top of page

Gündem

Fundamentalist ve Milliyetçi Yahudi Bir Grup: Gush Emunim

20 Mayıs 2022

Fundamentalist ve Milliyetçi Yahudi Bir Grup: Gush Emunim

Yahudi toplumunda, Yahudi kimliği bireylerin milliyetçilik anlayışını şekillendirmiştir. Yahudi kimliği denilince, karmaşık bir yapı karşımıza çıkmaktadır. Ortadoğu toplumlarının geçişli yapısı pek çok alt ve üst kimliği bir arada bulundurduğu için, milliyet kavramı Ortadoğu’da sınırların sisli olduğu bir kavramdır. Bundan dolayı yapılan tanımlamalar tam anlamıyla betimlenmesi güç bir yapıdadır. Din, kültür, soy, ırk, toplumsal hafıza gibi normların hepsi Yahudi milliyetçiliğinin yapıtaşını oluşturmaktadır. Yahudi milliyetçiliği denilince literatürde karşımıza çıkan kavram Siyonizm olagelmiştir. Bundan dolayı Siyonizm’i desteklemeyen Mesihçi inanışa sahip Yahudiler ise milliyetçi olarak ilk akla gelenler olmasa da onların milliyetçilik anlayışları Yahudi ırkının seçilmiş olma mitine dayanmaktadır. Bundan dolayı kendilerini diğer ırklardan ve toplumlardan ayrı bir yere koyarlar. Elbette Tevrat’a ve kendi toplumsal yasalarının yer aldığı Talmud adlı kitaba sıkı sıkıya bağlıdırlar. Makalede Yahudi milliyetçiliğinin ve fundamentalizminin temelleri ve Gush Emunim Hareketi’nin tarihsel süreç içerisinde nasıl yer aldığı, etkileri incelenecektir. 19. yüzyıl’da Fransız Devrimi’yle birlikte milliyetçilik kavramının ortaya çıktığı ve çok uluslu devletlerin yıkılarak milliyetçi bir ideolojiyle yeni devletlerin kurulduğu bilinmektedir. Fransız Devrimi aynı zamanda hak, adalet ve eşitlik gibi kavramların önemini sorgulayan insanlar da yarattı. Milliyetçilik kavramsal olarak milliyet yapısına ait olanın eylemsel hali denilebilir. Çalışmamızda da birinci bölümde Yahudi milliyetçiliğinin ve Fundamentalizminin oluşması ve daha sonra oluşan aşırı milliyetçi örgütlerden Gush Emunim adlı örgütün ortaya çıkış sürecini ve dinamiklerini inceleyeceğiz. Yahudi milliyetçiliği ve fundamentalizmini kısaca inceledikten sonra Gush Emunim’in bu iki temel görüşten nasıl beslendiği aktaracağız. Yahudi Milliyetçiliği ve Fundamentalizmi Yahudi kimliğinin oluşmasında ve gelişmesinde tarihsel süreçte yaşanan olaylarla bağlantılı olduğu bilinmektedir. “Gerçekten, Yahudiliğin ‘ırka dayalı bir din olduğu’ düşüncesinin, özellikle 19.yy.’ın ikinci yarısı ile 20. yüzyılın başlarından itibaren, Avrupa’daki milliyetçi hareketlerin ve onunla bağlantılı ‘ulus devlet’ fikrinin ortaya çıkmasıyla gündeme geldiği bilinmektedir.”1 Yahudiler tarih boyunca sürgün edilmiş ve diasporada yaşamaya mecbur kalmışlardır. Yahudi toplumunun kendi bütünsel yapısının sürdürülebilir olmasında, ortak değerlerin korunup günümüze taşınmasında, Yahudi kutsal kitabı Tevrat’ın vaat edilmiş topraklara Mesih’in gelmesiyle dönüşün gerçekleşmesi miti rol oynamıştır. Yahudi toplumunun belleğini canlı tutan da işte bu inanıştır. Yahudi kolektif bilincini oluşturan unsur, ortak bir inanış ve soy mitidir. “Dinsel kimlikler iletişim ve toplumsallaşma alanlarından doğarlar.”2 Dini değerlerin kimlik ile özdeşleşmesi bireyler ya da gruplar arasında kuvvetli bir bağ oluşturmaktadır. Öte yandan grupları bir arada tutan ve toplumsallaşmayı sağlayan da inancın etkisidir. Tevrat’ta yer alan ifadelere göre, Yahudiler seçilmişlik yasasının hükümlerince kendilerini Tanrı tarafından seçilmiş halk olarak görmektedirler. Yahudilere göre Tanrı bu halkla Sina dağında anlaşma yapmış, tanrısal emirlere uyacaklarına dair yemin almış ve Hz. Musa’ya Tevrat’ı göndermiştir. Kutsal kitapta bahsi geçen bu ifadeler Yahudilerin etnik bir birliktelikten ziyade belli bir inancı içselleştirmiş insanlardan söz etmektedir.3 Bu inanış Yahudi kolektif hafızasında yer etmiş ve diaspora sürecinde de köklenip güçlenmiştir. “…Ama yabancı topraklarda, Yehova’nın ilahisini nasıl söyleriz? Eğer seni unutursam ey Yeruşalim. Sağ elim hünerini unutsun…”4 Tevrat’tan alıntılanan bu Bab’da görüldüğü üzere Tanrı’nın ilahisini okumak için sürgündeki topraklardan ana vatana dönme özlemi ve kutsallığın asırlar boyu devamının bu tür değerlerle sağlandığı görülmektedir. İsrail Devleti’nin kurulmasıyla birlikte (1948) ayakları yere basan bir Yahudi kimlik sunumu görülmektedir. Siyonizm düşüncesi henüz ortada yokken, yani diğer bir deyişle Yahudi halkı diaspora sürecini yaşarken, dünyanın dört bir yanında yaşayan Yahudiler sürgün yaşamı ve diğer toplumların antisemit davranışları dolayısıyla kendi içlerinde bağ kurup kültürel ve dini yaşantılarını içrek bir şekilde yaşamak zorunda kaldılar. “Yahudiler Hristiyan Avrupa’da yüzyıllar boyunca dışlanarak yaşadılar. Modern çağa kadar hemen hiçbir Avrupa ülkesine Hristiyanlarla eşit haklara ve doğrudan siyasi güce sahip olamadılar. Hristiyan Avrupa, “Hz. İsa’nın Katilleri” dediği Yahudilere mesafeli davranmayı seçmişti.”5 Siyonizm kavramının ortaya çıkışıyla birlikte Siyonist Yahudiler, kaderlerinin tayini için Mesih’i beklemekten vazgeçip harekete geçmişlerdir. Özellikle Avrupa’da antisemitizmin yükselişi, Rusya’da yaşanan pogromlar bu süreci hızlandırmıştır. Siyonizm, Thedor Herzl tarafından sistemli hale getirilmiş ve Yahudi halklarının bir yurt edinebilmeleri için gayret sarf edilmiş bir harekettir. "Siyonizm, en geniş anlamı ile Arz-ı Mev’ud, yani Filistin dışındaki bütün Yahudileri yine orada toplamak ve sonra da Süleyman Mabedi’ni Siyon Dağı üzerinde yeniden inşa etmek idealidir şeklinde tanımlanabilir. Siyonizm teriminin kökü olan Siyon sözcüğü, İlkçağ’dan beri Kudüs anlamına gelmektedir. Yahudilerin ilk kutsal tapınaklarının MÖ 587’de Babilliler tarafından yıkılıp, Yahudilerin Babil’e sürgün edilmesinden sonra Siyon’a özel bir anlam yüklenmiştir. Siyon, yurtlarından kovularak Babil’e sürgün edilen Yahudi halkının Filistin’e dönme arzu ve özlemi anlamında kullanılmaya başlanmıştır."6 “Siyasal Siyonizm, bir Yahudi devletinin dünyanın bütün Yahudileri adına yurt olacağı ilkesi üzerine kuruldu. Dünyadaki bütün Yahudilere İsrail’e göç hakkı veren ve yeni devletin temel ilkelerinden biri olan Dönüş Yasası’yla (1950) bu amaç gerçekleşti.”7 İsrail’i kuran Siyasal Siyonizm düşüncesinin temeli sosyalizme uzanır. Öyle ki İsrail Devleti kurulduktan sonra İşçi Partisi 1948 yılından 1977’e kadar kurucu ideolojinin savunucuları olarak iktidarda kaldı. Kurulan yeni devlette İsrail toplumu çeşitlilik göstermektedir. İçinde gerek aşırı dinci, aşırı milliyetçi topluluklar gerekse ateist, sosyalist vb. topluluklar barındırmaktadır. Bu görüş farklılıkları devletin kurulma aşamasında arka plana atılmış gibidir. Çünkü Siyonist düşüncenin kurmak istediği devlet seküler ve modern bir yapıyken dindar Yahudiler tam tersi bir görüştedir. “İsrail milli kimliğinin oluşumu, dini yasaların daha ağırlıklı olmasını isteyenler ile yepyeni bir sivil toplum ve kültür kurulmasından yana olan laik pragmatistler arasında bir rekabet süreciydi.”8 Yahudiler içerisinde köktendinci ve Ortodoks inanışlara sahip olan kesimin Siyonizm düşüncesine karşı çıkmasının temelinde yine dini inanışlarında yer alan Mesih inancı yer almaktadır. "Torah, Talmud ve Halakha’ya bağlı Yahudilere, Ortodoks denmektedir. Ortodoks Yahudilik, Yazılı Torah’ın Tanrı tarafından Hz. Musa’ya yazdırıldığına, Sözlü Torah’ın (Mişne ve Talmud) da sözlü olarak vahyedildiğine inanmaktadır. Ortodoks inançta, Yahudilerin Torah kanunlarına uymadıkları için sürgüne gönderildiklerine, Yahudilerin tövbe ederek Torah’daki tüm kurallara uyması şartıyla, Mesih’in geleceğine, sürgünün sona ereceğine, Yahudilerin Kutsal topraklara dönerek Mabedin yeniden inşa edileceğine inanılmaktadır."9 Ortodoks Yahudiler dünya üzerinde bir Yahudi Devleti’nin insan eli ile dünyevi bir hal içinde kurulamayacağını düşünmektedirler. Onlara göre Yahudilerin amaçları bir devlet kurmak değildir. Onlar kutsal kitapları gereğince Tanrı’nın emirlerini yerine getirmeye çalışarak, Tevrat’ın doğrudan uygulanması gerektiğini savunurlar. Tevrat’ın yoruma açık olmadığını savunarak kendi içlerinde de fikir ayrılığına düşseler de tüm Ortodoks Yahudilerin ortak paydada buluştuğu nokta Siyonizm fikridir. Fundamentalizm, herhangi bir inancı sorgulamadan tüm benliğinle inanmaya denilmektedir.10 Bu bağlamda değerlendirilecek olunursa Ortodoks Yahudileri bu kategoriye sokmak mümkündür. Dinin geleneklerine bağlı olan Yahudiler kurtuluşun sağlanmasında edilgendirler. Durağan bir şekilde Tanrı’dan gelecek olan emri beklemektedirler. Bunun aksine ilk siyonistlerin büyük bir çoğunluğu Yahudi kimliğinin bilincinde olmasına rağmen Yahudi dininin kurallarına uymak zorunda olduklarını düşünmemişlerdir.11 Gelenekselliğe bağlılıkları ile bilinen Ortodoks Yahudiler vaat edilmiş topraklara yerleşme konusuna karşı gelmemişlerdir. Filistin’de yaşamalarına rağmen onlara göre bir Yahudi devleti kurarak Filistin halkına baskı uygulamak geleneksel inançları gereği günahtır. Ve onlara göre Siyonizm hareketi Tanrı’yı kızdırmakta ve Mesih’in geleceği zamanı uzatmaktadır. Ortodoks Yahudiler Anti-siyonist olduklarını söylemezler fakat Siyonizm fikrine de katılmazlar. “Haredilere göre İsrail Devleti’nin din ile hiçbir alakası yoktur ve bizatihi sürgün döneminin bir parçasıdır. Bu grupların Siyonizm eleştirisi, hareketin seküler yapısından ziyade, Mesih’i hakkı gasp etmesi yüzündendir.”12 İsrail Devleti’nin tam anlamıyla kurulmasından sonra bu sorun zaman içinde giderek büyüyerek günümüz İsrail iç siyasetinin en önemli olayları olmuştur. Yahudi Ortodoksluğu dinin uygulanması mevzusunda genelde benzerlik gösterse de siyasi bağlamda Siyonizm’e reaksiyonları farklılık göstermiştir. İsrail Devleti’nin kurulmasından sonra bu farklılıklar derinleşerek Ortodoksluk, Dindar-Siyonist ( Modern Ortodoks) ve Anti-siyonist Haredi (Ultra Ortodoks) olarak 2 gruba ayrılarak toplumsal ve dini çekişmeler yaratmıştır.13 Modern Ortodokslar dindar Yahudilerin aksine Siyonizm’i desteklemişlerdir. Ortodoks Yahudiler içindeki en katı grup Harediler Kutsal kitabın ve en eski dini metinlerin hiçbir satırını atlamazken Hasidiler kutsal kitabı yorumlama gayretine girişmişlerdir. Ama öte yandan Modern Ortodokslar hem dine bağımlı kalıp hem de dinen uygun olmayan pusula ile Siyonist devlet kurmayı desteklemişlerdir. Harediler Siyonist hareketi Yahudiliğe karşı bir hakaret ve sorun kökeni olarak yorumladıkları için Modern Ortodokslarla sürekli çatışmaktadırlar. Aynı şekilde Modern Ortodokslar’da Haredilerin gelenekselciliğinin sakıncalı olduğunu düşünmektedirler ve bağnaz bir düşünce sarmalı olan bu duruma karşı Siyonist hareketi desteklemektedirler. Seküler Yahudiler Siyonizm hareketine destek vermişlerdir. İsrail Devleti’nin güçlenip kalkınması için liberal, muhafazakar, sosyalist dünya görüşünden faydalanmaya sıcak bakmışlardır. Ortodokslar ise Yahudi dini yasalarının yani bir diğer deyişle şeraitin, devletin yönetiminde etkili olmasını istemektedirler. Yahudiler arasındaki bu görüş farklılıkları, devletin anayasa tartışmalarına ve Geri Dönüş Yasası(1950) gibi konularda açık bir şekilde ortaya çıkmıştır.14 Bugünkü İsrail’de bir çok farklı seviyelerde inanan Yahudi bulmak mümkündür. Dindarların da kendi içlerinde ayrıştığı bir inanç sistemi içinde esas sorun olan Siyonizm’den yola çıkıldığından inancın yaşanış biçimi konusunda da çelişkiler ortaya çıkmaktadır. “Bu açıdan Yahudiliğe bir tehdit olarak algılanan Siyonizm’e karşı biri taraftar biri muhalif olmak üzere iki önemli Ortodoks yapı ortaya çıkmıştır. Bunlardan ilki 1902’de Rabbi Isaac Jacob Reines (1840- 1915) tarafından kurulan ve Dünya Siyonist Örgütü’nün bir parçası haline gelecek olan Siyonist-dindar parti Mizrahi (Merkez Ruhani, Dini Merkez, Tenu’a Mizrahi) hareketidir. İkinci olarak da 1912’de Siyonizm’e muhalif bir hareket olarak neredeyse tüm Yahudi Ortodoks grupları bünyesinde birleştirilen Agudat İsrail ortaya çıkmıştır.”15 Modernleşme ile birlikte dindar grubun bölünmesiyle sonuçlanan Siyonizm hareketi bölünen tarafların birbirileriyle şiddetli bir