karadeniz’de sürüklendi. Ertesi gün, 24 Şubat 1942 sabahı, Sovyet denizaltısı Ş-213 tarafından torpillenerek batırıldı. Gemi hızla sulara gömüldü ve 781 kişi hayatını kaybetti. Sadece 19 yaşındaki David Stoliar hayatta kalmayı başardı. Enkazdan kurtarılan Stoliar, kısa bir süre İstanbul’da kaldıktan sonra Filistin’e ulaşabildi ve bu trajedinin canlı tanığı oldu. Struma Olayı, II. Dünya Savaşı’nın sivil halk üzerindeki yıkıcı etkilerini gözler önüne seren önemli bir örnektir. O dönemde savaşın tarafsız ülkeleri, karmaşık diplomatik ve lojistik sorunlarla karşı karşıyaydı. Türkiye gibi tarafsız ülkeler, mültecilere yardımcı olmak için çalıştı ancak geminin teknik sorunları ve uluslararası dengeler trajedinin önlenmesini zorlaştırdı. Tarihçiler, Struma’yı sadece bir deniz faciası olarak değil, aynı zamanda savaşın ve politik koşulların sivil halk üzerindeki etkilerini gösteren bir vaka olarak inceler. Bugün Struma Olayı, insanlık tarihi açısından önemli bir hatırlatıcıdır. Bu trajedi, mültecilerin güvenliği, insan hakları ve uluslararası dayanışma konularında dersler sunmaktadır. Struma, denizde kaybolan yüzlerce insanın anısı olarak, insanlık vicdanına bir çağrı niteliğindedir. Olayın üzerinden yıllar geçmesine rağmen Struma, savaşın, çaresizliğin ve insanlık dramının sembolü olarak tarih kitaplarında ve anıtlarda yaşamaya devam etmektedir. Modern çağda da mülteci krizleri ve insan hakları tartışmalarında, Struma’nın trajedisi hatırlatıcı bir örnek olarak kullanılmaktadır.

18 Mart Çanakkale Zaferi, Türk tarihinin en parlak sayfalarından birini oluşturan, I. Dünya Savaşı’nın seyrini değiştiren bir kahramanlık destanıdır. Peki, bu zafer tam olarak nedir ve neden bu kadar önemlidir? Gelin, bu tarihi olayı detaylarıyla inceleyelim. Çanakkale Zaferi’nin Tarihi Arka Planı I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti, İtilaf Devletleri’ne (İngiltere, Fransa ve müttefikleri) karşı zorlu bir mücadele içindeydi. Çanakkale Boğazı, stratejik konumuyla savaşın kilit noktalarından biriydi. İtilaf Devletleri, 1915’te boğazı geçerek İstanbul’u ele geçirmeyi ve Rusya’ya yardım ulaştırmayı planlıyordu. Bu hedef, Osmanlı’yı savaş dışı bırakarak savaşın gidişatını değiştirebilirdi. Ancak, 18 Mart 1915’te başlayan deniz harekâtı, beklenmedik bir direnişle karşılaştı. 18 Mart 1915: Denizde Gelen Zafer İtilaf Devletleri’nin güçlü donanması, 18 Mart günü Çanakkale Boğazı’nı zorla geçmek için harekete geçti. İngiliz ve Fransız savaş gemileri, Osmanlı’nın kıyı savunmasını aşmaya çalıştı. Ancak, Osmanlı ordusunun topçu bataryaları ve özellikle Nusret Mayın Gemisi’nin boğaza döşediği mayınlar, düşman donanmasına ağır bir darbe vurdu. Nusret’in gizlice yerleştirdiği mayınlar, HMS Irresistible, HMS Ocean ve Fransız Bouvet gibi dev savaş gemilerinin batmasına neden oldu. Bu kayıplar, İtilaf Devletleri’nin geri çekilmesine yol açtı ve deniz harekâtı büyük bir başarısızlıkla sonuçlandı. Zaferin Türk Tarihi Açısından Önemi Çanakkale Zaferi, sadece bir askeri başarı değil, aynı