top of page

Gündem

Sevr’den Lozan’a Uzanan Direnişin Anatomisi

10 Ağustos 2025

Sevr’den Lozan’a Uzanan Direnişin Anatomisi

Tarih, bazen milletlerin onurunu kağıda döker, bazen de ihanetleri yazar. 10 Ağustos 1920’de Paris’in Sevr kasabasında imzalanan Sevr Antlaşması, işte bu ikinci kategoriye girer. Adına “barış” denmişti ama içeriği, Türk milletinin tarih sahnesinden silinmesini hedefleyen bir parçalanma planıydı. Sevr Antlaşması'nı imzalamak üzere Paris Barış Konferansı'na giden Osmanlı heyetinin İtilaf Devletleri'ne ait bir savaş gemisinin güvertesinde çekilmiş fotoğrafı. Fotoğrafta fes giyen Damat Ferit Paşa'nın sağında Şura-yı Devlet Reisi Rıza Tevfik, solunda Maarif Nazırı Bağdatlı Mehmed Hâdî Paşa ve Bern Sefiri Reşat Halis Bey yer alıyor. Birinci Dünya Savaşı’nın mağlubu Osmanlı Devleti zaten Mondros Mütarekesi ile diz çökmüştü. Stratejik bölgeler işgal edilmiş, ordular terhis edilmiş, limanlar ve demiryolları İtilaf Devletleri’nin kullanımına açılmıştı. Ama asıl büyük darbe, masada hazırlanıyordu. İngiltere, Fransa, İtalya ve Yunanistan, Anadolu’yu aralarında paylaşıyor; Türk milletini Orta Anadolu’nun ortasında küçük, güçsüz ve kontrol edilebilir bir topluluk haline getirmeyi planlıyordu. Sevr Antlaşması’nın maddeleri bu planın açık ifadesiydi. Doğu Anadolu’da bağımsız bir Ermenistan kurulacak, güneydoğuda özerk bir Kürdistan oluşturulacaktı. İzmir ve geniş Ege Bölgesi, Trakya’nın büyük kısmı Yunanistan’a bırakılacaktı. Adana, Antep, Urfa, Maraş gibi iller Fransa’nın; Antalya ve çevresi İtalya’nın nüfuz alanına girecekti. Boğazlar uluslararası bir komisyonun yönetimine devredilecek, Osmanlı ordusu 50 bin askerle sınırlandırılacak, ağır silah bulundurulması yasaklanacaktı. Ekonomik olarak kapitülasyonlar genişletiliyor, maliye ve gümrük gelirleri tamamen yabancı denetimine veriliyordu. Eğer bu maddeler yürürlüğe girseydi, Türklerin bağımsız bir devleti kalmayacak, Osmanlı’nın mirası tarihten silinecekti. Ama İtilaf Devletleri’nin hesaba katmadığı bir güç vardı: Anadolu’da uyanan milli irade ve onu örgütleyen bir lider. Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktığında, yalnızca işgale değil, işte bu ölüm fermanına karşı da ilk adımı atıyordu. Erzurum ve Sivas kongrelerinde “Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz” ilkesi kabul edildi. Bu karar, Sevr gibi bir antlaşmanın asla tanınmayacağının halk iradesiyle ilanıydı. 23 Nisan 1920’de Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı ve İstanbul hükümetinin imzaladığı hiçbir anlaşmanın millet adına bağlayıcı olmadığı açıklandı. Sevr, daha doğduğu gün Ankara’da reddedildi. Ancak reddetmek yetmezdi. Bu reddiyenin geçerli olması için sahada kanıt gerekiyordu. İşte Kurtuluş Savaşı, tam da bu nedenle yalnızca bir işgal karşıtı mücadele değil, Sevr’i fiilen ortadan kaldırma savaşıydı. Düzenli ordunun kurulmasıyla birlikte Birinci ve İkinci İnönü Muharebeleri kazanıldı, moral üstünlük sağlandı. Sakarya Meydan Muharebesi’nde Mustafa Kemal’in “Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır” sözü, yalnızca askeri bir emir değil, milli direnişin felsefesi oldu. 30 Ağustos 1922’deki Büyük Taarruz ise Yunan ordusunu Anadolu’dan söküp atan kesin darbe oldu. Bu zaferlerin ardından 11 Ekim 1922’de imzalanan Mudanya Mütarekesi, savaşın fiilen sona erdiğini ilan etti. Artık masada Sevr yoktu; Türk tarafı kendi koşullarını konuşabilecek konuma gelmişti. 1923’te toplanan Lozan Konferansı, zorlu diplomatik mücadelelere sahne oldu. İngilizler, Fransızlar ve diğerleri hâlâ bazı tavizler koparmak istese de, İsmet Paşa’nın başkanlığındaki Türk heyeti geri adım atmadı. Ve 24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması imzalandı. Türkiye Cumhuriyeti’nin bağımsızlığı ve toprak bütünlüğü uluslararası alanda tanındı, kapitülasyonlar kaldırıldı, Boğazlar üzerindeki Türk egemenliği kabul edildi. Sevr ise resmen ve tamamen tarihin çöplüğüne atıldı. Bugün Sevr Antlaşması, arşivlerde sararmış bir kağıt olarak duruyor. Ama o kağıt, bize şunu unutturmamalı: Bağımsızlık, masada hediye edilmez. Mustafa Kemal Atatürk ve Türk milleti, kendi kaderini başkalarının kaleminden değil, kendi iradesinden doğan bir mürekkeple yazdı. Ve bu yüzden Sevr, Türk milletinin değil, işgalcilerin hayali olarak kaldı.