şekilde çatışan iki taraf haline gelmesin neden olmuştur. Gush Emunim Gush Emunim, 1973’te Arap İsrail savaşları sonucu 1974 yılında hem milliyetçi hem de dindar bir örgüt olarak kuruldu.16 Diğer adı İnançlılar Bloğu olan örgütün Milliyetçi Dini Parti (NRP) ile oluşmaya başladığı ve daha sonra bu partiden ayrılarak 1974 yılında aşırı milliyetçi, aşırı sağcı siyasi bir örgüt olarak kuruldu.17 İdeolojilerini Yahudilerin ele geçirilen topraklarda yerleşimlerini sağlamak üzere kuran örgüt İsrail devleti içerisinde Siyonizm fikrini destekleyen ve bünyesinde radikal düşünceleri de barındıran bir örgüttür. Gush Emunim örgütünün mesianik inanış içinde olduğu bilinmektedir. Mesianik düşünce Çağlayan’ın ifade ettiği biçimiyle: Mesih kavramı Yahudilikte beklenen kurtarıcıyı ifade eder. Mesih çağı başladığında, İsrail’i sürgünden ve dağınık yaşayan bir toplum olmaktan kurtaracaktır. İsrail Devleti eski görkemli ve güçlü günlerine dönecektir. Artık barış ve adaletin hükmü geçerli olacaktır.18 Gush Emunim’in mesianik inanışına göre Yahudilerin seçilmiş olduklarını düşünmektedirler.19 Mesianik düşünceye sahip olmasına rağmen kurulan İsrail Devleti’nin Mesih çağını hızlandırdığını hesaplamaktadır. Bu sebeple de kendilerine Yahudi tarihinde ve Mesih düşüncesinde bir görev vermişlerdir. Yahudi halkına vaat edilen toprakların Mesih’in gelmesiyle kurtuluş sürecinin başlayacağını düşünmektedirler. “Yahudiler ile Yahudi olmayanlar arasındaki farklılık ve zıtlıkları muhafaza eden Mesihçi ideoloji, gerek Gush Emunim hareketi ve gerekse onun başlıca destekçisi Ulusal Dini Parti (National Religious Party=NRP) için başlıca motivasyon unsurudur.”20 Gush Emunim örgütü Yahudi yerleşimleri yapılmaya başlandığında Ulusal Dinci Parti (NRP) bünyesinde bulunan bir harekettir. Haham Moşe Levinger’in öncülüğünde kurulan hareket NRP’den ayrılarak bağımsız bir yapıya bürünmüştür.21 Ulusal Dini Parti içinde söylemsel ve düşünsel temelin benzerliği dolayısıyla kendine yer bulmuştur. Filistinlilerin hürriyeti konusunda ise; Gush Emunim Filistinlilerin kendi kaderlerini tayin etme hakkının olmadığını düşünür ve bu düşüncesini Arap milliyetçiliğine dayandırır. Ortadoğu topraklarında yaşayan diğer azınlık halkların ( Yahudiler, Kürtler, Maruniler, Kıptiler) tayin hakkı yoksa Filistinlerinin neden vardır sorusu üzerinden görüş oluştururlar. Ve de Filistinlilerin bağımsızlık isteklerini etik bulmazlar. 22 Örgütün ideolojisinin beslendiği ilk isim Rabbi Abraham Yitzhak Kook’tur. Rabbi Abraham Yitzhak Kook Siyonistlerin otorite olarak benimsediği ve saygı duyduğu bir isimdir. Abraham Yitzhak Kook‘un Kuzey Litvanya’da 1891 yılında dünyaya geldiği biliniyor. Küçük yaşta din eğitimi almıştır. Babasının öncülük ettiği bir harekete destek vermek için Avrupa’da 1920 yılında çalışmalara katılmıştır. Altı Gün Savaşı’ndan sonra Yerleşimcilerin ideolojilerini şekillendiren bir düşünce sistemi ortaya koymuştur. 23 Kook örgütün benimsediği bu ideolojinin fikirlerini 1920’li yıllarda ortaya çıkarmış ve daha sonra da geliştirmeye devam etmiştir.24 Rabbi Kook Siyonistler tarafından kutsal önem arz eden ve takipçilerine sürekli öğreten onları eğiten bir kişi olarak tanınmaktadır. Gush Emunim düşünsel temelini Haham Rabbi Yehuda Kook’un fikirlerine dayandırır. Kook’a göre Yahudi halkı seçilmiştir. Tanrı tarafından vaat edilen toprakların fethedilmesini ve korunmasını savunan Rabbi Kook yerleşimcilerin fikir babası olarak adlandırılmaktadır.25 Gush Emunim ‘dini Siyonizm’ olarak tanımlanabilir. Dini Siyonizme göre İsrail toprağında yerleşmek selametin başlangıcıdır. Haham Isaac Kook bu fikirleri savunmuştur.26 Rabbi Kook 1935 yılında yaşamını yitirdikten sonra yerine oğlu Rabbi Tzvi Yehuda Kook gelmiş ve ideolojik fikirlerini fiili bir şekilde Gush Emunim örgütünü kurarak hayata geçirmiştir. 1967 tarihi İsrail Devleti için kritik öneme sahiptir. Yeni kurulan bir devletin büyük bir kazanım elde ettiği bilinmektedir. Hem de bu kazanım taraflar arasında da beklenilecek en zor ihtimalleri barındırmaktadır. Düşünülemeyecek kadar kısa bir süreçte İsrail Devleti’nin elde ettiği büyük topraklar bölgede yaşayan Filistinli halkın mülteci konumuna düşmesine de neden olmuştur. Yahudilerin sürgünün ilk gününden bu yana elde edemediği kadar toprağı 6 gün gibi kısa bir sürede elde etmiş olmaları çoğu kesim tarafından elde edilen bu başaranın ardında Tanrısal bir lütuf yattığı düşünülmektedir. Bundan ötürü kazanılan toprakların sonuna kadar savunulması gerektiği düşüncesine olan inanç oldukça kuvvetlidir. Bu bağlamda Gush Emunim İsrail Devleti’nin işgal ettiği Batı Şeria, Gazze ve Golan tepelerindeki işgal bölgelerine yerleşime açılması gerektiğini söylemiştir.27 Örgüt İsrail ordusunun işgali altında olan Golan tepeleri, Gazze ve Batı Şeria’da yerleşim yerleri kurarak buraları yaşam alanına çevirmiş ve de zamanla kuvvetli ve siyasi yasal bir yerleşim örgütü haline gelmiştir. Buna rağmen kendisini parlamentoya dahil etmemiştir.28 Altı Gün Savaşı’nın akabinde Birleşmiş Milletler(BM) Güvenlik Konseyi’nin almış olduğu 242 sayılı karara göre İsrail işgal ettiği topraklardan geri çekilmesi istenmektedir. Bu karar elbette Gush Emunim içerisinde böyle bir durumun asla kabul edilemez olduğu şeklinde yankı bulmuştur. Yerleşimciler işgal ettikleri bölgelerde yayılmacı davranmışlardır. Yom Kippur Savaşı’nın hiç beklenmedik bir zamanda başlamasının akabinde 1974’te Rabbi Kook’un fikirsel önderliğinde Gush Emunim ( İnananlar Bloğu) kurulmuştur. İnanlar Bloğu’nun amaçları mevcut işgal topraklarında Yahudi yerleşimlerini çoğaltmaktı.29 “Gush Emunim’in etkinlik alanı uzun yıllar yeni alanların yerleşime açılması konusunda yürüttüğü lobi çalışmaları, yerleşimcilere yaptığı yardımlarla pekişmiş, yerleşimlerin yapımı ve güvenliği için hükümetlere büyük miktarda yardımlarda bulunularak taban genişletilmeye çalışılmıştır.”30 İdeolojik amaçlarını gerçekleştirmede başarılı olan örgüt bir çok alanı yerleşim yeri haline getirmiştir. Yeni alanları yerleşim yeri haline getirebilme çabasının yanı sıra bu alanları genişletebilmek için Yahudi topraklarında yaşayan Filistinlilerin bu topraklardan çıkarılmaları içinse radikal fikirler üretmiştir. Örgütün fikir temeli dini bir bakış açısından beslendiği için attığı her adımda devlet ile politik açıdan tolerans yoksunluğundan kaynaklı sorunlar yaşamaktadırlar. “Örgütün kuruluşundan 1982 yılına kadar liderliğini yapan Tzvi Yehudah Kook’un 1982 yılında ölümünün ardından hareket liderleri arasında anlaşmazlıklar yaşanmış ve örgüt kendi içerisinde çeşitli gruplara bölünmüştür.”31 Anlaşmazlıkların nedenleri arasında devlete karşı girişilen siyasi bir mücadelenin meydana gelmesidir. Radikal bir örgüt olarak tanımlanan Gush Emunim örgütü de bünyesinde meydana gelen ayrışmalarda radikallerin baskın gelmesi de beklenen bir netice olarak yorumlanabilir. “Ilımlı kanadın radikal yönetimde değişiklikler yapma çabalarını doğuran bu süreçte ılımlı kanat herhangi bir sonuç elde edememiştir”32 Kanlı eylemler gerçekleştiren yerleşimciler bu tür ayrılıkçı fikirlerinde etkisiyle kutsal mekanlara, sivil halka düzenlenen eylemlerle dikkatleri çekmişlerdir. Oslo anlaşmasının imzalanmasının akabinde gerçekleşen İsrail Başbakanı İzak Rabin’in suikast sonucu öldürülmesi büyük ve ses getiren bir olay olmuştur. (4 Kasım 1995) Bu eylem Yigal Amir isimli bir eylemci tarafından gerçekleşmiştir. Bu tür eylemlerin artması İsrail iç siyasetinde yaşanan uyuşmazlığın önemli bir nüvesidir. Sonuç İsrail Devleti’nin büyük sürgünden kuruluşuna kadar geçen süreçte Yahudilerin bir gün topraklarına dönme fikrini canlı tuttuğunu görmekteyiz. Dünya görüşü her ne olursa olsun tüm Yahudilerin antisemitizmin etkisiyle bir vatan kurma isteği olduğunu biliyoruz. Yahudi milliyetçiliğinin tetikleyeni, dünya konjonktüründe yayılan milliyetçilik akımı etkisi olduğu kadar yaşanan pogromların ve antisemitizmin de göz ardı edilmemesi gerekir. Yahudi milliyetçiliğinin sac ayakları din, ırk, kültür denilse bile milli duyguları uyandıranın antisemit davranışlara maruz kalan Yahudi toplumunun ortak bir acı hafızası yaratmış olmasıdır. Üstelik kendi içinde köktendinciler, sosyalistler, liberaller, mesianikler gibi bir sürü farklı kategorilerde parçalı bir görüşe sahiptirler. Gush Emunim Hareketi işte tam da bu noktada Yahudi toplumunun görüş ve düşünce kartelasında önemli bir yerdedir. Milliyetçi, modern Ortodoks, Mesihçi yapısıyla Yahudi milliyetçiliği kavramı içinde önemli ölçüde yer tutar. Her ne kadar Siyonizm’in seküler yapısına karşı olsa da İsrail Devleti’nin kurulmasının mesihin gelişinin ve selamet çağını hızlandırdığı düşüncesiyle destek olmaktadırlar. Dipnotlar 1İsmail Taşpınar, “Yahudilik ve Milliyetçilik: Yahudi Cemaati’nden Yahudi Milliyetçiliği’ne”, Köprü Dergisi, 2013, Güz sayı:124 2 Anthony D. Smith, İletişim Yayınları, İstanbul, 2007, s.21. 3İsmail Taşpınar, ‘Yahudilik ve Milliyetçilik: Yahudi Cemaati’nden Yahudi Milliyetçiliği’ne’, Köprü Dergisi, 2013, Güz sayı:124 4Tevrat, Mezmur-137,Kitab-ı Mukaddes Yayınları, İstanbul, 2016. 5Sedat Kızıloğlu, İsrail Devleti’nin Kuruluşuna Kadar Geçen Süreçte Yahudiler Ve Siyonizm’in Gelişimi, Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 2, Sayı 1, Ocak, 2012, s. 44 6Kızıloğlu, s.45 7William L. Cleveland, Modern Ortadoğu Tarihi, Agora Kitaplığı, 2015, s.389 8Cleveland, a.g.e, s.388. 9Ebru Metli, Hasidizm’in Yahudi ve Öteki Anlayışı, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2016, s.21 10Selin Çağlayan, İsrail Sözlüğü, İletişim Yayınları, İstanbul, 2017, s 408 11Seda Özalkan, “Yahudilerin Siyonizm Karşıtlığı”, Marmara Üniversitesi, Ortadoğu Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul, s. 60 12Özalkan, a.g.e. s.60 13Özalkan, a.g.e s. 54 14İsrail Siyasetini Anlama Kılavuzu, SETA Vakfı, I.Baskı, Aralık, 2012, s. 23 15Özalkan, a.g.e, s. 54 16İsrail Anlama Kılavuzu, SETA Vakfı, Ankara, 2012, s. 157 17Çağlayan, a.g.e, s.407. 18Çağlayan, a.g.e, s. 425 19Çağlayan, a.g.e, s.411 20Israel Shahak, Norton Mezvınsky, Anka Yayınları, İstanbul, 2002,s.260 21Çağlayan,a.g.e,s.407. 22Çağlayan, a.g.e, s. 413 23İsrail Anlama Kılavuzu, SETA Vakfı, Ankara, 2012, s. 161 24Israel Shahak, Norton Mezvınsky, a.g.e, s. 107 25Çağlayan, a.g.e, s. 410 26Çağlayan, a.g.e, s.383 27İsrail Siyasetini Anlama Kılavuzu, SETA Vakfı, Ankara, 2013, s.160 28Gülşah Eker, İsrail’in Siyasi Yapısı ve Siyasi Partileri,Marmara Üniversitesi, Ortadoğu Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul, 2005, s.82 29Israel Shahak, Norton Mezvinsky,a.g.e, s.108 30İsrail Siyasetini Anlama Kılavuzu, SETA Vakfı, Ankara, 2012,s. 161 31İsrail siyasetini Anlama Kılavuzu, SETA Vakfı, Ankara,2012, s. 160 32İsrail Siyasetini Anlama Kılavuzu, SETA Vakfı, Ankara, 2013, s.160 Kaynakça CLEVELAND, William L. Modern Ortadoğu Tarihi, çev. Mehmet Harmancı, İstanbul, Agora Kitaplığı, 2008. ÇAĞLAYAN, Selin, İsrail Sözlüğü, İstanbul, İletişim Yayınları, 2017. EKER, Gülşah, “ İsrail’in Siyasal Sistem Yapısı ve Siyasi Partileri”, Marmara Üniversitesi, Ortadoğu Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul, 2005. Irak Siyasetini Anlama Kılavuzu, SETA Vakfı, Ankara, 2013. KIZILOĞLU, Sedat, “İsrail Devleti’nin Kuruluşuna Kadar Geçen Süreçte Yahudiler Ve Siyonizm’in Gelişimi”, Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 2, Sayı 1, Ocak, 2012. METLİ, Ebru,” Hasidizm’in Yahudi ve Öteki Anlayışı”, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2016. ÖZALKAN, Seda, “ Yahudilerin Siyonizm Karşıtlığı”, Marmara Üniversitesi, Ortadoğu Araştırmaları Enstitüsü, SHAHAK, Israel, MEZVINSKY, Norton, İsrail’de Yahudi Fundamentalizmi, İstanbul, Anka Yayınları, 2002. SMİTH, Anthony D. Milli Kimlik, İstanbul, İletişim Yayınları, 2007. TAŞPINAR, İsmail, “Yahudilik ve Milliyetçilik: Yahudi Cemaati’nden Yahudi Milliyetçiliği’ne”, Köprü Dergisi, 2013, Güz sayı:124 TEVRAT, Mezmur-137, Kitab-ı Mukaddes Yayınları, İstanbul, 2016.