zamanda ulusal bir uyanışın simgesiydi. İşte bu zaferin neden önemli olduğuna dair bazı noktalar: - Stratejik Etki: İtilaf Devletleri’nin boğazı geçme planı çöktü, bu da savaşın uzamasına ve Osmanlı’nın direncinin kırılmamasına neden oldu. - Moral Gücü: Türk askerleri ve halkı için büyük bir moral kaynağı oldu. “Çanakkale geçilmez” sloganı, bu direnişin sembolü haline geldi. - Liderlik ve Gelecek:Mustafa Kemal Atatürk’ün Çanakkale’de sergilediği liderlik, onun Türk Kurtuluş Savaşı’nda önderlik yapmasının temel taşlarından biri oldu. Çanakkale’nin Mirası 18 Mart, Türkiye’de her yıl “Çanakkale Zaferi ve Şehitleri Anma Günü” olarak kutlanır. Bu gün, vatan için canını feda eden binlerce şehidi anma ve Çanakkale’nin kahramanlık ruhunu yaşatma günüdür. Zafer, Türk milletinin birlik, beraberlik ve bağımsızlık arzusunun en güçlü göstergelerinden biridir. Sonuç Çanakkale Zaferi, sadece bir savaşın kazanılması değil, bir milletin varoluş mücadelesinin zaferle taçlanmasıdır. 18 Mart 1915’te yazılan bu destan, bugün bile Türk halkına ilham vermeye devam ediyor. Sizce bu zaferin en etkileyici yanı neydi? Yorumlarınızı bekliyoruz!

Osmanlı Devleti’nin ilk iki yüzyılında, devletin şekillenmesinde kritik roller üstlenen aileler arasında Çandarlı Ailesi, belki de en dikkat çekici olanıdır. Bu aile, yalnızca siyasi ve askeri başarılarıyla değil, aynı zamanda devletin kurumsal yapısına kattıkları yeniliklerle de Osmanlı tarihine derin bir iz bırakmıştır. Bu yazıda, Çandarlı Ailesi’nin kökenlerinden başlayarak, her bir önemli üyesinin katkılarını, yükseliş ve düşüş dönemlerini detaylı bir şekilde ele alacağız. Kökenler ve İlk Adımlar Çandarlı Ailesi’nin kökeni hakkında kesin bir belge bulunmamakla birlikte, tarihçiler ailenin Anadolu’nun Türkmen kökenli soylu ailelerinden geldiğini tahmin etmektedir. Aile adını, genellikle Eskişehir civarındaki Sivrihisar’a bağlı Cendere (veya Çandar) köyünden aldığı düşünülür. Alternatif bir görüş ise Ankara’nın Nallıhan ilçesindeki Çandır köyünü işaret eder. Bazı kaynaklar, ailenin Oğuzların Kayı boyuna mensup olabileceğini öne sürse de, bu konuda kesin bir kanıt yoktur. Ailenin Osmanlı tarihindeki ilk önemli temsilcisi, Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa’dır. Kara Halil’in kökeni ilmiye sınıfına dayanır; medrese eğitimi almış, alim kimliğiyle tanınmıştır. Osmanlı’nın erken döneminde, Şeyh Edebali’nin kızı ve Osman Gazi’nin eşi Rabia Bala Hatun ile akrabalık bağı kurması, onun devletin elit kesiminde yer almasını sağlamıştır. Bu ilişki, Çandarlı Ailesi’nin Osmanlı hanedanıyla yakın bağlar kurarak yükselişinin temel taşlarından biri olmuştur. Kara Halil, Osmanlı’da düzenli bir yönetim yapısının henüz oluşmadığı bir dönemde, I. Murad zamanında önce kadı olarak görev yapmış, ardından 1364 civarında kazaskerliğe atanmıştır. Kazaskerlik makamı, o dönemde hem adalet hem de askeri işlerden sorumlu bir pozisyondu ve Kara Halil’in bu görevdeki başarısı, onun vezirliğe uzanan yolunu açmıştır. Kara Halil Hayreddin Paşa: Devletin Mimarı Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa, Osmanlı Devleti’nin kurumsallaşmasında dönüm noktası sayılabilecek adımlar atmıştır. Onun en büyük katkılarından biri, Yeniçeri Ocağı’nın kurulmasıdır. 