2

dk.

Bükreş Antlaşması’nın Gizli Hesapları

10 Ağustos 2025

Bükreş Antlaşması’nın Gizli Hesapları

20.yüzyılın başı, Osmanlı İmparatorluğu’nun “hasta adam” yaftasını artık taşımakta zorlandığı, sınırlarının hızla daraldığı bir dönemdi. 1912-1913 yıllarında yaşanan Balkan Savaşları, bu gerilemenin en dramatik halkalarından birini oluşturdu. Osmanlı, önce Balkan ittifakının saldırısıyla büyük bir yenilgiye uğradı; ardından fırsatı değerlendiren Bulgaristan, eski müttefikleriyle çatışmaya girerek İkinci Balkan Savaşı’nı başlattı. İşte 10 Ağustos 1913’te imzalanan Bükreş Antlaşması, bu karmaşık savaşın final perdesiydi. Bükreş Antlaşması sonrası Balkan devletlerinin sınırları (aşağıda) Antlaşma, doğrudan Osmanlı ile değil, İkinci Balkan Savaşı’na taraf olan Bulgaristan, Romanya, Sırbistan, Karadağ ve Yunanistan arasında imzalandı. Fakat sonuçları, İstanbul’u yakından ilgilendirdi. Çünkü Osmanlı, bu kargaşadan faydalanarak Edirne ve Kırklareli’ni geri aldı. Enver Paşa’nın “Edirne Fatihi” unvanını aldığı bu hamle, Osmanlı’nın Balkanlardaki son ciddi kazanımı oldu. Bükreş Antlaşması ile Bulgaristan ağır toprak kayıplarına uğradı. Dobruca bölgesini Romanya’ya; Makedonya’nın büyük kısmını Sırbistan ve Yunanistan’a bırakmak zorunda kaldı. Böylece Balkan dengeleri yeniden kuruldu, ancak bu yeni düzenin ömrü kısa olacaktı. Çünkü sadece bir yıl sonra, Birinci Dünya Savaşı patlayacak ve Balkanlar bir kez daha savaşın geçiş yolu hâline gelecekti. Osmanlı açısından bakıldığında, Bükreş Antlaşması “zafer” değil, bir nefes arasıydı. Edirne’nin geri alınması, hem halkın moralini yükseltti hem de hükümetin itibarını kısmen toparladı. Ancak gerçekte, Balkan coğrafyasındaki nüfuz kaybı telafi edilemez boyuttaydı. Arnavutluk bağımsızlığını kazanmış, Batı Trakya’dan tamamen çekilinmişti. Bu antlaşma, Osmanlı diplomasisinin ne kadar fırsat kollayan bir refleks geliştirdiğini de gösterir. Savaş meydanında kaybedilenleri diplomatik boşluklarda geri alma çabası, geç dönem Osmanlı siyasetinin belirgin özelliklerinden biridir. Yine de bu çaba, imparatorluğu kurtarmaya yetmedi. Bugün Bükreş Antlaşması’na baktığımızda, sadece bir sınır değişikliği metni değil; büyük güçlerin birbirini zayıflatmasının, küçük devletlerin ise masadan pay kapma mücadelesinin belgesi olduğunu görürüz. Osmanlı, bu masada doğrudan oturmasa da, perdenin gerisinden yaptığı hamleyle tarihe son Balkan zaferini yazdırmıştır.

