Ezoterizm ve Tarikatler

17. yüzyılın başlarında, Avrupa’nın düşünsel ve dini bir kargaşa içinde olduğu bir dönemde, Almanya’da birbiri ardına yayımlanan üç gizemli manifesto, modern tarihin en büyük entelektüel muammalarından birini başlattı. Fama Fraternitatis, Confessio Fraternitatis ve Christian Rosenkreuz'un Kimyasal Düğünü adlı bu metinler, kendilerini "Gül-Haç Kardeşliği" olarak adlandıran, gizli ilimlere vakıf, görünmez bir cemiyetin varlığını müjdeliyordu. Bu cemiyetin kurucusu olduğu iddia edilen efsanevi figür Christian Rosenkreuz, Doğu’nun kadim bilgilerini Batı’nın simya, kabala ve hermetizm gelenekleriyle harmanlamış bir bilge olarak sunuluyordu. Gül-Haçlılar, sadece bir dini reform değil, insanlığın kolektif bilincinde "Evrensel bir Reform" (Reformatio Gradualis) yapmayı hedefleyen, bilim ile mistisizmi aynı potada eritmeye çalışan bir hareketti. Gül-Haç sembolizmi, adından da anlaşılacağı üzere, merkezinde bir gül bulunan bir haç ile ifade edilir. Bu sembolün anlamı, kaba bir dini ikonografinin çok ötesindedir. Haç, maddeyi, acıyı ve insan vücudunun fiziksel sınırlamalarını temsil ederken; merkezindeki açan gül, ruhun aydınlanmasını, bilincin uyanışını ve ruhsal simyanın başarıya ulaşmasını simgeler. Gül-Haçlılara göre gerçek simya, kurşunu altına çevirmek gibi maddi bir uğraş değil, insanın ham ruhunu rafine ederek ilahi bir olgunluğa eriştirme sürecidir. Bu süreçte kullanılan "felsefe taşı" veya "hayat iksiri" gibi kavramlar, aslında insanın içsel dönüşümünü ve evrensel bilgiye ulaşma arzusunu temsil eden metaforlardır. Onlar için bilgi, sadece akılla kavranan bir veri değil, yaşanarak elde edilen bir tecrübedir. Gül-Haç hareketinin tarihsel etkisi, 17. yüzyıl bilimsel devriminin isimsiz kahramanları arasında gizlidir. Sir Francis Bacon, Robert Fludd ve hatta Isaac Newton gibi dönemin büyük zihinlerinin bu ezoterik düşüncelerden etkilendiği, evrenin matematiksel düzenini keşfetme arzularının arkasında bu "Hermetik" bakış açısının yattığı sıklıkla dile getirilir. Gül-Haçlılar, bilginin paylaşılması gerektiğini ancak bu bilginin sadece ehil olanlar tarafından doğru kullanılabileceğini savunuyorlardı. Bu gizlilik ilkesi, cemiyetin tarih boyunca "Görünmezler Koleji" olarak anılmasına neden olmuştur. Hareketin manifestoları, Avrupa'da o kadar büyük bir yankı uyandırmıştır ki, yüzlerce kişi bu gizli kardeşliğe katılmak için ilanlar vermiş, ancak cemiyetin gerçekten fiziksel bir örgüt mü yoksa düşünsel bir akım mı olduğu hiçbir zaman tam olarak netleşmemiştir. 18. yüzyıldan itibaren Gül-Haç öğretileri, Masonluk gibi diğer gizli cemiyetlerin derecelerine sızmış ve modern okültizmin temel taşlarından birini oluşturmuştur. Bugün dahi AMORC gibi yapılar aracılığıyla varlığını sürdüren bu doktrin, modern insana rasyonalite ile maneviyat arasında bir köprü kurma vaadinde bulunur. Gül-Haçlıların mirası, bize bilimin sadece laboratuvarlarda değil, aynı zamanda insanın kendi iç dünyasında da yapılması gereken bir keşif olduğunu hatırlatır. Onların "sessiz" devrimi, fiziksel dünyanın ötesindeki saklı yasaları anlama çabası olarak tarihteki yerini korumaktadır. Bir Gül-Haçlı için dünya, Tanrı’nın hiyerogliflerle yazdığı devasa bir kitaptır ve insanlığın görevi bu gizli dili deşifre etmektir.