11

dk.

5 Maddede Arabistanlı Lawrence'ın Serüveni

12 Mayıs 2022

5 Maddede Arabistanlı Lawrence'ın Serüveni

Osmanlı İmparatorluğu’na karşı İngilizlerin desteği ile planlanan Arap ayaklanmasında rol üstlenen Thomas Edward Lawrence İngiltere'nin Kuzey Galler bölgesinde evlilik dışı bir çocuk olarak dünyaya geldi. Özellikle kaleme aldığı anıların kitaplaştırılması ve adına çekilen filmle şöhreti daha da artan Lawrence dünya çapında tanınan bir figüre dönüştü. Ancak onun kahraman olduğu yönündeki yaygın görüşün aksine Batı kamuoyuna pohpohlanan suni bir kahraman olduğu görüşü mevcut. Benliğinin oluştuğu süreçten suni kahraman iddialarına kadar çeşitli yönleriyle Arabistanlı Lawrence tarihi fotoğraflarla bu çalışmada. 1. Aile içi sarsıntılarla geçen bir çocukluk Thomas Edward Lawrence’in yani namı değer Arabistanlı Lawerence’in doğduğu ortamın sağlıklı olduğunu söylemek pek mümkün değil. Evli ve 4 kız çocuğu bir babanın evlilik dışı ilişkisinden doğan Thomas Edward, babasının sosyal baskılara dayanamaması üzerine yeni eşi Sara’yı ve ondan doğan Lawrence ile birlikte kardeşini de alıp İskoçya’ya gitti. İlköğrenimini değişik bölgelerde bölünerek gördü. Bu o yaşlarda bir çocuğun sağlıklı eğitim görmesi için her ne kadar olumsuz bir durum olsa da bu sayede farklı diller ve hayatlar tanıma fırsatı buldu. Ancak çocuk dönemindeki asıl sarsıntıyı annesi ve babasının resmen evli olmadıklarını öğrenince yaşadı. Bu durum psikolojik durumunu oldukça etkiledi. Lawrence zaman zaman ailesinden uzaklaştı. 2. Lawrence’nin hayatını değiştiren dokunuş hocası Hogart’tan geldi Lawrence’in geleceği için endişelenen babası, onu Canon Christopher aracılığı ile Oxford Üniversitesi’nin iki şarkiyatçısıyla tanıştırdı. Bunlardan ilki Oxford’da Arapça profesörü olan David Margoliouth, ikincisi Ashmolean Müzesi müdürü, arkeolog ve İngiliz istihbarat örgütünde danışmanlık yapan David George Hogarth idi. Özellikle Hogarth ile tanışması onun hayatının bütününü etkiledi. Lawrence’in adeta babalığını üstlenen Hogarth ona arkeoloji sevgisi aşıladı ve kendi sahip olduğu değerler olan İngiliz milliyetçiliği düşüncesini benimsemesine vesile oldu. Gerek tez çalışmaları yapmasına gerek ise İngiliz istihbaratı için çalışıp tanınan bir ajan olmasında büyük katkıları olan Hogarth, Lawrence’in Ortadoğu’daki çalışmaların kolaylaşması için de gerekli gayreti gösterdi. Kısacası Lawrence, bir Hogarth ürünü olarak ortaya çıktı. 3. Arkeolojik çalışmaları İngiliz istihbaratına hizmete dönüştü Akıl hocası Hogarth’ın yönlendirmesiyle arkeolojiye ilgi duyan ve 1907 yılında yine hocasının yönlendirmesiyle Fransız şatoları ve savaşları konusunda çalışmalar yapan Lawrence, sonraki yıl yönünü Ortadoğu’ya çevirerek Suriye ve civarında Haçlı askeri mimarisi konulu bir tez hazırladı. Kaynayan kazan olan Ortadoğu coğrafyasındaki çalışmaları ise onu İngiliz istihbaratının bir parçası olmasına daha da yaklaştırdı. İngiliz ordusundan yüzbaşı S. F. Newcombe’un nezaretinde gerçekleşen bu gezi, aslında Sînâ Çölü’nde geçitlerin ve su kaynaklarının yerini belirlemek için yapılan bir askeri istihbarat çalışmasıydı. Böylece Lawrence’in o güne kadar İngiliz istihbaratı ile dolaylı ilişkisi doğrudan ilişkiye dönüştü. 4. İstihbarat Çalışmaları Lawrence’i bir istihbaratçı ve ajan olarak değerli kılan en önemli özelliği kuşkusuz bir turistten ziyade yerli gibi hareket edip, Arap yiyecekleri yiyerek yine Arap kıyafetleri giymesi yoluyla kendini yörenin bir parçası haline getirmesiydi. Sina Çölü’ndeki su kaynaklarının ve geçitlerinin yerini belirlemek için giriştiği çalışmalar sonucunda İngiliz istihbaratıyla doğrudan iş tuttuğunu söylediğimiz Lawrence, I. Dünya Savaşı sırasında Hogarth’ın tavsiyesi üzerine Kahire’deki Askeri Haber Alma Örgütü’nde görev aldı. Daha sonra ise Arap Bürosu adı verilen örgütte teğmen olarak askeri haritalar hazırladı ve Kanal Harekâtı’nın ardından İngilizler’in eline geçen Osmanlı esirlerini sorgulama ve bilgi toplama çalışmalarında görev aldı. Kısıtlı görev kapsamında yüzbaşılığa yükseldi. Büro hizmetleri dışında kendisine verilen ilk görev, Kūtül‘amâre’de İngiliz kuvvetlerini kuşatan Osmanlı kuvvetleri kumandanı Halil Paşa’yı kuşatmayı kaldırması için ikna etmekti, ancak Halil Paşa’nın Lawrence tarafından kendisine teklif edilen rüşveti kabul etmemesi üzerine başarısız oldu. Bir Arap isyanı başlatmak amacıyla görevlendirilen Lawrence ilk iş olarak eski Osmanlı Meclis-i Meb‘ûsanı üyelerinden Süleyman Feyzi ile görüşerek kendisinden İngilizler’in hazırlayacağı isyana öncülük etmesini istedi ancak bu girişim de başarısız oldu. Ancak Şerif Hüseyin önderliğindeki Arap ayaklanmasında edindiği rolle düzenli olarak Osmanlı’ya karşı bir Arap ayaklanması üzerine çalıştığının göstergesidir. 5. Peki zannedildiği kadar önemli bir ajan mıydı? Arabistanlı Lawrence adlı filmle dünya çapında bilinirliğe ulaşan Lawrence gerçekten de şöhretine layık bir ajan mıydı? Lawrence’in, 1916 yılının son günlerinden 1918 Ekim’inde Şam’ın İngiliz kuvvetlerince alınmasına kadar geçen yirmi iki ay boyunca ayaklanan Arapların başında bulunduğu ve bütün eylemleri onun yönettiği iddia edilir. Halbuki isyanın planlanmasından dahi haberi olmayan Lawrence’in, isyandan sonraki sürenin bir yıl kadarını karargâh merkezinde geçirdiği tarihi vesaiklerden anlaşılmaktadır. Doğrudan askeri faaliyetlere ve cephe gerisindeki bilgi toplama faaliyetlerine katıldığı süre 5 ay civarıdır. Bahsi geçen süredeki faaliyetleri ise Hicaz demiryolunun tahrip edilmesi, bazı Türk birliklerine baskın düzenlenmesi ve Akabe Limanı’nın ele geçirilişinde yer almasıdır. Şerif Hüseyin isyanındaki rolü de askeri olmaktan daha çok siyasidir. Savaş sonrasında İngiliz istihbaratının kendisinden istifade etme tenezzülünde bulunmaması da onun Batı kamuoyunca kahramanlaştırılan suni bir figür olduğunun göstergesidir. Batı kamuoyuna Osmanlı’ya karşı tek başına mücadele eden kahraman bir figür olarak pohpohlanan Lawrence kendisine verilen masa başı işlerin ardından emekli oldu. Böylece suni bir kahramanın hayatı son buldu.

3

dk.

Sinan Yıldırmaz: “Almanlar yenildiği için biz de yenildik” miti daha sonra üretilmiş bir durumdur

24 Ocak 2022

Sinan Yıldırmaz: “Almanlar yenildiği için biz de yenildik” miti daha sonra üretilmiş bir durumdur