2

dk.

Adem’in Yaratılışı Freskinin Ardındaki Deha

5 Temmuz 2025

Adem’in Yaratılışı Freskinin Ardındaki Deha

Sanat tarihi, yalnızca fırçanın izini değil, aklın ve inancın birleştiği büyük anları da kaydeder. Michelangelo’nun 1512 yılında tamamladığı “Adem’in Yaratılışı” freski, bu anların en sarsıcı olanlarından biridir. Roma’daki Sistina Şapeli’nin tavanına, sıva üzerine resmedilmiş bu eser, yalnızca bir dini anlatıyı değil; insanın varoluşuna dair evrensel bir mesajı da taşır. Öncelikle fresk tekniği üzerinde durmak gerekir. “Fresk”, İtalyanca “taze” anlamına gelir. Çünkü boya, henüz kurumamış sıva üzerine uygulanır ve duvarla bütünleşir. Bu teknik, sanatçının büyük bir hız ve kesinlikle çalışmasını gerektirir; hata payı neredeyse yoktur. Michelangelo, bu zorlu yüzeye sadece bir sahne değil, tüm bir tavan boyunca uzanan Tevrat’tan alınmış dokuz hikaye resmetmiştir. “Adem’in Yaratılışı”, bu anlatı dizisinin belki de en simgesel parçasıdır. Sahnede iki figür dikkat çeker: Biri gökyüzünden süzülen Tanrı, diğeri yeryüzünde uzanan Adem. Aralarındaki alan boş gibi görünse de, aslında insanlık tarihinin belki de en anlamlı boşluğudur. O milimetrik aralık, “henüz gerçekleşmemiş temas”ın gerilimini taşır. Adem’in hala edilgen, Tanrı’nın ise hareketli olması, ruhun henüz bedene aktarılmadığını sembolize eder. Michelangelo’nun Tanrı’yı yaşlı ama kudretli, Adem’i ise genç ama ruhsuz çizmesi, Rönesans düşüncesinin özünü yansıtır: İnsan, yaratılış anında Tanrı’nın bir yansımasıdır ama henüz tam değildir. Ruhu, aklı ve iradesi henüz ona üflenmemiştir. Modern sanat tarihçileri freskin bir başka boyutuna dikkat çeker: Tanrı’yı saran meleklerin oluşturduğu figür grubu, birebir bir insan beyninin anatomik yapısına benzemektedir. Bu rastlantı değildir. Michelangelo’nun anatomiye duyduğu ilgi, onun ruhu ve bilinci yalnızca ilahi değil, aynı zamanda zihinsel bir güç olarak da yorumladığını gösterir. Fresk, yalnızca Tanrı’nın Adem’e hayat vermesi değil, aynı zamanda insanın ilahi olanla kurduğu bağın simgesidir. Ve bu bağ, göze görünmeyen ama her an var olan bir mesafe içinde kurulur: İki parmağın ucundaki boşluk gibi. Sistina Şapeli’ni ziyaret edenlerin başını yukarı kaldırdığında gördüğü şey, yalnızca bir dini anlatı değil; insanın yaratılışı, sorumluluğu ve potansiyeli üzerine bir meditasyondur. Michelangelo, bu freskle yalnızca bir duvarı değil, insanlığın bilinçaltını da resmetmiştir.

2

dk.

Osmanlı’nın Son Büyük Krizi: 31 Mart Ayaklanması Gerçekte Neydi?