1360’larda, I. Murad ile birlikte, savaş esirlerinden oluşan bir düzenli ordu fikrini geliştirmiştir. “Pençik” sistemi adı verilen bu yöntemle, fethedilen topraklardaki gayrimüslim esirlerin beşte biri devlete alınarak asker olarak yetiştirilmiştir. Bu sistem, ileride devşirme yöntemine evrilecek ve Osmanlı ordusunun belkemiğini oluşturacaktır. Kara Halil’in bir diğer önemli katkısı, mali teşkilatın düzenlenmesi olmuştur. Osmanlı’nın erken döneminde gelir kaynakları genellikle ganimetlere dayalıyken, o, düzenli bir vergi sistemi ve defterdarlık makamının temellerini atmıştır. 1372’de vezirliğe yükselmesiyle, devletin hem iç hem de dış politikalarında söz sahibi olmuş, I. Murad’a Balkan fetihlerinde danışmanlık yapmıştır. 1387’de vefat ettiğinde, geride sadece bir miras değil, aynı zamanda Osmanlı’yı bir beylikten devlete dönüştüren bir yapı bırakmıştır. Ali Paşa: Fetret Devri’nin Kurtarıcısı Kara Halil’in oğlu Çandarlı Ali Paşa, babasının yolundan giderek veziriazamlık makamına yükselmiştir. I. Murad’ın 1389’daki I. Kosova Savaşı’nda şehit düşmesinden sonra, Yıldırım Bayezid döneminde sadrazamlık yapmış, devletin Balkanlardaki genişlemesinde önemli bir rol oynamıştır. Ali Paşa, İstanbul’un ilk kuşatmalarından birine katılmış, ancak bu girişim Bizans’ın direnişi ve Haçlı ittifakı tehdidi nedeniyle sonuçsuz kalmıştır. Ali Paşa’nın asıl sınavı, 1402’deki Ankara Savaşı’nda Osmanlı’nın Timur’a yenilmesiyle başlamıştır. Yıldırım Bayezid’in esir düşmesi ve ölümüyle başlayan Fetret Devri’nde, Osmanlı Devleti dağılmanın eşiğine gelmiştir. Ali Paşa, bu kaotik dönemde Süleyman Çelebi’yi Edirne’de tahta çıkararak devletin batı kanadını bir arada tutmaya çalışmıştır. Timur’un Anadolu’dan çekilmesinden sonra, Çelebi Mehmed’in taht mücadelesine destek vermiş, ancak 1407’de vefat etmiştir. Onun çabaları, Osmanlı’nın tamamen yok olmaktan kurtulmasında kritik bir rol oynamıştır. İkinci Nesil: İbrahim Paşa ve Halil Paşa Ali Paşa’dan sonra aile, veziriazamlık geleneğini sürdürmüştür. Çandarlı İbrahim Paşa, I. Mehmed ve II. Murad dönemlerinde sadrazamlık yapmış, devletin toparlanma sürecine katkıda bulunmuştur. İbrahim Paşa’nın oğlu Çandarlı Halil Paşa ise ailenin en tanınmış üyelerinden biri olmuş, II. Murad ve Fatih Sultan Mehmed dönemlerinde sadrazamlık yapmıştır. Halil Paşa, II. Murad döneminde devletin fiili yöneticisi konumundaydı. 