“Almanlar yenildiği için biz de de yenildik”. Eski ama sürekliliği olan bir klişe. Popüler kültürde ve sosyal medyada kendine hala yer bulan, günümüzde çoğu zaman mizahi bir unsur olarak kullanılan, ancak zihinlerde halen daha doğruluk izlenimi oluşturan bu mitin nasıl oluştuğunun ve bunca süredir kendini nasıl var etmeye devam ettiğinin peşine düştük. Bu konu hakkında doyurucu bir akademik çalışma yapan İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Siyasi Tarih Ana Bilim Dalı’nda akademik çalışmalarını sürdüren Dr. Öğretim Üyesi Sinan Yıldırmaz’a başvurduk ve kendisine konu hakkında merak edilenleri sorduk. İyi okumalar dileriz. Hocam konuya direkt ortadan girmiş gibi oldum ancak nedir bu “Almanlar yenildiği için biz de yenildik” mitinin ortaya çıkış hikayesi? Aslı astarı var mıdır bu durumun? Aslı astarı yok elbette. Olgusal anlamda böyle bir gerçeklik de söz konusu değil. Baktığımızda genel klasik tarih kitaplarında Birinci Dünya Savaşı’nın nasıl sona erdiğine ilişkin yerlerde bu bahis geçiyor. Nasıl sonuçlandı ve neden böyle bitti kısmında. Birinci Dünya Savaşı’nın kendisiyle de bağlantılı bir mesele bu aslında. Çünkü bu savaş sonuçları itibariyle sadece Osmanlı Devleti için değil savaşa katılan bütün devletler için bitmek zorunda kalan bir savaştı. Biz tarihçiler genelde Birinci Dünya Savaşı ve İkinci Dünya Savaşı’nı bütünlüklü bir savaş olarak düşünürüz. Bitmeyen ve barış temeli kurulamayan bir savaşın yeniden başlamasıdır İkinci Dünya Savaşı. Farklı ideolojik akımların geliştiği, milliyetçilikten sonra faşist ideolojilerin yükseldiği, farklı yayılımcı ve emperyalist bir akımın geliştiği bir süreçle birlikte İkinci Dünya Savaşı ortaya çıktı. Bir de Birinci Dünya Savaşı’nın en olumsuz yönlerinden bir tanesi meşruiyeti iyi kurulmamış bir savaş olması. Savaşın neden başladığına ilişkin çok anlamlı bir açıklama sonradan dahi ortaya konamamıştır. Zaten 19. yüzyıl sonu itibariyle Alman milliyetçiliği, Fransız milliyetçiliği, Rus milliyetçiliği nedeniyle ülkeler arasında bir gerilim söz konusuydu. Bunun sonucunda bir kıvılcımla ortaya çıkan çatışmalı hal başladı. Ancak insanlar neye karşı savaşıyorlar, kime karşı savaşıyorlar? Bu soruların yanıtları oldukça muğlak. O dönemde herkes savaşın bir iki ay içerisinde biteceğini öngörüyordu. Dört yıl gibi uzun süre devam edecek bir savaş beklenmiyordu. O yüzden de savaşın başlangıcı da bitişi gibi muğlak oldu. Toprak kayıpları ve kazananlar arasındaki duruma bakıldığında savaşın başlangıcıyla sonucu arasında devasa bir fark olmadığını görüyoruz. Bu anlamda mesela Batı Cephesi’ndeki savaşlarda aylar süren çatışmaların ardından bir adım ilerlenemeyen ve kazanım elde edilemeyen savaşların olduğunu görüyoruz. Savaşın bitişi de bu anlamda aceleye gelmeye başlıyor. Tabii ki 1916-17 yıllarına bakıldığında Almanların yenilmeye başlaması, bağlantı yollarının kesilmesi meselesi gibi olaylar gerçekleşiyor. Ama asıl mesele ise Bolşevik Devrimi ile birlikte savaşın başka bir eksene kayması. Zamanla savaşın motivasyonu ve meşruiyeti iyice sorgulanmaya başlanıyor, haliyle egemen ülkeler tarafından savaşı bir an önce tamamlama tavrı gelişiyor. Çünkü savaşacak insan motivasyonu kalmıyor. Asker kaçaklarındaki artış ve grevler bu dönemde fazlalaşıyor, bazı ülkelerde devrimler gerçekleşiyor vs. O yüzden savaşın nasıl bittiği ve kimin yendiğine dair genel literatürde de bir boşluk var. Sadece Osmanlı’ya özgü bir durum değil bu. Daha sonra Almanya’nın faşizme giden sürecinde de bu muğlaklık önemli hale geliyor. Çünkü Almanlar da orda yenilmediklerini söyleyecek. Bu açıdan baktığımızda İngiltere, Fransa açısından dahi kazanımların az olduğunu görüyoruz. Savaştan sonra bu ülkeler dahi kendi içlerine çekilecekler. Böylece aslında Birinci Dünya Savaşı devam eden bir çatışmalı süreci başlatacak. Bizim coğrafyamız açısından bu savaşın devamı ise Milli Mücadele. Türkiye üzerinden baktığımızda Birinci Dünya Savaşı tam anlamıyla bitmemiş, yenilginin oluşmamış olduğu ve bunun ardından yeni bir savaşlar dizisi yoluyla devam ettiği düşüncesi oldukça yaygın. Bizim genel tarih yazımında da Avrupa tarih yazımında da barışa ulaşmayan bu çatışmalı halin getirdiği ruh iklimiyle de çok alakalı bu yenme ve yenilme hikayesi. Bulgaristan’ın savaştan çekilmesi, Osmanlı ile Almanlar arasındaki bağlantının kopmasına neden oldu. Bu kopukluktan önce Almanya’da bu mütarekelerin ve antlaşmaların imzalanmasından önce yapılan bir toplantı var. Talat Paşa’nın da katıldığı bu toplantıda savaşı bırakıyor muyuz yoksa devam ediyor muyuz soruları üzerine tartışılıyor. Netice itibariyle de Osmanlı savaştan çekildiğini açıkladı. Almanya ise en son çekilenlerden biri oldu. Bu açıdan olgusal düzeyde baktığımız zaman dahi Osmanlı’nın Almanlar'dan önce savaştan çekildiğini söyleyebiliriz. Zaten hikayenin “Almanlar yenildiği için biz de yenildik” kısmı çok daha sonra üretilmiş bir durumdur. Genelde “müttefikler yenildiği için biz de yenildik” algısı ağır basıyordu. Yeni kurulan Türk ulus devletinin “Almanlar yenildiği için biz de yenildik” mitinin oluşmasına etkisi nedir? Aslında tam anlamıyla bu yeni ulus devleti kuracak savaşla yani Milli Mücadele ile bağlantılı. Biraz önce dediğim gibi, Birinci Dünya Savaşı’ndaki antlaşmaları ya da yenilgiyi kabul etmeyen eski kadrolar(İttihatçılar ya da M. Kemal’in etrafında oluşmuş hareket) Birinci Dünya Savaşı’nın sonlanmasını kabul etmeyip, o statükoyu reddederek revizyonist bir müdahalede bulundular ve savaşın devamı yönünde bir çabayı başlattılar. 1919’da başlayan girişim hızlanarak Ankara’da meclisin açılmasıyla ve düzenli orduyla birlikte Birinci Dünya Savaşı Osmanlı cephesi için devam etti. Bu devamın sonucunda yeni kurulacak Cumhuriyetin kazanılması bir anlamda savaşın Türkiye için kazanımla bittiğinin ispatı haline geldi. Cumhuriyetin kuruluş meselesinde bu çok açık bir şekilde ders kitapları ve diğer kitaplarda yazıldı. İlk başta Türk Tarih Tezi ve yeni tarihsel kurgu üzerinden yeni bir tarih anlayışının geliştirilmesinin ardından çıkarılan kitaplarda açık bir biçimde Osmanlı heyetinin basiretsizliği ve Türk milletinin başarılarından oluşturulmuş bir hikaye tanımlanmaya başlandı. Bu ilk dönem tarih ders kitaplarında gördüğümüz asında milletin hiçbir şekilde yenilmez olduğu, sadece başındaki yöneticilerin basiretsiz veya komutanlık erdemine yakışmayan davranışlar gösterirlerse yenilebileceği algısı üretildi. Bu da ordu-millet ya da Türklerin Orta Asya’dan beri süregelen asker niteliği üzerine yapılan vurguyla bütünleşen bir vurguyla yeni kimliğin oluşmasına yol açtı. Türk kimliğinin asker ve millet arasındaki eşliğine katkı yapan ya da oradan beslenen bir hikayeyle bu yazım başladı. Aslında bakıldığı zaman Milli Mücadele döneminde de daha önceki savaşlarda da çok uzun süreli bir savaş yaşandığını ve halkın bu savaştan çok yıprandığını söyleyebiliriz. Milli Mücadele döneminde en çok uğraşılan dertlerden bir tanesi de insanların savaşlardan uzak durmaları. 1912 Balkan Savaşları’ndan başlarsak neredeyse on yıl aralıksız süren bir savaş dizisi söz konusu. Bu savaşlar Anadolu coğrafyasındaki milletlerin niteliğini, savaşma isteklerini vs. ortadan kaldırmış durumda. Bu yüzden milletin özüne ilişkin özcü tanımlamaların daha sonradan bu yazıma katıldığını, gerçekle de çok fazla örtüşmediğini söylemek mümkün. Buradaki tanımlama tarihsel gerçeklikten öte ideolojik bir tanımlama. Hocam az önce bu konuya biraz değindiniz ancak ben biraz daha bu konuya ağırlık vermek istiyorum. Tarih kitaplarıyla birlikte tarih öğretmenlerinin bu mitin oluşmasına etkisi nedir? Okul kitaplarında bu durumu açıkça ifade eden bilgiler yer alıyor mu? Net bir şekilde “Almanlar yenildiği için bizde yenildik” gibi bir ifade ders kitaplarında yok. Ancak buna dönük hissi yaratacak çok fazla veri var. Asıl olarak dikkat çekilmesi gereken nokta ise öğretmen yani aktaran faktörü. Derslerin bu meselenin nasıl işlendiği konusunda çok fazla verimiz yok ama dönemin yükselen hakim ideolojisiyle bağlantılı biçimde bunun vurgulanmış olduğunu tahmin etmek gerekiyor. Örneğin; 1950’lilerde Kore Savaşı ve ardından gelen dış güçlere karşı savaşın bir kurucu ideoloji gibi tanımlandığı dönemlerde ders kitaplarından bu unsurun, Türklerin yenilmezliği ve savaşlardaki başarıların abartıldığını söyleyebiliyoruz. Yine 1970’lerde Milliyetçi Cephe hükümetleri döneminde yer alan ders kitaplarında o dönem yükselen bu ideolojiyle birlikte yine bu yenilmezlik vurgusunun baskın olduğunu görebiliyoruz. 1980 sonrası kitaplarda Kürt çatışmalarının yaşandığı, yoğun çatışmalı bir ortamın ve 1980 darbesiyle birlikte militarizasyonun artmasıyla birlikte yine asker-millet-devlet eşliğinin yükselmesiyle karşılaşıyoruz. Yine aynı söylemin derslerde ve bu yorumlarda hakim olduğunu görüyoruz. Ben makalemde(Almanlar Yenildiği İçin Biz de Yenildik Sayıldık: Bir Mitin İzini Sürmek) de bunları bir şekilde gruplandırmaya çalıştım. Benzer kavramları aynı yere koymaya çalıştım. En temelde 1950’lerde “müttefikler yenildiği için” diyerek açıkça bu konudan bahsediliyor. “Osmanlı Devleti ve bağlaşıkları yenilmişlerdi. Osmanlı’da onların yanında savaştığı için yenilgiyi kabul etti” ya da “Osmanlı büyük başarılar kazanmıştı ama müttefikler mağlup oluşu yüzünden başarılar sonuca etki etmedi” gibi doğrudan vurgular var ders kitaplarında. “Almanlar yenildiği için biz de yenildik” klişesine varmak için ise sadece biraz yorum gerekli. En büyük müttefik kim? Almanlar. Yükselen güç, II. Abdülhamid döneminden beri iyi ilişkiler var, bu ilişkiler İttihat ve Terakki döneminde daha da gelişiyor ve bu dönemde Almanlar komutanlık düzeyi dahil birçok noktada yardımcı olacaklar. Aslında algı olarak Milli Mücadele sürecinde görülmeyen bu uluslararası müdahale Birinci Dünya Savaşı’nda asıl yenilgiyi getirecek şey haline getirecek. Birinci Dünya Savaşı’nda Almanların Osmanlı ordularının başında komutanlık yaptı. Buradan yola çıkarak şöyle bir yabancı düşmanlığına da varılabiliyor: Alman komutanlar yüzünden mağlubiyetler yaşandı. Ancak Çanakkale Savaşı bahis olduğunda Almanlar’dan çok fazla bahsedilmez. Ancak Mustafa Kemal Atatürk’ün kendi bulunduğu bölgedeki başarıları daha ön plana çıkartılır ki o da Milli Mücadele’ye doğru gelişen bağlantıları oluşturuyor. Ders kitaplarında esasen bunlar anlatılıyor. Sarıkamış ve Hicaz Cephesi’ndeki yenilgiler çok fazla ön plana koyulmuyor ama Çanakkale ayrı bir başlık ve cephe olarak çok uzun boyutlu anlatılıyor ki Çanakkale temelde bir saldırı savaşı değil savunma savaşıdır. Bu süreçle Milli Mücadele çok birbirine eklemlenmiş durumda. Şu an çıkın ve sokakta sorun büyük çoğunluk Çanakkale Savaşı’nı Milli Mücadele döneminde yaşandığı yönünde cevap verecektir. Bunda da ders kitaplarının ve ders anlatıcılarının payı büyüktür. Nasıl oluyor da hiçbir ders kitabında doğrudan geçmeyen bu iddia sosyal medya ve popüler kültürde kendisine halen daha belirli bir formda bir yer bulabiliyor? Esasen bu durum başka bir etkiyle bağlantılı. Makalemde de etraflıca değindiğim “arkadan vurma” mitiyle bağlantılı bir boyuta sahip. Yani aslında Birinci Dünya Savaşı’nda Almanların yenilmesinin sorumluluğunu tanımlamak için Almanya’da ortaya çıkan söylemlerden bir tanesi. Özellikle Yahudiler, Komünistler ve onların işbirliği sonucu Almanların yenildiği yönünde bir tanıma yol açmıştır. Bugükü politik konjonktür düşünüldüğünde, daha doğrusu 1980 sonrasından başlayarak uluslararası camiayla Türkiye’nin kurmuş olduğu ilişkiyle bağlantılı bir güvensizlik ilişkisini de tetikliyor. Bu “arkadan vurma” miti bugün hala başka düzeylerde bizde devam ediyor. “Türk’ün Türk’ten başka dostu yoktur” söylemi ile karşımıza çıkıyor. Bu durum devamında daha farklı uluslararası komplo söylemleriyle iç içe geçmeye başlıyor. Aslında baktığımızda ülkedeki herhangi bir toplumsal ayaklanma, muhalefet, yenilgi ya da yöneticilerin basiretsizliğini ya da başarısızlıklarını uluslararası bir komployla bağlantılandırma ilişkisinin bir boyutu. “Almanlar yenildiği için biz de yenildik” komplo mitinin uzun süreli tarih içerisinde yer alma hallerinden bir tanesi. Bir ittifaklar sisteminin sonucu olarak tanımlandığı için, aslında Türkiye ittifakın parçası olarak Birinci Dünya Savaşı’nda yenilmiştir. “Milli Mücadele’de ise kendi bağımsız savaşını verdiği için yenmiştir” sözü bu özcü söylemi çok kuvvetlendiriyor. Bu da BM, AB vs. gibi herhangi bir uluslararası örgütleme içinde güvensizliği tetikleyen bir yerde duruyor. Mizahi olsa bile bu mitin sürekli kullanılması, insanların aklında yer etmesi sürekli bu arkadan vurma durumunun devam ettiğine yönelik algının sürekliliği ile bağlantılı. Tabi burumu tetikleyen farklı durumlar da söz konusu. Osmanlı Devleti’nin dağılış süreci, yeni ulus devletlerin kuruluşuyla birlikte eskiden hakimiyet altında tutulan milletlerin kendi ulus devletlerini kurarak bir şekilde Osmanlı’yı arkadan vurması durumu da bu algıyı tetiklemiştir. Ardından Arapların arkadan vurma hikayesi geliyor. Mekke Şerifi Hüseyin’in giriştiği faaliyetler ve orada çıkan ayaklanmaların getirdiği bir boyut var. Burada hep “biz” kavramı üzerinden tanımlanmaya çalışılan bir benlik durumu söz konusu. Tabi Osmanlı mevzubahis olduğu zaman buradaki “biz” kavramı çok oynak bir kavram haline geliyor. Süreç içerisinde de zaten “biz”deki değişkenlik daha belirgin ve kısıtlı hale geliyor. II. Abdülhamid buna İslamcılık diyecek, sonra Türkçü “biz”ler ortaya çıkacak ve “biz”in niteliği de farklılaşmaya başlayacak. Bu durum diğer imparatorluklarda da benzer bir yapı içerisinde gelişti. Genellikle bu “biz”in tanımlanmasındaki oynaklığı görmeden, göz önünde bulundurmadan sürekli bir ihanete uğradığı hissini geliştiren bir ideolojik bakışla kendini var etmeye çalışacak. Bu var etme süreci de günümüze kadar çeşitli boyutlarda kendine hayat buluyor bir şekilde. Hocam hazır “biz”in tanımlanmasına söz gelmişken bu konuyla ilgili de merak ettiğim bir konuya değinmek istiyorum. Milli Mücadele sonrası Cumhuriyet döneminde oluşturulan sizin de bahsettiğiniz “biz”in yenilmezliği iddiası günümüzde halen üzerinde durulan bir mevzu mudur? Elbette bahsi geçen “biz” algısının devam ettiğini söylemek mümkün. Türkiye’deki iktidarlar kendi dönemlerinde “biz” tanımlamasını farklı şekillerde kurdu. Bugünkü mevcut iktidar kendi “biz”ini kurduğu gibi bundan önceki iktidarlar da benzeri şekilde kendi “biz”lerini kurma gayreti gösterdiler. Kemalist dönemin tekleştirici “biz”inin içerisinde daha Müslüman daha Türk bir “biz” olduğunu söyleyebiliriz. Aslında orada gayrimüslimleri dışarıda bırakan bir “biz” tanımı söz konusu. İttihat Terakki döneminden taşınan bir “biz” tanımlamasının mirası aynı zamanda bu tanımlama. Tabi kayıplarla, tehcirle, mübadeleyle, toprak yitimleriyle gittikçe daralan bir “biz” tanımı. Bugün ise politik olarak oluşturulmaya çalışılan bir “biz” tanımı söz konusu. “Ya bendensin ya da bana karşısın” şekliyle tanımlanabilecek bir yaklaşımın uzantısına doğru bir gidiş de var açıkçası. Bu dönem yani 2000’lerin başlarında başlayan, daha çok popülizmle tanımlanan Orban, Silvio Berlusconi şu dönemde Trump bizde ise Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile ifade edilen bu popülist zincir kendi etrafında iktidarını sağlamlaştırmak adına aynı “biz” tanımı üzerinden hareket ediyor. Her ülkede görüldüğü gibi bir karşı düşman tanımlaması bu “biz” tanımlamasının içine eklemlenebiliyor. Bu nedene bu komplocu düşünce yapısının devam ettiğini rahatça söyleyebiliyoruz. Anlattıklarınıza göre yakın geçmişe kadar “zorunda bırakıldı” anahtar kelimeleri üzerinden bu mitleştirilme devam etmiş durumda. Peki günümüz tarih kitaplarında bu süreç nasıl ele alınıyor? Çok iyi diyebileceğimiz şekilde son dönemdeki ders kitaplarında böyle bir atıf yok. Doğrudan savaşın sonucu itibariyle Osmanlı’nın yenilmiş olduğu ifade ediliyor. Son dönemdeki ders kitapları bu açıdan işi normalleştirmiş ve kaybı kabullenmiş durumda. Tabi Çanakkale’ye diğer yerlere göre daha fazla yer ayrılıyor ancak nihayetinde Birinci Dünya Savaşı meselesi olarak diğer cephelerle birlikte Birinci Dünya Savaşı’nın kaybedildiği açıkça vurgulanıyor. Ben burada bu dönüşümün yaşanmasındaki en temel sebeplerden biri olarak bu ortak “biz”in ortadan kaybolmasını görüyorum. Daha doğrusu “Almanlar yenildiği için biz de yenildik” lafının artık kurucu bir öğe niteliğinin kalmadığını düşünüyorum. O yüzden de bir dalga konusu olması, artık sosyal medyada insanlar arasında, popüler kültürde bir dalga konusu haline gelmesi aynı zamanda kurulması istenilen “biz”e de zarar veren bir etkiye sahiptir. Bir şey hakkında çok fazla dalga geçerseniz aslında onun popülerleşmesini engellersiniz. Literatürde “taçsızlaştırma yoluyla iktidarsızlaştırma” ya da “aşağılayarak iktidarsızlaştırma” olarak tanımlanıyor bu durum. Aşağılayarak iktidarsızlaştırma şöyle bir şey esasen; iktidar olan zihniyet kendisine alternatif olarak gelişebilecek ideolojiyi ya da toplumsal yaklaşımı sadece fikri olarak eleştirmekle kalmayıp onu mizahi ya da kötücül bir yerde tanımlayarak beğenilmemesi gereken bir şey olarak göstermesidir. Böylece onu iktidarsızlaştırır. İktidarı elde edecek gücü tanımlayamayacak bir şey haline getirir. Bunu 1950’ler üzerine yaptığım bir çalışmada antikomünizm meselesinde çok net bir şekilde görmüştüm. O dönemdeki antikomünist literatürde çok ilginç kavramlar kullanılır. Mesela bir gazetede şöyle bir kavram vardı; “geçen gün salak ve sapık beş komünist yakalandı.” Herhangi bir ideolojiye veya düşünceye salak ya da sapık demek anlamsızdır aslında baktığınızda. Ancak etki gücü fazla olan mecralarda salak ya da sapık gibi kelimeleri kullandığınızda o ideolojinin ne olduğunun hiç önemi olmadan onun benimsenmemesini sağlar. O fikre dair yaklaşımı baştan engellemiş oluyorsunuz. Bu işlev üzerine konuştuğumuz mesele üzerinde de geçerli. “Almanlar yenildiği için biz de yenildik” mitini siz de bu şekilde mizahi bir yapı içerisinde kullanırsanız o dönemdeki “biz”i kurma halini ortadan kaldırıp işlevsizleştirecektir. Hocam değerli paylaşımlarınız için çok teşekkür ederim. Umarım yararlı olur, ben teşekkür ederim.