5 Temmuz 2025

Osmanlı’nın Son Büyük Krizi: 31 Mart Ayaklanması Gerçekte Neydi?

Tarih, bazen yalnızca geçmişi değil, aynı zamanda bir toplumun yüzleşmekten kaçtığı gerçekleri de ortaya koyar. 31 Mart 1909’da patlak veren ayaklanma, sadece II. Meşrutiyet’in kırılgan doğasını değil, aynı zamanda Osmanlı'nın modernleşme sancılarının ne denli derin ve tehlikeli olduğunu da gözler önüne serer. Ancak bu olay, bir takvim tarihinden fazlasıdır; o gün, imparatorluk gericilikle son büyük hesaplaşmasına sahne olmuştur. Ayaklanma, görünüşte bir “şeriat” talebiydi. Ancak perdenin arkasında çok daha derin hesaplar vardı. II. Abdülhamid’in tahttan indirilişini istemeyen, anayasal düzene direnen, meşrutiyetin getirdiği özgürlük havasından rahatsız olan güç odakları, sokakları kışkırtmıştı. Bu olay, sıradan halkın ya da birkaç askerî birliğin spontane tepkisi değildi; medrese çevreleriyle bazı ordu birliklerinin, özellikle Avcı Taburları’nın bilinçli şekilde manipüle edilmesinin sonucuydu. Sokaklar “şeriat isteriz!” nidalarıyla çınlarken, gerçekte istedikleri şey modernleşmenin getirdiği hesap soran basın, özgür düşünce ve halk iradesinin geri alınmasıydı. Meclis basıldı, ilerici gazeteciler linç edildi, hükümet istifa etti. Devletin kalbinde, anayasal rejime karşı bir karşı-devrim yapılmaya çalışılıyordu. Ancak tarih her zaman gericiliğe teslim olmaz. Selanik’ten yola çıkan ve “Hareket Ordusu” olarak bilinen birlikler, başında Mahmud Şevket Paşa, Enver Bey ve Mustafa Kemal’in olduğu kadrolarla İstanbul’a yürüdü. Bu sadece silahlı bir müdahale değil, bir medeniyet tercihiydi. Ya halkın iradesiyle güçlenen bir meşruti rejim ya da taassubun karanlığı… 31 Mart Ayaklanması bastırıldı. Ardından II. Abdülhamid tahttan indirildi. Fakat bu olay, Osmanlı’nın geç kalmış bir modernleşme hikâyesinde ne denli keskin virajlardan geçtiğini göstermesi açısından ibretliktir. Çünkü burada mesele yalnızca bir isyanı bastırmak değil, geleceğe dair hangi değerlere yaslanacağımızı seçmekti. Bugün dönüp baktığımızda, bu ayaklanmayı sadece bir tarihî vaka olarak değil, demokrasinin ve laikliğin değerini daha iyi anlamamıza hizmet eden bir uyarı olarak görmek gerekir. Zira her toplum, modernleşmenin bedelini öder; ama bu bedeli ödemekten kaçınanlar, sonunda çok daha ağır bir fatura ile karşılaşır.

2

dk.