1444’teki Varna Savaşı’nda, II. Murad’ın tahttan çekilip yerine oğlu II. Mehmed’in geçmesiyle başlayan krizi çözmek için padişahı geri dönmeye ikna etmiş, Haçlılara karşı büyük bir zafer kazanılmasını sağlamıştır. Bu zafer, Halil Paşa’nın gücünün zirvesi olarak görülür. Ancak II. Mehmed’in genç yaşta tahta çıkması, Halil Paşa ile padişah arasındaki ilişkilerde gerilim yaratmıştır. İstanbul’un Fethi ve Halil Paşa’nın Sonu Çandarlı Halil Paşa’nın hikayesi, İstanbul’un fethiyle trajik bir sona ulaşır. Fatih Sultan Mehmed’in sadrazamı olarak görev yapan Halil Paşa, genç padişahın İstanbul’u fethetme planlarına temkinli yaklaşmıştır. Onun bu tutumu, birkaç nedene dayanıyordu: Birincisi, Bizans’a karşı ılımlı bir politika izlenmesini savunuyor, fetih girişimini riskli buluyordu. İkincisi, Avrupa’dan gelebilecek bir Haçlı ittifakından çekiniyordu. Üçüncüsü ise, bazı tarihçilere göre, Bizans’tan rüşvet aldığına dair söylentilerdi. Fatih’in hocası Zağanos Mehmed Paşa, Halil Paşa’nın bu tutumuna karşı çıkmış ve fetih yanlısı bir politika izlemiştir. İki paşa arasındaki çekişme, kişisel bir rekabete dönüşmüştür. İstanbul’un 29 Mayıs 1453’te fethedilmesinden sadece üç gün sonra, 1 Haziran’da Halil Paşa görevinden azledilmiş ve hapse atılmıştır. Fatih, onun Bizans’la gizli anlaşmalar yaptığına inanmış, bu suçlamalar üzerine 10 Temmuz 1453’te Halil Paşa Yedikule’de idam edilmiştir. Bu olay, Osmanlı tarihinde bir padişah tarafından idam edilen ilk sadrazam vakası olarak kayıtlara geçmiştir. Ailenin Tasfiyesi ve Mirası Halil Paşa’nın idamıyla, Çandarlı Ailesi’nin siyasi gücü sona ermiş, mallarına el konulmuştur. Ailenin sonraki nesilleri, veziriazamlık gibi yüksek makamlardan uzak tutulmuş, daha alt düzeyde görevlerle yetinmek zorunda kalmıştır. Bu tasfiye, Osmanlı’da devşirme sisteminin yükselişine zemin hazırlamış, Fatih Sultan Mehmed, devlete sadık devşirme kökenli yöneticileri tercih etmiştir. Çandarlı Ailesi’nin mirası ise kalıcı olmuştur. Yeniçeri Ocağı, mali teşkilat ve merkeziyetçi yönetim yapısı gibi yenilikler, onların eseri olarak Osmanlı’ya güç katmıştır. Ayrıca İznik’teki Çandarlı Türbesi, Bursa’daki camiler ve Gelibolu’daki imaretler gibi eserler, ailenin kültürel katkılarını yansıtır. Özellikle Çandarlı Halil Paşa Camii, bugün bile ayakta duran önemli bir yapıdır. Tarihsel Tartışmalar ve Değerlendirme Çandarlı Halil Paşa’nın idamı, tarihçiler arasında tartışma konusu olmuştur. Bazılarına göre, Halil Paşa gerçekten Bizans’tan rüşvet almış ve fetih karşıtı bir tutum sergilemiştir. Diğerleri ise bu suçlamaların Zağanos Paşa tarafından uydurulduğunu, Fatih’in genç yaşta otoritesini pekiştirmek için Halil Paşa’yı kurban seçtiğini savunur. Hangi görüş doğru olursa olsun, Çandarlı Ailesi’nin düşüşü, Osmanlı’nın Türk aristokrasisinden devşirme sistemine geçişinin sembolü olmuştur. Sonuç Çandarlı Ailesi, Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan İstanbul’un fethine kadar geçen yaklaşık 150 yıllık süreçte, devletin hem mimarı hem de yöneticisi olmuştur. Kara Halil’den Halil Paşa’ya kadar uzanan bu aile, Osmanlı’yı bir beylikten imparatorluğa taşıyan temel taşlarından biridir. Ancak İstanbul’un fethi, onların hem zirvesi hem de sonu olmuş, aile tarih sahnesinden silinmiştir. Bugün Çandarlılar, Osmanlı tarihinin en parlak ve en trajik hikayelerinden biri olarak hatırlanır; hem bir yükseliş destanı hem de bir düşüş öyküsü olarak, tarihin tozlu sayfalarında yerini korur.