9

dk.

Türk Sağlık Literatürünü Günümüze Taşıyan Eser: Divanü Lügati’t Türk

13 Mayıs 2022

Türk Sağlık Literatürünü Günümüze Taşıyan Eser: Divanü Lügati’t Türk

Diller bir toplumun geçmişini geleceğe aktaran, kültürlerin ve toplumların edindiği özsel değerlerin nesiller boyu devamını sağlayan ve özellikle yazılı kültüre geçişin ardından topluma dair bütün bilgi birikiminin aktarımını sağlayan önemli araçlardır. Bu araçsal özelliği nedeniyle toplumlar ve kültürler dilleriyle var olurlar gibi iddialı bir sözde bulunmak kesinlikle yersiz olmaz. Bu açıdan bakıldığında da Türk dilinin yazıyla aktarılmasını ve geleceğe taşınmasını sağlayan en önemli eser kuşkusuz ki Kaşgarlı Mahmud tarafından 1072-1074 yılında yazılan Dîvânü Lugati't-Türk adlı Türkçe-Arapça sözlüktür. Birçok disipline ve alana dair kelimeleri bünyesinde barındıran bu sözlük, Türk sağlık literatürünü de es geçmemiştir. Bu çalışmamızda da Dîvânü Lugati't-Türk’te sağlık ve tıp literatürünü oluşturan kelimeleri inceleyeceğiz. Arapça’nın giderek üstünlük kazanarak, hızlı yayılma dönemine girmesi karşısında Karahanlı hükümdar ailesi mensubu olan Kaşgarlı Mahmut1, Türkçeyi yani öz dilini savunma gerekliliği duydu ve Divanü Lügati’t Türk adlı eserini kaleme aldı. XI. yüzyılın Türkçe’sinin ses ve şekil özelliklerini asrımıza ulaştıran Divanü Lügati’t Türk paha biçilemez bir kaynaktır. Kaşgarlı Mahmut kitabını yazmadan önce Türk illerini şehir şehir, oba oba, boy boy dolaşmış, gittiği bölgelerin dillerine, geleneklerine ve yaşayışlarına dair pek çok malzeme toplayarak bunları eserinde harmanlamıştır. Kaşgarlı Mahmut Hakaniye lehçesi ile Oğuz, Kıpçak, Uygur, Türkmen, Kırgız ve diğer Türk soylu halkların lehçelerini Türk adı altında toplayarak eserine Divanü Lügati’t Türk adını verdi. XI. yüzyıl Türk toplum hayatında hemen hemen her alanda, detaylı ve geniş bilgi veren en büyük eserdir. Ali Şir Nevaî’nin Muhakemetü’l- Lugateyn’i, Yusuf Has Hacip’in Kutadgu Bilig’i, Edip Ahmet Yüknekî’nin Atabetü'l Hakayık’ı, Ahmet Yesevi’nin Divan-ı Hikmet’i gibi dönemin önemli eserleri yanında Divanü Lügati’t Türk kapsamlı ve önemli bir yer tutmaktadır. Bu durum da bize Kaşgarlı Mahmut’un XI. yüzyıl Türk dünyasının büyük araştırmacısı olduğunu göstermektedir.2 Divanü Lügati’t Türk çok zengin örnekler içeren Türk dili ansiklopedisi niteliğindedir. İçerik bakımından 7500 sözcüğü bulmakta ve bünyesinde dönemin farklı ağızlarından da örnekler barındırmaktadır. 1072 tarihinde yazmaya başladığı Divanü Lügati’t Türk adlı eserini 1074’te tamamlayarak dönemin Abbasi halifesi el-Muktedi’ye sundu. Bu yazımızda Kaşgarlı Mahmut’un XI. yüzyılda yazdığı Divanü Lügati’t Türk adlı eserinin verdiği bilgiler kapsamında sağlık ve hastalıklar konusunu değerlendireceğiz. XI. Yüzyılda Hastalıkların Tedavisinde Mistik Uygulamalar Tıp biliminin henüz gelişmediği çağlarda, insan hastalıkları tedavisinde dini ve mistik uygulamalar kullanıldı. Kaşgarlı Mahmut’un ele aldığı XI. yüzyıl Türk toplumunda da eski Türkler arasında yaygın olan Gök Tanrı inancı, Şamanizm ve Budizm gibi dinlerde mevcut olup, İslamiyet’i kabul eden Türk toplulukları arasında hala varlığını devam ettiren bazı dini ve mistik uygulamalar mevcuttu.3 Bu bakımdan bu dönemde hastalıkların tanımlanmasında dini inançlar önemli rol oynadı. Buna göre hastalıkların birincil nedeni kötü ruhlar, göz değmeleri (nazar) ve bunların tesirleri idi. Divanü Lügati’t Türk’te de Egit4 ve Isrık5 gibi tanımlamalar nazar, peri, cin, büyü gibi ruhani terimlerin varlığına inandıklarını göstermektedir. (Isrık; Çocukları perilere ve göz dokunmasına karşı efsunlamak için ilaç yapıldığı zaman söylenir; çocuğun yüzüne tütsü verilerek “ısrık ısrık” denir ki “ey peri ısırılmış olasın” demektir. Egit: Göz dokunmak için, çocukların yüzüne çalınan bir ilaç. Bu ilaç, safrana birtakım şeyler karıştırılarak yapılır.) Bu uygulamalarda hastalıklarda bilinen yöntemlerle cevap alınamadığından, bu durumun açıklanması için mistik kavramlara gerek duyulduğunu düşündürmektedir. Takip eden zamanlarda tecrübe ve bilgi artışı bu söylemlerinde azalmasına neden olur. Doktorluk ve Eczacılık Sağlık gibi toplum yaşamı için çok önemli olan bir alanda doğal olarak sadece mistik uygulamalar ve tedaviler ile yetinilmeyip hastalıklara müdahalelerde bulunacak doktorlar da mevcuttu. Divanü Lügati’t Türk’te geçen Atasagun6 ve Otaçı kelimeleri, tabip veya hekimlere verilen isimlerdir. Bu hekimler, şaman-hekimlerinde uygulaya geldikleri bitkisel reçeteleri geliştirerek halk tıbbını oluşturdular. Gerekli tedavi edici ilaçların hazırlanması da o dönemde eczacı kavramını doğurdu. İlaç yapan kişi yani eczacıya da emçi7 denilirdi. Hastalıklar Tarihin her döneminde hastalıklar savaşılması gereken durumlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu durumda kullanılan yöntemlerde toplumun gelişim ve kültürüne bağlı olarak gelişmektedir. Divanü Lügati’t Türk’te bize dönemin hastalıkları hakkında çeşitli bilgiler aktarmaktadır. Eserde geçen ‘’ig”8 sözcüğü hastalık demektir. XI. yüzyılda Divanü Lügati’t Türk’ün ele aldığı hastalıklar incelendiğinde ise: ernğeyü9 ve çekütlük10 genetik hastalıklar olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu tür hastalıkların sebepleri hakkında farklı fikirler ileri sürülebilir. Ancak bunun sebeplerden birisinin, o dönemlerde sıkça karşılaşılan akraba evlilikleri olduğu muhakkaktır.11(Ernğeyü: Altı parmaklı adam, çok kısa boylu, boyu iki arşın olan adam. Çekütlük: Vücutta kısalık) Bu kavramların açıklanması gerekliliği bu tip genetik olabilecek hastalıkların da o dönemde çok olduğunun bir göstergesidir. XI. yüzyıl toplum yapısı ve evlilikler düşünüldüğünde akraba evliliğine bağlı genetik hastalıklar olduğu düşünülebilir. Tüketilen besin ürünleri ve beslenme alışkanlıklarının da bu dönemde çeşitli hastalıklara yol açtığı görülmektedir. “XI. yüzyılın Türk’ü yemekler konusunda başta etten sonra sirkeli ve yoğurtlu hamur işlerine rağbet etmiş görünmektedir.12” Buna bağlı olarak kabızlık sorununun baş gösterdiği görülmektedir. İprü312, Çurnı14, Boşutgan15 gibi tedavi edici ilaçlar kullanılmıştır. (İprük: Ekşi yemekten içine katılık gelen kişiye- içini sürdürmek için-yoğurt ile süt karıştırılarak verilen ilaç. Boşutgan: Bu ot ol karın boşutgan bu: çok yumuşaklık, ishal veren bir ilaçtır. Çok kere bir şeyin katılığını gideren, yumuşatan nesneye de böyle denir. Çurnı: Türk hekimlerinin yaptıkları sürgünlük ilacı.) Beslenme alışkanlıklarının yanı sıra aynı zamanda dönemin şartları gereği özellikle çocuklarda beslenme eksikliğine bağlı birtakım rahatsızlıklar ve bu rahatsızlıklara karşı tedaviler uygulandığını görmekteyiz. (Xasnı: Çocukları semirtmek için, bir kese içerisine konularak ağızlarına verilen bir devadır. Hindistan’dan gelir.16) Aynı zamanda oldukça teferruatlı bir yapılışa sahip olan ve uzunca bir ameliyeden geçen tutmaç yemeği, içine konan katıkların çok bol ve besleyici, hatta tedavi edici özelliklerde oluşlarından dolayı çok semirtici, sindirimi de o derece güç, yani tok tutucu bir yemek idi.17Çocuklarda görülen bu durum beslenme bozukluğuna bağlı belki de paraziter hastalıklara bağlanabilir. Etlerin pişirilmesinde ve hazırlanmasında olabilecek eksikliklere bağlı ya da dönemin sularına bağlı paraziter hastalıklarla kilo kaybı olduğu düşünülebilir. Genetik, beslenme eksikliği ve bu gibi çeşitli rahatsızlıkların yanı sıra eski dönemlerin en büyük sorunu salgın hastalıklar oldu. XI. yüzyıl Türk Dünyası’nın özellikle çiçek hastalığı ve cüzzamdan muzdarip olduğu görülmektedir. Yine Divanü Lügati’t Türk’te geçen Çıpkan18, Çekek19 ve Anumı20 sözcükleri bize bunu vurgulamaktadır. Salgın hastalıklar, toplu yaşamın ve uygun olmayan şartlara bağlı olarak yayılımın kolay olduğunun bir göstergesi olabilir. (Çıpkan: Vücutta çıkan kırmızılık. İnnaba benzediği için bu ad verilmiştir. Anumı: Cüzzam hastalığı. Çekek: Çiçek hastalığı Çiğilce) Bir diğer yandan göz hastalıkları da Divanü Lügati’t Türk’te çok kez geçen bir diğer önemli rahatsızlıklar arasında yer almaktadır. Bunlar Awılku21, Karagu22, Kirpüklendi23, Çelpeklendi24, Bedhti25, Çewşenğ26, Enüçlendi27 ve Enüçledi28 sözcükleri olarak geçer. Awılku: Kırmızı meyveleri olan meyvesinin suyu tutmaca katılan, göz ağrısına ilaç yapılan ve elbise boyanan bir ağaç. Karagu: Kör Kirpüklendi: ‘’Anınğ közi kirpüklendi’’ onun gözünde kötü kıl bitti. Çelpeklendi: ‘’Köz çelpeklendi’’ göz çapaklandı. Bedhti: ‘’Anınğ közi bedhti’’ onun gözü zayıf gördü. Çewşenğ: Gözü sulu kimse, gözünden her zaman su akan kişi. Enüçlendi:’’Anınğ közi Enüçlendi’’ onun gözüne inme indi. Enüçledi: Otaçı göze inen perdeye ilaç koydu. Gözü ilgilendiren bu tanımlamalar salgın hastalıklardan özellikle o dönemde artmış olan çiçek hastalığının, gözü etkileyerek yaptığı rahatsızlıklar ve körlükle açıklanabilir.29 Bu şekilde gruplanabilen başlıkların dışında Divanü Lügati’t Türk bünyesinde hastalık ile ilgili daha birçok farklı sözcük ve hastalık adı verilmektedir. Geriye kalan bölümleri incelediğimizde aynı şekilde çeşitli sözcüklere rastlamaktayız. Kart30 yara demektir. Çalka31 ise yaranın bir yerden başka bir yere yürümesidir. Ayağı şişen bir adamın kasıklarında şişlik belirmesi gibi. Bütsed32 sözcüğü ise yara iyileşmeye yaklaştı anlamını taşır. İnegü33 göbek üzerinde olur, kulunca benzer bir hastalık. Bir de Bars34 gibi pire, bit vb. hayvanların ısırmasından yahut çıban başlangıcından ileri gelen vücutta ki şişlik, kabartı. “Anınğ eti bars boldı.” denir ki onun eti kabardı demektir. Dönemin hastalıkları genetik hastalıklar, salgın hastalıklar, beslenme bozuklukları, paraziter hastalıklar olarak göze çarpar. Bunların nedenleri arasında da akraba evlilikleri, yaşam koşulları, su ve besinlerin kullanım şekli etkilidir. İlaçlar Doktorluk, eczacılık gibi tanımlamalara ilgili bölümlerde yer vermiştik. Yine enüçledi, iprük, awılku, boşutgan, çurnı, gibi ilaç ile ilgili bilgilere de yer verdik. Fakat dikkatimizi çeken bir nokta da ilaçların ya da hammaddelerinin Hindistan’dan geldiğidir. Bunu irwi35, buga36, egir37, xasnı gibi sözcüklerden anlıyoruz. İrwi: Hindistan’dan gelen bir ilaçtır. Buga: Hindistan’dan getirilen bir ilaç. Bunun sarısına sarığ buga, bozuna boz buga denir. Egir: Karın ağrısını sağaltmak için kullanılan bir kök. Şu savda dahi gelmiştir; “egir bolsa er ölmes” yani bir adamın yanında bu ilaçtan bulunursa ölmez. Çünkü karın ağrısına tutulan adam onu yerse kurtulur. Bu sav, ihtiyaç baş göstermeden önce hazırlanmanın gerekli olduğunu bildirmek için söylenir. İlaçlarının kullanımında arkaçak38 denilen bir aygıt görüyoruz. Arkaçak; ağıza ilaç akıtmak için kullanılan içi delik bir aygıt. Hint tıbbı kendi içine kapalı kalmamış, Yunanca ve Arapça’ya yapılan tercümelerle eski Yunan ve İslam tıp geleneklerini etkilemiş, böylelikle günümüze kadar ulaşmıştır.39 Ölüm Ölüm her canlı varlık için kaçınılmaz bir sondur. Hele ki konumuz dahilindeki dönem de ölüm için yaş ortalaması da oldukça düşüktür, yaklaşık 20-30 yaş civarıdır. Nitekim bunda dönemin salgın hastalıkları, beslenme koşulları ve savaşlar etkilidir. Daha sonraki yüzyıllarda şartların iyileşmesiyle ölüm için yaş ortalamasının arttığı da görülür. Eserde geçen kabırçak40 kelimesi tabut anlamına gelir. Bu çok kere ölü tabutu için kullanılır. Dönemin ölü gömme adetleri içerisinde ise basan41 ve eşük42 sözcükleri önemlidir. Basan; ölü gömüldükten sonra yenilen yemek. Buradan alınarak “yuğ basan” denir. Eşük ise hanlardan, beylerden birisi öldüğü zaman mezarı üstüne gerilmek üzere gönderilen kumaştır. Bu kumaş sonra parçalanarak yoksullara dağıtılır. Sonuç Bu değerli eser Ali Emiri’nin dikkati, bilgisi, kitap sevgisi ve çabaları olmasaydı bilgisiz ellerce belki yok edilecek, dilimizin ve kültürümüz hazinesi olan bu eserden mahrum kalacaktık. Bugün tek nüshası İstanbul’daki Millet Kütüphanesi’ndedir. Ne kadar değerli bir esere sahip olduğunu, kitabı incelemeye başladığında anlayan Ali Emiri, dostlarına, arkadaşlarına kitabın değerini şöyle anlatır: “Bu kitap değil, Türkistan ülkesidir… Türkistan değil bütün cihandır. Türklük, Türk dili bu kitap sayesinde başka bir parlaklık kazanacak. Arap dilinde Sibeveyh'in kitabı ne ise bu da Türk dilinde onun kardeşidir. Türk dilinde şimdiye kadar bunun gibi bir kitap yazılmamıştır. Bu kitaba hakiki kıymet verilmek lazım gelse cihanın hazineleri kâfi gelmez… Bu kitapla Hz. Yusuf arasında bir benzerlik vardır. Yusuf’u arkadaşları birkaç akçeye sattılar. Fakat sonra Mısır’da ağırlığınca cevahire satıldı. Bu kitabı da Burhan bana otuz üç liraya sattı. Fakat ben bunu birkaç misli ağırlığında elmaslara, zümrütlere vermem…”43 İşte Ali Emirî Efendi’nin bu derece önem atfettiği bu eser, Türk kültür ve medeniyet tarihine dair verdiği önemli bilgilerle dikkat çeker. Biz bu çalışmamızda Türklerin sosyal hayatına dair bir mesele olarak Divanu Lügati’t-Türk’e göre o dönemde görülen hastalıklar ve bu hastalıkların tedavi yöntemlerini ele aldık. Dönemin şartları çerçevesinde tıp ilminin henüz gelişmediği bu dönemde karşılaşılan hastalıkların bazılarının genetik, bazılarının salgın hastalıklar, bazılarının ise paraziter ve beslenme bozukluğundan kaynaklı olduğu sonucuna vardık. Yine dönemin şartları içerisinde bu hastalıkların tedavisi için başvurulan yöntemlere dair bulgulara da eriştik. Bu hastalıklar ve tedavi yöntemlerine Divanu Lügati’t-Türk dışında başka Türkçe kaynaklarda da rastlanılıyor olması, bunların son derece yaygın olduğunu göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Dipnotlar 1Tam adı, Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed el-Kaşgarî’dir. Hayatı ve eserleri hakkında bkz, Ömer Faruk Akün, Kaşgarlı Mahmud, DİA, XXV, s.9-15. 2İslamî dönem Türk edebiyatının ilk örnekleri olan bu eserler hakkında toplu bilgi için bkz. Nihad Sami Banarlı, Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, MEB Yayınları, cilt 1, s 230 3 Şerafettin Turan, Türk Kültür Tarihi, Bilgi Yayınevi, Ankara, 2014 4Kaşgarlı Mahmut, Divanü Lügati’t Türk Tercümesi, Cilt I (Çeviren: Besim Atalay), TTK Basımevi, Ankara, 1985, s. 51. 5Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s. 99. 6Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s. 86. 7Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s. 38. Ayrıca bkz. Macidegül Batmaz, agt. ,s. 111 8Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s. 48. Ayrıca bkz. Macidegül Batmaz, agt, s. 123 9Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s. 136. 10Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s. 506. 11Reşat Genç, “XI. Yüzyılda Türklerde Evlenme”, Makaleler 1, (Der. Semih yalçın-Uğur Ünal- Togay Birbudak) Birkan Yayın Evi, Ankara 2007, s.205-221. 12Reşat Genç, “XI. Yüzyılda Türk Mutfağı”, Makaleler 1, (Der. Semih yalçın-Uğur Ünal- Togay Birbudak) Birkan Yayın Evi, Ankara 2007, s.122. 13 Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s. 101. 14 Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s. 435.5 15Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s. 514. 16Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s. 435. 17 Genç, age . , s. 111. 18 Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s. 448. 19Kaşgarlı Mahmut, age. , , cilt I, s. 388. 20Kaşgarlı Mahmut, age. , , cilt I, s. 137. 21Kaşgarlı Mahmut, age. , , cilt I, s. 489. 22Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s. 446. 23Kaşgarlı Mahmut, age. ,cilt II, s. 277. 24Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt II, s. 277. 25Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt II, s. 439. 26 Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt III, s. 385. 27 Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s. 291. 28 Kaşgarlı Mahmut, age. , , cilt I, s. 300. 29Dr. Feyzullah Güçlü ile yapılan mülakat. 04.11.2017 30Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s. 342. Ayıca. Bkn. Macidegül Batmaz, Eski Uygur Türkçesinde Tıp Terimleri, Hacettepe Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara, 2013. s.70 31Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s. 441. 32Kaşgarlı Mahmut. , age. , cilt III. s. 284 33 Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s. 137. Ayıca Bkz. Macidegül Batmaz, agt. , s.104 34 Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s. 348. 35Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s.128 36Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s.218 37Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s.53 38 Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s.144 39Macidegül Batmaz, agt. , s. 24 40Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s.516 41Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, ss. 398-399 42Kaşgarlı Mahmut, age. , cilt I, s.72 43 Uğur Ceylan, “Divan-ı Lügati't Türk'ün Peşinde Bir Kâşif: Ali Emiri Efendi”, http://www.beyaztarih.com/kultur-sanat/divan-i-lugatit-turkun-pesinde-bir-kasif-ali-emiri-efendi (Son erişim tarihi 2.1.2018) Kaynakçalar Kitap ve Makaleler Akün, Ömer Faruk, “Kaşgarlı Mahmud”, DİA, Cilt: 25, s. 9-15. Banarlı, Nihad Sami, Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, MEB Yayınları, cilt 1, s 230Batmaz, Macidegül, Eski Uygur Türkçesinde Tıp Terimleri, Hacettepe Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara, 2013. Kaşgarlı Mahmut, Divanü Lügati’t Türk Tercümesi, I-IV (Çeviren: Besim Atalay), TTK Basımevi, Ankara, 1985. Turan, Şerafetttin, Türk Kültür Tarihi, Bilgi Yayınevi, Ankara, 2000. İnternet Siteleri Ceylan, Uğur, “Divan-ı Lügati't Türk'ün Peşinde Bir Kâşif: Ali Emiri Efendi”, http://www.beyaztarih.com/kultur-sanat/divan-i-lugatit-turkun-pesinde-bir-kasif-ali-emiri-efendi (Son erişim tarihi 2.1.2018) http://www.tdk.gov.tr/?option=com_dlt&kategori1=hikayesi (son erişim tarihi 25 Aralık 2017) MülakatDr. Feyzullah Güçlü ile 4 Kasım 2017 tarihinde yapılan görüşme.