Macaristan’ın Kalbine Vurulan Osmanlı Mührü: Estergon’un Fethi

10 Ağustos 2025

Macaristan’ın Kalbine Vurulan Osmanlı Mührü: Estergon’un Fethi

Osmanlı tarihinin seferlerle dolu sayfalarında bazı kaleler vardır ki, alınışları yalnızca askerî bir zafer değil, aynı zamanda siyasî ve stratejik bir dönüm noktasıdır. Estergon Kalesi, işte bu kalelerden biridir. Tuna Nehri kıyısındaki bu sağlam yapı, Macaristan’ın adeta kalbi konumundaydı. Onu elinde tutan, Orta Avrupa’nın kapılarını kontrol edebilirdi. 16.yüzyıl sonlarında Osmanlı ile Avusturya arasındaki rekabet, “Uzun Savaş” olarak bilinen 1593-1606 Osmanlı-Habsburg mücadelesinde zirveye çıktı. 1595 yılında Sadrazam Koca Sinan Paşa, Osmanlı ordusunu Estergon önlerine getirdi. Kale, hem Tuna üzerindeki hâkimiyeti hem de Budin’e (Budapeşte) giden yolun güvenliği açısından kritik bir konumdaydı. Estergon, dönemin Avrupa’sında “ele geçirilmesi imkânsız” sayılan kalelerden biriydi. Surlarının kalınlığı, burçlarının yüksekliği ve nehirden gelen doğal savunma hattı, Osmanlı kuşatmasını zorlu bir sınava çevirdi. Ancak Osmanlı ordusu, topçu gücü ve sistemli kuşatma teknikleriyle üstünlük sağladı. Uzun süren top atışları, kalenin savunma hatlarını yıprattı; moral üstünlük Osmanlı tarafına geçti. Sonunda Estergon, Osmanlı sancağı altında kaldı. Bu fetihle Osmanlı, Macaristan’daki hâkimiyetini pekiştirdi ve Tuna Nehri üzerindeki stratejik üstünlüğünü sağlamlaştırdı. Ayrıca Estergon’un düşmesi, bölgedeki diğer kaleler üzerinde psikolojik baskı yarattı; Habsburglar savunma pozisyonuna çekildi. Estergon’un önemi yalnızca askeri değildi. Burası, Macaristan’ın Katolik başpiskoposluk merkeziydi. Dolayısıyla ele geçirilmesi, Osmanlı’nın Avrupa’daki dini-siyasi dengeleri de etkilemesi anlamına geliyordu. Kale, hem Osmanlı hem de Habsburg dünyasında bir “prestij meselesi” haline gelmişti. Fetih sonrası Osmanlı, kaleyi güçlendirdi; çevresine yeni savunma hatları ve askeri tesisler inşa etti. Ancak bu hâkimiyet kalıcı olmayacaktı. 1595 sonbaharında Haçlı ordusu Estergon’u geri aldı. Yine de bu kısa süreli Osmanlı varlığı bile, imparatorluğun Orta Avrupa’da ne kadar derinlere nüfuz edebildiğinin sembolü oldu. Estergon’un fethi, Osmanlı askerî tarihinin bir gerçeğini gösterir: Her kale, sadece taş ve topraktan ibaret değildir. Bazıları, bir imparatorluğun sınırlarını değil, iddiasını çizer. Osmanlı için Estergon da işte böyle bir iddianın nişanesiydi.

2

dk.

Birinci Anafartalar Muharebesi: İngilizler Neden Suvla’dan İlerleyemedi?

9 Ağustos 2025

Birinci Anafartalar Muharebesi: İngilizler Neden Suvla’dan İlerleyemedi?