17. yy.da Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu siyasi ve sosyal bunalımlar içerisinde ortaya çıkan Kadızadeliler, bir vaizler ve fakılar gurubunun ön ayak olduğu dini ve toplumsal bir hareketi ifade eder. Kadızadeliler hareketi, İslam Tarihinde eskiden beri tartışıla gelen ve zemin ve şartları oluştuğunda gün yüzüne çıkan iki önemli meselenin, tekke-medrese (şeriat-tarikat) ihtilafı ile bid’at sorununun Osmanlı Tarihinin bu sancılı dönemindeki tezahürlerinden başka bir şey değildir. Kadızadeliler, bir bakıma Selefiler veya Ehl-i hadis olarak bilinen İbn Teymiyye (ö.1328) mektebinin mirasçıları sayılabilir. Selefi düşüncenin en büyük temsilcisi Hanbeli mezhebinin imamı Ahmed İbn Hanbel idi. Bağnaz bir hareketi ve softa bir zihniyeti ifade eden Kadızadeliler hareketi, bidatlara karşı savaş açmak düşüncesiyle ortaya çıktı. Kuran ve sünnetin dışında her türlü İslami geleneği reddeden ilk tasfiyeci olan Birgivî Mehmed Efendi’den günümüze kadar bu dini ve toplumsal sorun gündemdeki yerini korumuştur. Mehmed Birgivî (ö.1573), Kadızadelilerin fikri seviyedeki lideri, İbn Teymiyye mektebinden etkilenen Türkçe bir ilmihal kitabı olan Risale-i Birgivî (Vasiyetname) adlı eseri en çok okunan kişidir. Bu hareket, adını ünlü vaiz Kadızade Mehmed Efendi’den (ö.1635) almıştır. Birgivî’nin etkisinde kalmış olan Kadızade Mehmed Efendi, Balıkesir’den İstanbul’a gelerek asıl şöhretini burada kazanmıştır. Selefi düşünceye dayanan bu hareketin görünürdeki hedefi, Peygamber zamanındaki (Asr-ı saadetteki) İslam anlayışını topluma ikame etmek, diğer bir ifadeyle Kuran ve Sünnet dışındaki bütün yenilik ve uygulamaları kaldırıp saf ve orijinal İslam anlayışını toplumda ve devlet kademelerinde yerleştirmek olarak özetlenebilir.

Orta Asya’dan Maveraünnehir ve Horasan’a inen Türkler burada Müslüman Araplarla karşılarak peyderpey İslamlaşmaya başladılar. Ancak eski inançlarını birden terk etmeleri beklenemezdi. Eski kam ve şaman denilen din adamlarının yerini Bab, ata, baba, dede vb. lakap ve unvanlar taşıyan dini ve sosyal liderler aldılar. Ata Ahmed Yesevi, Dede Korkut, korkut Ata gibi önemli mistik şahsiyetleri göçebe Türkmenler arasında İslamiyet’in yayılmasına çalışıyorlardı. Bu yüzden Türkler arasında mistik bir Müslümanlık anlayışı hakim olmuştur ve Anadolu’ya da göçlerle aynı şekilde gelmiştir. Anadolu’ya Horasan üzerinden gelen ve aralarında Türkmen şeyh ve dervişlerinin başlıca yönlendiricisi olduğu Türkmen unsurları Horasan erenleri, Rum erleri, Abdal, ve baba unvanlı liderler halkı teşkilatlandırarak aşiret yapıları bozulmadan çeşitli tarikat yapılanmaları şeklinde varlıklarını ve Orta Asya’dan getirdikleri inançlarını Anadolu’da yaşatmışlardır. İşte Babaîler zümresi bu derviş tarikatlarından birisidir. Aslında bir Vefai şeyhi olan Baba İlyas-ı Horasanî, önderliğini yaptığı Babailer isyanı ile adını Selçuklu kaynaklarına geçmesine sebep olmuştur. Baba İshak, Geyikli Baba ve Hacı Bektaş Veli gibi önemli dervişler Baba İlyas’ın mürididirler. Babailer sıkı bir takibe uğrayınca siyasi kimliklerini bırakarak Abdalan-ı Rum şeklinde sadece dini ve mistik bir dönüşüm geçirmiştir. Kısaca Babailik, Anadolu’da Türkmen şeyh ve dervişlerin kurduğu heterodoks bir tarikat olarak Ortodoks yani devlet İslamı diyebileceğimiz Sünni İslam anlayışının karşısında muhalefet halkasını oluşturmuştur. Bugün Alevi-Bektaşi geleneği, Babailerin devamı sayılabilecek unsurlar taşımaktadır.