9

dk.

Milli Mücadele’nin Kadın Kahramanlarından Şerife Bacı Kimdir?

12 Mayıs 2022

Milli Mücadele’nin Kadın Kahramanlarından Şerife Bacı Kimdir?

Milli Mücadele’de erkek, kadın, çocuk fark etmeksizin ortaya koyulan milli kurtuluş iradesi, memleketin farklı yerlerinden, farklı kahramanlık öyküleriyle dillerde dolanıyordu. İsimsiz onlarca, yüzlerce hatta binlerce kahraman bu uğurda canını vatan uğruna feda etti. Kastamonu insanı da bu noktada gerekli iradeyi koymaktan geri durmadı. Ancak Kastamonu erkekleri kadar kadınlarının da ortaya koyduğu fedakârlık örneklerinden biri var ki, kendini mücadelesiyle öne çıkartıyordu. Bu kadın kahraman Şerife Bacı’ydı. 1. Zorlu bir hayata sahipti Genç yaşta yuva kurmuştu Şerife Bacı. Henüz 16 yaşındayken evlenmesinden iki ay sonra memleketi cehenneme çeviren Harbi Umumi patlak vermişti. O dönem birçok Anadolu yiğidi gibi onun kocası da askere alındı. Çok çekmedi, altı ay sonra Çanakkale’den kocasının ölüm tezkeresi ulaştı eline. Dünyası başına yıkıldı Şerife Bacı’nın. Kimsesizdi, ne bir geliri ne bir kimsesi vardı. Genç yaşında dul kalmasını uygun görmedi köyün yaşlıları. Verdiler onu sakata ayrılmış bir asker gazisi olan Topal Yusuf’a. Bu evlilikten Elif adında şirince bir kızı oldu Şerife Bacı’nın. Ancak hayat ona adil davranmıyordu. Topal Yusuf’un bir bacağını ve gözünü kaybetmesi onu iş yapamaz duruma getirmişti. Tarla sürmek de, dağdan odun indirmek de ekin biçmek de Şerife Bacı’nın boynundaydı. Sırtındaki bebe ile evde bakıma muhtaç kocası da cabası. 2. Düşünmeden cephanenin taşınması için kendini öne sürdü Bir gün köyde bir akşam üzeri tellak avaz avaz bağırıyordu. Ankara’da kurulan yeni hükümetin düşmanı püskürtmesi için kışa hazırlık yapmaya ve cephaneye ihtiyacı vardı. Bu nedenle de Kastamonu- Ankara hattında öküz arabalarıyla bu cephanelerin taşınması gerekiyordu. Bu hayati emanetlerin taşıyıcılarından biri de kaderin omuzlarına derin bir ağırlık yüklediği Şerife Bacı’ydı. Çekinmeden aldı bu zor görevi üzerine. Küçük kızı Elif’e bakacak kimse olmadığından onu da yanına almak zorunda kaldı. Soğuk kış şartlarına el kadar bebek ne denli dayanırdı bilinmez. Şerife Bacı’nın kağnısına top mermileri yüklendi ve yola çıkıldı. Zora dayanamayan öküzüyle ite kaka yol almaya çalıştı. 3. Canını vatanının yoluna serdi Yol uzun, hava şartları çetin ve yükü taşıyan öküzlerden biri halsizdi. İlerlemede sorun yaşıyordu Şerife Bacı. Bir yandan soğuk ve açlık içinde topların arasına konulan, üşümesin diye de etrafına otlar serilen küçük Elif, bir yandan yol alamayan öküz Şerife Bacı’yı düşündürüyordu. Ancak onun cephaneyi Ankara'ya götürme azmi bütün zorluklara karşı güçlü tutuyordu kendini. Ancak yüce Ilgaz Dağı’nın sisli heybetinin arasından sızan dondurucu hava Şerife Bacı’nın da vücuduna sirayet etmeye başlamıştı. Yavrusunun ağlaması üzerine son bir kuvvet Elif’in yanına ulaşan Şerife Bacı, yavrusunu son gücüyle yorganla örttü. Ellerinden ve ayaklarından başlayan ısırıcı donma hissi zamanla bütün vücudunu kapladı. Bu uğurda canını vatanının uğruna serdi ve henüz 21 yaşında(1921 yılında) gencecik bir anayken şehit oldu. Bu kahraman Türk anası, evladını, top mermilerini ve vatanını korumak için kendini feda etti. 4. Milli Mücadele’de Türk kadınının gösterdiği fedakârlığın bayraklaşan sembollerinden biri Şerife Bacı’nın gösterdiği bu özveri, Anadolu kadınının bağımsızlık uğruna verdiği en önemli örneklerden biri olarak tarihe geçti. Erkek, kadın, çocuk demeden girişilen Milli Mücadele’nin isimsiz onlarca kahramanı arasından sıyrılarak Türk kadınının bu uğurda gösterdiği fedakârlığın en büyük sembolü olan Şerife Bacı, üstlendiği bilinç ve mücadele arzusuyla bayrak isimlerden biri oldu. 5. Kastamonu Hükümet Konağı’nın önüne ve İnebolu’da bir parka Şerife Bacı Anıtı dikildi Şerife Bacı’nın Kastamonu’dan başlayan bu yürüyüşü ne yazık ki tamamlanamadı. Evet, belki o bu yürüyüşü tamamlayıp Ankara'ya cephaneyi ulaştıramadı, ancak cephaneden daha önemli bir değeri tüm yurda yaydı. O da kurtuluş şuuruydu. Garip bir Anadolu kadını olan Şerife Bacı’nın ortaya koyduğu bu şuur daima hatırlarda kalsın diye Kastamonu Hükümet Konağı’nın önüne Şerife Bacı anıtı dikildi.

3

dk.

Mostar Köprüsü'nün Yıkılma Sebebi Nedir?

13 Mayıs 2022

Mostar Köprüsü'nün Yıkılma Sebebi Nedir?