Birinci Anafartalar Muharebesi, Çanakkale Cephesi’nin kuzey kanadında 9–10 Ağustos 1915 tarihlerinde gerçekleşen ve Osmanlı ordusunun kesin savunma başarısıyla sonuçlanan kritik bir çatışmadır. 1915 yılının yaz aylarına gelindiğinde, Gelibolu’daki kara savaşları aylarca süren siper muharebelerine dönüşmüş, Nisan ve Mayıs aylarında yapılan çıkarmalar İtilaf Devletleri’ne beklenen ilerlemeyi sağlayamamıştı. İngiliz komutanlığı bu çıkmazı aşmak için yeni bir plan hazırladı: Osmanlı savunmasını kuzeyden yararak Alçıtepe üzerinden Çanakkale Boğazı’na ulaşmak. Bunun için de Anafartalar Ovası ve Suvla Koyu üzerinden geniş çaplı bir çıkarma harekâtı başlatıldı. 6 Ağustos 1915 gecesi İngiliz 9. Kolordusu Suvla Koyu’na çıkarma yaptı. İlk saatlerde ciddi bir direniş görmeyen birlikler kolayca kıyıya yerleşti ancak iç bölgelere ilerlemekte yavaş davrandılar. Araziyi iyi tanımamaları, su kaynaklarının kıtlığı ve komuta kademesindeki kararsızlık bu duraklamanın başlıca nedenleriydi. Bu gecikme Osmanlı kuvvetleri için hayati bir fırsat oldu. 8 Ağustos’ta 5. Ordu Komutanı Liman von Sanders, bölgedeki birlikleri tek elde toplamak amacıyla Anafartalar Grubu Komutanlığı’nı kurarak başına Arıburnu’nda gösterdiği üstün performansla tanınan Albay Mustafa Kemal’i atadı. Mustafa Kemal bölgeye gelir gelmez araziyi inceledi ve düşmanın Kocaçimen Tepeleri ile Conkbayırı’nı ele geçirmesi halinde kuzey savunmasının çökeceğini gördü. Hızla bir plan yaptı ve ertesi sabah taarruza geçme kararı aldı. 9 Ağustos sabahı Osmanlı birlikleri gece boyunca mevzilenmiş, hücum düzenine girmişti. Mustafa Kemal, ön saflarda askerlerine moral verirken süngü takmış piyadeler Kocaçimen, Azmakdere ve Damakçık Bayırı yönünde ilerledi. Şiddetli çatışmalar sonucunda İngiliz birlikleri mevzilerinden sökülüp geri atıldı. Ertesi gün, 10 Ağustos sabahı ise muharebenin dönüm noktası yaşandı. Mustafa Kemal, Conkbayırı’nda topladığı kuvvetlere kesin taarruz emri verdi. Sabahın erken saatlerinde sisin de yardımıyla başlayan süngü hücumu, düşmanı tamamen geri çekilmeye zorladı. Böylece Anafartalar hattı Osmanlı kontrolünde güvence altına alındı. Muharebe sonucunda İngilizlerin kuzeyden Çanakkale Boğazı’na ulaşma planı başarısız oldu. Osmanlı ordusu yaklaşık 2.500 kayıp verirken, İtilaf Devletleri’nin kayıpları 5.000’e yaklaştı. Birinci Anafartalar, yalnızca taktik bir savunma zaferi değil, aynı zamanda Çanakkale Cephesi’nde stratejik üstünlüğün Osmanlı’ya geçtiği bir dönüm noktasıydı. Mustafa Kemal bu muharebe ile komutanlık yeteneğini bir kez daha kanıtladı; bu başarısı ilerleyen yıllarda hem askeri hem de siyasi kariyerinin temel taşlarından biri oldu. İngilizler için ise bu yenilgi, Ağustos 1915’te başlattıkları son büyük taarruzun boşa çıkması anlamına geldi. Birkaç ay daha cephede tutunmaya çalışsalar da ilerleme umudu kalmamıştı ve Aralık 1915–Ocak 1916’da Gelibolu’dan tamamen çekilmek zorunda kaldılar. Birinci Anafartalar Muharebesi, Çanakkale Savaşı’nın kaderini tayin eden ve tarihe altın harflerle geçen savunma başarılarından biri olarak, hem askeri tarihte hem de Türk milletinin hafızasında özel bir yere sahiptir.

2

dk.