Varaka bin Nevfel, İslam tarihinde özellikle İslam Peygamberi Muhammed'in hayatının ilk dönemlerinde önemli bir rol oynamış bir figürdür. Mekke'de doğmuş olan Varaka, Kureyş kabilesinden Esedoğulları kolunun bir üyesiydi ve Hatice bint Hüveylid'in amcasının oğluydu. Varaka, genç yaşlarında Hristiyanlığa ilgi duymuş ve Suriye'ye giderek Nasturi rahiplerinden dini eğitim almıştır. Orada Tevrat ve İncil'i inceleyerek, Arapça ile birlikte İbranice ve Aramice de öğrenmiştir. Bu dönemde, Hristiyan ilahiyatı, tarihi ve felsefesi konusunda derin bilgi edinmiştir. Mekke'de Varaka, putperestlikten uzak durarak Haniflik inancını benimsemiştir. Hanifler, İbrahim'in tevhid inancına bağlı kalarak tek tanrıya inanırlar. Bu durum, Varaka'yı Mekke'de saygı duyulan ve bilgi sahibi bir alim yapmıştır. Varaka'nın dini görüşleri ve bilgisi, onu Muhammed'in ilk vahiy sürecinde önemli bir rehber haline getirmiştir. Muhammed, ilk vahiy deneyimini yaşadığında, Hatice onu Varaka'ya götürmüştür. Varaka, Muhammed'in gördüğü meleğin Musa'ya gelen melek olduğunu ve onun beklenen son peygamber olabileceğini ifade etmiştir. Varaka, Muhammed'e destek vererek, onun peygamberliğini onaylamış ve "Keşke senin bu işin için sağlıklı kalacak olsam da sana yardım edebilsem" diyerek, Muhammed'in gelecekteki zorluklarını öngörmüştür. Varaka ayrıca Muhammed ile Hatice'nin evliliğinde şahitlik yapmıştır ki bu da onun Muhammed'in hayatındaki önemini gösteren bir başka örnektir. Ancak, Varaka Muhammed'in peygamberlik ilanından kısa bir süre sonra, yaklaşık 610 yılında yaşlılıktan dolayı vefat etmiştir. Varaka'nın ölümü, Muhammed için büyük bir kayıp olmuştur çünkü Varaka, Muhammed'in peygamberliğini destekleyen ve onaylayan nadir kişilerden biriydi. Varaka'nın ölümünden sonra, bazı hadislere göre, Muhammed'e bir süre vahiy gelmemiştir. Bu dönem, "İnkıta-ı Vahy" olarak bilinir ve Muhammed'in bu süreçte ruhsal ve manevi destekten yoksun kaldığı düşünülür. Bu durum, Varaka'nın İslam'ın doğuşundaki önemini ve etkisini daha da belirgin hale getirir. Varaka bin Nevfel'in hayatı ve Muhammed ile olan ilişkisi, İslam'ın nasıl doğduğunu ve yayıldığını anlamak isteyenler için derinlemesine bir bakış açısı sunar. Onun hikayesi, İslam'ın tarihi ve dini bağlamını anlamada önemli bir kaynak oluşturur.