Bir Osmanlı eseri olarak 4 yüzyılı aşkın süre faaliyet gösterdikten sonra 1992-1995 yılları arasında Avrupa'nın ortasında meydana gelen etnisite savaşında 9 Kasım 1993 tarihinde Hırvatlar tarafından yıkılarak yok edilmeye çalışılan bir miras; Mostar Köprüsü. 1. Mostar köprüsünün 9 Kasım 1993 tarihinde yıkılmış resmi. Fatih Sultan Mehmed’in 1465 yılında fethettiği Bosna, Osmanlı’nın Balkanlarda 4 yüzyılı aşkın süre en önemli toprak parçası konumundaydı. Bu önemi sadece coğrafi olarak bulunduğu konumdan öte İskan politikaları neticesinde aynı dine mensup olduğu insanlara haiz olmasından ileri geliyordu. İlk dönemlerinde genişlemeyi ağırlıklı olarak balkanlarda gösteren Osmanlı’nın şüphesiz mimari eserlerinin eşsiz örnekleri bu bölgelerde de bulunmaktaydı. Bosna’nın alınışından 1 yüzyıl sonra Kanuni’nin emriyle Mimar Sinan’ın çırağı Mimar Hayreddin tarafından yapılan [1566-67] bu köprü şehre adını vererek bir köprüden öte bir şehir oluşmasını sağladı. Yüzyıllardan beri seyyahların ve araştırmacıların ilgisini çeken köprüye 1658 yılında uğrayan uğrayan Fransız seyyahı A. Poullet bu köprünün inşasının mukayese kabul etmez bir cüret eseri olduğunu, Venedik'te bir mimari harikası sayılan Rialto Köprüsü'nden daha geniş yapıldığını söylemektedir. Osmanlı’nın balkanlardan çekilmesiyle ilk önce Avusturya-Macaristan ve daha sonra Yugoslavya devletleri bu bölgede hakim oldu. Avrupa’nın göbeği diyebileceğimiz bu bölge 1992-1995 arasında dünyanın gözü önünde bir iç savaşa sahne oldu. Savaşan tarafların birbirlerini bitirme olarak adlandırdığı bu olayda şüphesiz ki Batı’nın uyguladığı ayrımcılık vardı ve Boşnak tarafı bu ayrımcılığın negatif tarafını gördü. Boşnak-Hırvat-Sırp taraflarının bağımsızlık için verdiği bu savaşta Hırvatların bu köprüyü yıkarak, Osmanlı’nın genelde ise İslam’ı mirasını yıkarak bir ruhun yıkılmasını istediler. Balkanlar üzerine yaptığı etkili çalışmalarla bilinen Ekrem Hakkı Ayverdi'nin köprü hakkındaki; "Bu köprü mimari dehanın terkibiyle taştan yapılmış değil de muhayyilenin cisim halini almasıyla meydana gelmiş gibi efsanevi bir mana ve ruh kazanmıştır" düşüncesi ise bu ‘ruh’ durumu özetler mahiyettedir. Bunun farkında olan Hırvat General Praljak’ın emriyle iki gün bombardımana tutulan köprü 9 Kasım 1993 tarihinde dayanamayarak Neretva nehrinin sularına gömüldü. Bu insanlık ayıbı şüphesiz ne Boşnakları Avrupa’dan atabildi ne de Osmanlı mirası’nı yıkabildi. Türkiye’nin de yardımlarıyla tekrar yapılarak 2004 yılında açılan köprü, bir sene sonra Dünya Unesco Kültür Mirası’na alındı.

2

dk.

Balkanlar'da Osmanlı-Haçlı Mücadelesi

6 Mayıs 2022

Balkanlar'da Osmanlı-Haçlı Mücadelesi

Batı’nın İslamiyet’in güçlenmesi ve yayılmasını ve Akdeniz dünyasının zenginliklerini Müslümanlara kaybetmenin sevk ettiği sıkıntıyı yaşarken nihayetinde Müslüman Türklerin Anadolu’da belirmeleri ile Avrupa’nın üç asırdır yaşadığı sıkıntı sonunda uzun yıllar devam edecek olan Haçlı Seferleri'ni doğurmuştu. Haçlı Seferleri'ni sadece Selçuklular asrı ile sınırlandırmak kesinlikle hata olur. Avrupa’da oluşan Haçlı ruhu, Tuğrul Bey’den bu yana bu yana İslamiyet’in bayraktarlığını yapan Türklerin Avrupa’ya karşı her sıçrayışında Katolik ve Ortodoks Batı bütün iç hesaplaşmalarına karşın şaşılacak bir hızla birleşip Türklerin önüne dikilmekteydiler. Selçukluların, Memlûklülerin ve Beyliklerin karşısına çıkan Haçlılar en nihayetinde Balkanları fethetmeye başlayan Osmanlıların da karşısına dikilmişlerdi. Selçukluların uğradığı Moğol yıkıntısından sonra Anadolu’da Müslüman Türk kültürünün yeniden dirilten ve temsilcisi durumuna gelen beylikler içinden sıyrılarak Türk tarihinin en uzun ömürlü imparatorluğuna dönüşen Osmanlılar daha kuruluş dönemlerinden itibaren Bizans’ın tutunduğu son toprak parçalarını fethederek büyümekteydi. Bununla da yetinmeyip daha çok erken dönemlerde Balkanlar’da diğer Slav despotlukların da hakimiyet alanına girmeye başlayan Osmanlılar daha bu dönemde Hristiyan dünyasının yeni korkulu rüyası haline gelmişti. Batı’nın içine düştüğü bu korku iklimi bütün iç hesaplaşmalarını bir tarafa bırakarak Osmanlılara karşı güçlü bir Haçlı ittifakı oluşturmalarını beraberinde getirmişti. Osmanlıların Balkanlar’da giriştikleri bütün büyük savaşları tek bir devlet ile değil de bir Haçlı ittifakı ile yaptığı açık bir gerçektir. Bu durum aslında bizde literatüre yansımamış yeni bir Haçlı akının da başka bir şey değildi. Haçlı Ruhunu Hortlatan Korku: Osmanlılar Rumeli’de Bizans İmparatoru V. Ioannes Paleogolos’a (1354-1391) karşı Trakya bölgesine giderek, taht iddiasıyla mücadeleye girişen imparatorun vâsisi Kantakuzenos, 1329 yılından itibaren Aydınoğlu Umur Bey ile ittifak yapmış, Umur Bey’de Kantakuzenos’a yardım amaçlı, onunla birlikte, 1344 yılına kadar belirli aralıklarla Trakya ve Rumeli topraklarına deniz ve kara seferleri gerçekleştirerek, müttefikini taht mücadelesinde askerî ve siyasî olarak desteklemiştir. Ancak, 1344 senesinde İzmir’in Haçlıların eline geçmesi ile birlikte, siyasî hedefini tekrar İzmir’in alınması üzerine kurduğu için, Kantakuzenos’a Osmanoğlu Orhan Gazi ile ittifak yapma önerisinde bulunmuş, o da bunu 1346 yılında kızı Theodara’yı Orhan Gazi ile evlendirerek, sıhriyet yoluyla gerçekleştirmiştir. 1345 yılında Karesioğulları Beyliği’nin topraklarını ülkesine katan ve Rumeli topraklarına geçmeyi amaçlayan Orhan Gazi, bu ittifak teklifini kabul edip, kurulan müttefiklik ile birlikte, Kantakuzenos’un ordusuna gönderdiği 6.000 kişilik askerî yardım ile Hadiranapolis (Edirne) ile Karadeniz sahilleri arasındaki topraklarda müttefikinin hakimiyeti tesis edilmiş, sonrasında gönderdiği 20.000 kişilik kuvvet Konstantinopolis’e girerek müşterek imparator olabilmiş ve 1349 yılında Bizans, Türk kuvvetleri sayesinde Sırpları Selanik’ten atarak bölgeyi tekrar ele geçirebilmiştir. Başkenti ele geçirerek imparator olma amacı güden Sırp kralı Stefan Duşan’a ve Trakya’ya gelmekte olan Sırp ordusuna karşı tekrar damadından yardım isteyen Kantakuzenos, bunun karşılığında Gelibolu Yarımadası’ndaki Çimpe’yi(Tsympe) vaat etmiştir. Orhan Bey de, oğlu Süleyman Paşa’yı göndererek yardım etmiştir. 20.000 Türk askeri ile birlikte Rumeli’ye geçirilen Süleyman Paşa, 1352 yılında Trakya’ya gelmekte olan Sırp ordusunu yenmiş ve kuşatma altında bulunan Edirne’yi kurtarmıştır. Geri dönmeden önce de Çimpe Kalesi’nde bir miktar kuvvet bırakarak, kale üzerindeki Osmanlı hakimiyetini sağlamlaştırmıştır. Osmanlıların Rumeli’ye bu ilk geçişlerinin ardından bölgede Osmanlı askerî faaliyetleri hız kazanmış; iki yıl içerisinde Gelibolu ve beş yıl Trakya’nın önemli bir bölümü fethedilerek, buraya Anadolu’dan getirilen konar-göçerler iskân ettirilmiş ve Rumeli’de elde edilen kazanımların kalıcı hale gelmesine; bölgenin Türkleştirilmesi ve İslamlaştırılmasına çalışılmıştır. Bu sırada, Bizans’ın yaşadığı iç sorunlar ve Balkan devletlerinin kendi aralarındaki mücadeleler de Osmanlı’nın Rumeli’de hızlı bir şekilde ilerlemesini sağlayan önemli etkenlerdir. Osmanlılara Karşı İlk Haçlı Akını ve 1371 Sırp Sındığı (Çirmen) Savaşı Osmanlıların Rumeli’ye geçtikten sonra hızlı bir şekilde yayılarak bölgede topraklarını genişletmesi ve özellikle, 1360’lı yılların başında Edirne’yi fethetmeleri, Bizans ve Balkan devletleri arasında büyük bir endişeye neden olmuştur; Bizans İmparatoru V. Ioannes Paleogolos, Katolik dünyadan yardım sağlama amacıyla İtalya’ya giderek Papa ile görüşmesi ve İtalyan şehir devletlerini ziyaretini tamamlayarak Konstantinopolis’e geri dönmesiyle eş zamanlı olarak, Osmanlı ilerleyişine dur demek isteyen Sırp kralı, Papa V. Urbanus ile temasa geçti. Onun öncülüğünde oluşturulan; Macar, Eflak, Bosna, Bulgar ve Sırplardan mürekkep büyük bir Haçlı ordusu, 1371 yılında, Osmanlılardan geri olma maksadıyla Edirne üzerine harekete geçti. Osmanlı hükümdarı I. Murad (1362-1389) o sırada Bursa’da bulunuyordu. Bu yüzden Haçlı ordusu ile mücadele etmek Rumeli Beylerbeyi Lala Şahin Paşa’ya düşmüştür. Lala Şahin Paşa, Haçlı ordusunun vaziyetini öğrenmek için Hacı İlbey komutasında, Haçlılar üzerine kuvvet gönderdi. O sırada Meriç nehri civarında olan Haçlı ordusunun temkinsiz hareket ettiğini gören Hacı İlbey, ani bir gece baskını vererek Haçlı ordusunu büyük bir bozguna uğrattı. Bazı Sırp prensleri savaş meydanında can verirken, Haçlı ordusunun komutanlarından Macar kralı Layoş, kaçarak canını kurtardı. Bu zafer sonucunda Osmanlı’nın Rumeli’deki varlığı Balkan devletleri ve Bizans tarafından kabul edildi. Bizans İmparatoru, Osmanlı’ya bağlılığını bildirerek vasalı konumuna geldi ve her sene vergi vermeyi kabul etti. Savaşlarda Osmanlı ordusuna kuvvet göndermeyi razı oldu. Sırp prenslikleri Osmanlı Devleti’ne bağlılıklarını bildirerek tâbii oldular ve onlar da savaşlarda asker göndermeyi ve vergi vermeyi kabul ettiler. Ayrıca, bu zafer neticesinde Yunanistan, Sırbistan ve Makedonya topraklarına giden yol Osmanlı’ya açılmış oluyordu. Bir Büyük Haçlı Akını ve I. Kosova Savaşı (1389) Osmanlıların Rumeli’deki varlığını resmiyette kabul etseler bile, bunu içlerinde kabullenemeyen Sırp, Hırvat, Arnavut ve Bosnalılar, Sırp kralı Lazar ve Bosna kralı Tvartko önderliğinde bir Haçlı ittifakı oluşturmuşlardı. Haçlılar, Osmanlı’ya saldırmak için Karamanoğulları Beyliği ile anlaştılar; bunun sonucunda Osmanlı’ya karşı Anadolu’da Karamanoğullarının harekete geçmesi üzerine I. Murad, yönünü Balkanlar’dan Anadolu’ya, Karamanoğullarına çevirdi. Anadolu’da Karamanoğullarının hareketini bastırılmasından sonra yönünü tekrar Balkanlara çeviren I. Murad, Bosna topraklarına büyük miktarda akıncı kuvvetleri sevk ettiyse de bu ordu, 1387 yılında Haçlılar tarafından yenilgiye uğratıldı. Haçlıların kazandıkları bu zafer, kendilerine özgüven kazandırdı ve Osmanlının bu yenilgisinden cesaret alan Bulgarlar, Eflaklar ve diğer bazı Sırp ve Arnavut prenslikleri de Haçlı ittifakına katılmışlardır. Osmanlı Devleti’ne karşı kurulan bu ittifakı parçalamak isteyen I. Murad, 1388 senesinde vezir-i âzam Çandarlı Ali Paşa’yı büyük bir askeri kuvvet ile Bulgarlar üzerine yolladı. Bulgar ülkesine giren Çandarlı Ali Paşa, başkent Tırnova ve diğer Bulgar beldelerini ele geçirdi. Böylece Bulgarlar saf dışı bırakıldı. Payitahtta sefer hazırlıklarını tamamlayan ve Anadolu Beyliklerinden asker yardımı alan I. Murad, Rumeli’ye geçti. İki ordu, Kosova ovasında karşı karşıya geldi. 1389 yılı Ağustos’unda yapılan savaşta Osmanlı ordusu kesin bir zafer kazanarak haçlı ordusunu bozguna uğrattı. Ancak savaş sonrasında esir edilen bir Sırp asili I. Murad’ı hançerleyerek şehit etti. Bu durumu fırsat bilen Anadolu Beylikleri, Karamanoğullarının öncülüğünde Osmanlı’ya karşı ittifak kurmuş olsalar da, Yıldırım Bayezid’in Anadolu Beylikleri üzerine çıktığı sefer ile beyliklere boyun eğdirmesi ve çoğunu yıkarak, bu ülkelerin topraklarını ele geçirmesi ardından Anadolu’da Osmanlı hakimiyeti yeniden ve daha güçlü bir şekilde tesis edilirken, Rumeli’de de fetihler hız kaybetmeden devam etmekteydi. Yıldırım Bayezid Dönemi Haçlı Seferi: Niğbolu Savaşı (1396) Balkan devletlerinin tüm çabalarına ve ittifaklarına rağmen Rumeli’de Osmanlı ilerleyişi durdurulamamakta ve gün geçtikçe artarak devam etmekteydi. Bunun yanı sıra, Osmanlı, Anadolu’dan göç ettirerek iskân ettirdiği Türkmenler ve idarî düzenlemeler ile varlığını daha kalıcı hale getirmekteydi. Bu duruma son vermek isteyen Macar kralı Sigismund, 1391 yılından beri başkenti kuşatılmış olan Bizans İmparatoru’nun da yardım talebi üzerine Avrupa’daki pek çok devlete Haçlı ittifakında bulundu. Ayrıca 1394 yılında papanın iki kere Haçlı ordusu için çağrıda bulunması ve kralları teşvik etmesi neticesinde ittifakın kurulmasını sağlamıştır. Sonuç olarak, İngiliz, Fransız, Alman, Flemenk, Rodos şövalyeleri, Lombard ve Eflak şövalye ve askerlerinden oluşan, sayısı yaklaşık 100.000 ile 120.000 arasında olan büyük Haçlı ordusu oluşturulmuştur. Durumu haber alan Yıldırım Bayezid, İstanbul kuşatmasını kaldırarak, Edirne’de derhal sefer hazırlıklarına başlamış ve tamamlandıktan sonra da haçlı ordusunu karşılamak üzerine Rumeli’ye geçmiştir. Harekete geçen haçlı ordusu da, Osmanlı’ya bağlı Bulgar krallığını kuşattıktan bir süre sonra ele geçirmiş, ardından da Niğebolu Kalesi önlerine gelerek burayı kuşatma altına almışlardır. Kalenin kuşatılmasından kısa bir süre sonra Osmanlı ordusu Niğebolu Kalesi önlerine geldi. Kale civarında yapılan savaşta kurt kapanı(hilal taktiği) savaş taktiğini uygulayan Osmanlı ordusu, Haçlı ordusunu bozguna uğrattı. Pek çok prens ve asilzade savaşta ya öldürüldü ya da esir edildi. Bu zaferden sonra Osmanlı’nın vasalı konumundaki Vidin Bulgar Krallığı’na son verilerek, toprakları Osmanlı ülkesine katılmış, kaybedilen kaleler geri alınmış ve Osmanlı ordusu Macaristan’a büyük bir akın gerçekleştirerek gücünü Orta Avrupa’ya kadar hissettirmiştir. Son Haçlı İttifakı ve Barış: Varna Meydan Savaşı (1444) 1442 Mart’ında Transilvanya’ya kadar Türk akıncıları, burada bazı başarılar elde ettikten sonra Hermeanştad Kalesini kuşattılar. Kuşatma devam ettiği sırada Macar Hünyadi Yanoş, askerleri ile kuşatılmış olan kalenin önlerine geldi. Yapılan savaşta Türk kuvvetleri galip gelmek üzere iken kaleden yapılan huruç harekatı sonucu iki düşman gücü arasında kalan akıncılar yenildiler. Bunun üzerine II. Murad, Hadım Şahabeddin ve Kula Şahin Paşalar komutasındaki bir Osmanlı ordusunu Rumeli’ye yolladı. Ancak yapılan savaşı yine Hünyadi Yanoş komutasındaki Macarlar kazandı. Doğu Avrupa devletleri, art arda kazandıkları bu iki zaferden sonra yeniden “Türkleri Balkanlar’dan atma” düşüncesine kapıldılar; bir Haçlı ittifakı oluşturma düşüncesi belirdi. Papanın öncülüğünde kısa sürede bu ittifak kurularak, Haçlı ordusu oluşturuldu. Oluşturulan ittifakta Bizans İmparatorluğu ve Karamanoğulları Beyliği de yer alırken, Polonya ve Macaristan kralı Ladislas ve Hünyadi Yanoş’un başında bulunduğu Haçlı ordusu; Alman, Fransız, Leh, Eflak ve Macarlardan oluşmaktaydı. 1443 Temmuz’unda harekete geçen Haçlı ordusuna yol üzerinde Bulgar, Bosna ve Arnavutlar da katıldılar. Türk topraklarına giren Haçlı ordusu, 1443 Ekim’inde, Rumeli Beylerbeyi Kasım Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu ile Niş yakınlarında gerçekleşen Morava Savaşı’nı kazandı. Haçlı ordusunun Balkanlar’daki harekâtına eş zamanlı olarak Karamanoğlu Beyi de Osmanlılara karşı harekete geçti. Karamanoğulları üzerine yürüyerek onları mağlup eden II. Murad, ardından Edirne’ye dönmüş, oradan da Balkanlara geçmiştir. Sofya’yı da alarak ilerleyen Haçlı ordusu, İzladi önlerine geldi. Kısa bir süre sonra da II. Murad, buraya gelerek Haçlı ordusuna yetişti. Aralık 1443’te yapılan savaşı Osmanlı ordusu kaybetti ve Sultan Murad, yenilginin ardından Edirne’ye döndü. Bu sıralarda Karamanoğlu İbrahim Bey, tekrar topraklarına saldırarak Osmanlı ülkesinde tahribat oluşturdu. Haziran 1444’te Edirne’ye gelen Macar elçileri ile 10 yıl geçerli olmak üzere Edirne-Segedin Antlaşması yapılmıştır. Buna göre: Sırplar Osmanlı’ya vergi vermeyi vermeye devam edecek, ama Sırp krallığı tekrar kurulacak; Osmanlı, Sırplardan aldığı kale ve şehirleri geri verecek; Sırp kralının Osmanlı sarayında bulunan iki oğlu iade edilecek ve Eflak’ta Osmanlı’ya vergi vermeye devam etmekle birlikte Macar nüfuzuna girecektir. Antlaşmadan sonra Haçlılar ile ittifak yapan Karamanoğulları üzerine sefere çıkan II. Murad, İbrahim Bey’e tekrar boyun eğdirdi ve af dileğini kabul ederek, bir antlaşma yapıldı. Sefer dönüşü II. Murad, tahtı oğlu Mehmed’e (Fatih) bıraktığını açıklayarak saltanattan çekildi. Bu durumu fırsat bilen papa, Bizans İmparatoru’nun da Osmanlı’ya karşı teşviki telkinleri ile yapılan antlaşmayı onaylamayarak reddetti. Bu sırada Bizans’ta, Konstantinopolis’te bulunan Şehzade Orhan’ı taht iddiası destekleyerek, saltanat iddiasıyla ortaya çıkmasını sağlamıştır. Papa’nın etkisiyle antlaşmanın geçersiz sayılmasından sonra, yine Papa’nın önderliğinde, Hırvat Polak, Eflak, Macar, Alman, Macar ve Venediklilerden oluşan ve başında yine Kral Ladislas ile Hünyadi Yanoş’un bulunduğu bir Haçlı ittifakı ve ordusu kısa sürede kuruldu. Vezir-i Azam Çandarlı Halil Paşa, bu durumdan kurtulmak için II. Murad’a Osmanlı ordusunun başına geçmesinin elzem olduğunu söyleyerek ikna etmeye çalıştı ve hem kendisinin hem de diğer vüzeranın telkinleri ile II. Mehmed, babasını ordunun seraskeri (başkomutanı) tayin etti. Bursa’dan hareketle Edirne’ye gelen II. Murad, buradan hareketle, Varna önlerine gelmiş olan Haçlıları karşılamak üzere, ordusu ile birlikte Rumeli’ye hareket etti. Kasım 1444’te yapılan savaşta Osmanlı ordusunun sağ ve sol kanatları kısa süre içerisinde çöktü ve sadece merkez kuvveti olan Kapıkulu Süvarileri ve Yeniçeriler kaldı. Buna rağmen II. Murad, dirayetli ve kararlı bir şekilde savaşmaya ve ordusunu komuta etmeye devam etti. Osmanlı ordusunun kanatlarının çöktüğünü gören Kral Ladislas, Sultan’ın da bulunduğu Osmanlı merkez kuvvetlerine hücum etti ancak Yeniçeriler ve Kapıkulu Süvarileri, Haçlıları durdurmayı başardığı gibi, Kral Ladislas’ı da öldürmeyi başardılar. Bundan sonra krallarının ve başkomutanlarının öldüğü gören Haçlılar, geri çekilmeye ve dağılmaya başladılar. Bu sırada, Haçlı ordusunun önde gelen diğer bazı komutanları da Ladislas ile aynı kaderi paylaştı. Hünyadi Yanoş, her ne kadar ordunun dağılmaması ve tekrar toparlanması için gayret gösterse de bunda başarılı olamamıştır. Dağılan ve kaçan Haçlı ordusu ve askerleri, Tuna nehri boyunca takip edilerek öldürülmüş veya esir edilmişlerdir. Böylelikle, her ne kadar zor ve çok fazla şehit verilmiş olsa da, Varna Meydan Muharebesi, Osmanlılar tarafından kazanılmıştır. Bu zafer sonucunda, öncesinde kaybedilen iki savaşın olumsuz izleri silinerek, Balkanlar’da üstünlük tekrar Osmanlı’ya geçmiştir; Varna öncesi kaybedilen topraklar geri alınmakla birlikte, artık Osmanlı’nın Balkanlar’dan çıkarılamayacağı da Bizans ve Avrupa ülkeleri tarafından anlaşılmış olmaktaydı. Cılız Bir Haçlı Akını ve Osmanlının Kesin Zaferi: II. Kosova Savaşı (1448) Arnavutluk hakimi olan ve Osmanlı’ya karşı ayaklanmış, Balkanlar’da Osmanlı aleyhine faaliyetlerde bulunan, üzerine gönderilen Osmanlı kuvvetleri mağlup eden İskender Bey üzerine sefere çıkan II. Murad, Kroya’yı (Akçahisar) kuşattığı sırada, Hünyadi Yanoş, Varna yenilgisinin intikamını almak için Macar, Polak Eflak, Erdel ve Almanlar’dan müteşekkil bir haçlı ordusu kurmuş, İskender Bey de bu ittifaka katılmıştı. Bu haçlı ordusunun haberini aldıktan sonra kuşatmayı kaldıran II. Murad, önce Sofya’ya, sonra da Hünyadi Yanoş komutasındaki haçlı ordusunun Kosova önlerine geldiğinin öğrenilmesinin ardından da Ekim 1448’de Osmanlı ordusu ile birlikte Kosova önleri gelerek haçlı ordusu ile karşılaştı. Öncesinde, savaş olmaması için II. Murad, Hünyadi Yanoş’a elçi göndererek antlaşma teklifinde bulunsa da bu, reddedilmişti. Bir gün sonra başlayan savaş, üç gün sürdü; Osmanlı ordusu, Haçlı ordusu karşısında kesin bir zafer kazandı, Hünyadi Yanoş, savaşın bitimine bir gece öncesinde gece vakti ordugâhtan ve savaş alanından gizlice kaçarak canını kurtardı. Sonuç Osmanlıların kendinden emin adımlar ile Balkanlar’da Avrupa içlerine doğru ilerleyişi devam ettiği müddetçe Haçlı Seferleri devam etmişti. Selçukluların 1048 Pasinler zaferi ardından 1071 Malazgirt zaferi ve nihayetinde 1075’de Süleyman Şah’ın Roma’nın kadim başkenti İznik’i alıp kendine başkent yapması ile başlayan Haçlı Seferleri hiç fasılasız devam etmiş sadece hedef değiştirmişlerdi. İlk üç seferin hedefinde Selçuklular vardı III. seferin kesin bir yenilgi ile sonuçlanması ve ardından II. Kılıçarslan’ın Miryakefalon’da Bizans’a ağır bir yenilgi yaşatmasının ardından Türklerin Anadolu’nun yeni sahibi olduğu tescillenmiş Haçlı Seferleri de yön değiştirmişti. Deniz üzerinden Kudüs’e varmaya amaçlayan seferlerin yeni muhatabı Memlûklerdi. Bu sefer Baybars ve diğer Memlûk sultanları Haçlılara karşı amansız bir mücadeleye girmişlerdi. Daha sonra tekrardan Batı Anadolu kıyılarına Türk beylerine yönelen Haçlı akınlarının son hedefinde ise Balkanlar’da ilerleyen Osmanlılar olmuştu. Bu haçlı ruhunu dağıtan ve sonlandıran olay ise İstanbul’un fethi olmuştu. Fatih Sultan Mehmed’in Roma’nın başkenti İstanbul’u fethetmesi ile Batı Osmanlılar karşısında kati bir zafer kazanamayacaklarını dahası arzuladıkları gibi Türkleri geldikleri bozkıra geri gönderip Kudüs başta olmak üzere doğunun önemli şehirlerine ve zenginliklerine sahip olamayacaklarını kabullenmişlerdi. Bu kabullenmenin neticesinde Haçlı Seferleri'ni terk eden Avrupa bambaşka bir serüvene koyulmuş coğrafi keşifler neticesinde bambaşka coğrafyaları keşfedip buralarının zenginliklerini sömürerek güçlenmiş ve serpilmişti. Bu güçlenmenin ardından çok sonra tekrar XIX. yüzyılda İslam dünyasına yönelen Batı dünyası maskelenmiş yepyeni ve hala devam eden bir Haçlı ruhunu başlatmıştı. Dipnotlar ATSIZ, Hüseyin Nihal, Aşıkpaşaoğlu Tarihi, Ötüken Yayınları, 8.baskı, İstanbul 2017. EMECEN, Feridun, İlk Osmanlılar ve Batı Anadolu Beylikler Dünyası, Timaş Yayınları, 3.baskı, İstanbul 2016. EMECEN, Feridun, Osmanlı Klasik Çağında Savaş, Timaş Yayınları, 3.baskı, İstanbul 2014. NICAOL, Donald M., Bizans’ın Son Yüzyılları(1261-1453), (çev. Bilge Umar), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2016. İNALCIK, Halil, Devlet-i’ Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar I Klasik Dönem(1302-1606) Siyasal, Kurumsal, ve Ekonomik Gelişim, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 52.baskı, İstanbul 2013. İNALCIK, Halil, Osmanlılar ve Haçlılar, (çev. Eşref Bengi Özbilen), Alfa Yayınları, İstanbul 2014. TOGAN, A. Zeki Velidi, Umumi Türk Tarihine Giriş I En Eski Devirlerden 16. Asra Kadar, 3.baskı, İstanbul 1981. UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi I: Anadolu Selçukluları ve Anadolu Beylikleri hakkında bir Mukaddime ile Osmanlı Devleti’nin Kuruluşundan İstanbul’un Fethine Kadar, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 10. baskı, Ankara 2011. UYAR Mesut-Edward J. Erickson, Osmanlı Askerî Tarihi, Türkiye İş Bankası Yayınları, 2.baskı, İstanbul 2017.

9

dk.

sanal tarih yeni logo (1).png

'Keyifli Tarih' parolası ile yayın hayatına başlayan Sanal Tarih, bilgiye ulaşabileceğiniz en hızlı ve en güvenli internet adresidir. Tarihi ve güncel konular üzerine özel hazırlanmış dosyalar, makaleler, kültür-sanat yayınları ve ansiklopedi maddeleri ile akademisyenlerin yazıları eşliğinde yaşanmış tarihi öğrenmek adına gerçeğe vakıf olacağınız bir tarih platformudur.

  • X
  • Youtube
  • Beyaz Instagram Simge
  • TikTok
  • Spotify

© 2015 - 2026 Vida Medya. Her hakkı saklıdır.

Bu sitede yer alan yazı, makale, fotoğraf, illüstrasyon ve konuların her hakkı saklıdır. Vida Medya ve Ticaret Limited Şirketi'nin yazılı izni olmaksızın sitede yayımlanan eserler kısmen veya tamamen kaynak gösterilerek dahi çoğaltılamaz, yayımlanamaz, işlenemez, umuma iletilemez ve temsil edilemez.

bottom of page