Vatan mı Saltanat mı? Damat Ferit Paşa’nın Tarih Boyunca Silinmeyen İhaneti

5 Temmuz 2025

Vatan mı Saltanat mı? Damat Ferit Paşa’nın Tarih Boyunca Silinmeyen İhaneti

Tarih, kimi isimleri onurla yüceltir, kimilerini ise ibretle anar. Damat Ferit Paşa, şüphesiz ikinci grupta yer alır. Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde defalarca sadrazamlığa getirilen bu kişi, özellikle Kurtuluş Savaşı karşısında aldığı tutumla tarih sahnesinde kara bir leke olarak anılmaktadır. Damat Ferit Paşa, Sultan Vahdettin’in en güvendiği isimlerden biriydi. Padişahın kız kardeşi Mediha Sultan’la evliydi; yani saraya “damat” sıfatıyla bağlıydı. Ancak onun etkisi sadece akrabalıktan ibaret değildi. İngiliz yanlısı bir çizgide yürüyen Ferit Paşa, 1919’dan itibaren işgalci güçlerle iş birliği içinde olan, “mütareke hükümetlerinin” başını çeken kişi oldu. En büyük zararı ise Milli Mücadele’nin başladığı yıllarda verdi. Mustafa Kemal Paşa’nın Anadolu’da başlattığı direnişi ilk günden itibaren hedef aldı. Onun gözünde Kuvâ-yi Milliye “eşkıya”, Ankara hükümeti ise “isyancı” idi. Oysa gerçek tam tersiydi: Anadolu halkı işgale karşı ayağa kalkarken, Damat Ferit Paşa İstanbul’da işgalcilerle kol kola dolaşıyor, İngiliz himayesi altına girmenin Osmanlı’yı kurtaracağına inanıyordu. En çarpıcı örneklerden biri, Sivas Kongresi sonrası, Anadolu’da oluşan direnişi bastırmak için çıkardığı idam fermanlarıdır. Mustafa Kemal ve arkadaşları hakkında gıyabında ölüm cezaları vermiştir. Hatta bu uğurda Anadolu’ya gönderdiği Kuvâ-yi İnzibatiye birlikleriyle Türk’e Türk’ü kırdırmaya çalışmıştır. 1920’de imzalanan Sevr Antlaşması, Damat Ferit Paşa’nın ihaneti taçlandırdığı andır. Bu antlaşma, Osmanlı’yı fiilen sona erdiren, Anadolu’yu parçalayan, Türk milletinin geleceğini ipotek altına alan bir metindi. Ve Damat Ferit Paşa, bu anlaşmayı seve seve imzalayan kişi olarak tarihe geçti. Tüm bu eylemleriyle yalnızca bir siyasetçinin değil, aynı zamanda bir dönemin zihniyetinin özeti gibidir. Batı’ya teslimiyet, saraya sadakat ve halka yabancılaşma… İşte Damat Ferit’in siyasi portresi budur. Ancak tarih adaletlidir. Anadolu halkı bu ihaneti reddetti. Mustafa Kemal’in önderliğinde verilen mücadele, Sevr’i tarihin çöplüğüne gönderdi; Damat Ferit ise Londra’ya kaçtı ve 1923’te vatan topraklarından uzak, adı bir daha anılmak istenmeyecek şekilde öldü. Bugün Damat Ferit Paşa’yı anmak, bir düşmanı hatırlamak değil; ihanetin hangi yüzlerle, hangi kelimelerle ve hangi unvanlarla karşımıza çıkabileceğini anlamak içindir. Çünkü tarihten alınmayan ders, tekerrür etmeye mahkûmdur.

2

dk.

Tarihi Değiştiren Aşk: Kanuni ile Hürrem

2 Haziran 2025

Tarihi Değiştiren Aşk: Kanuni ile Hürrem

Osmanlı tarihinin en parlak dönemine damga vuran sadece fetihler, saray entrikaları ya da ihtişamlı padişahlar değildir; aynı zamanda kalplerde yer eden destansı bir aşk hikayesi de bu dönemin en dikkat çekici olaylarından biridir. Kanuni Sultan Süleyman ile Hürrem Sultan’ın aşkı, sadece bir hükümdarın gönül meselesi değil, aynı zamanda bir imparatorluğun kaderini etkileyen derin bir bağdır. Kölelikten Kraliçeliğe: Hürrem Sultan'ın Yükselişi Hürrem Sultan, asıl adıyla Aleksandra Lisowska, Lehistan topraklarından İstanbul’a köle olarak getirildiğinde kimse onun kaderini Osmanlı sarayının kalbine kadar yazacağını tahmin edemezdi. Haremdeki binlerce cariye arasında zekâsı, güzelliği ve özellikle eğitimiyle kısa sürede dikkat çekti. Ancak onu farklı kılan en önemli şey, Kanuni Sultan Süleyman’ın kalbine erişmesiydi. Sarayda Aşk: Yasaklı Bir Duygunun Meşrulaşması Osmanlı geleneğinde padişahların cariyeleriyle evlenmeleri olağan değildi. Ancak Kanuni, tüm gelenekleri yıkarak Hürrem Sultan’la nikâh kıydı. Bu evlilik, sadece sarayda değil tüm Osmanlı topraklarında şaşkınlıkla karşılandı. Bu olay, Hürrem’in statüsünü "padişahın gözdesi" olmaktan çıkarıp "padişahın nikâhlı eşi" mertebesine yükseltti. Tutkunun Gücüyle Şekillenen Siyaset Bu aşk, yalnızca duygusal bir bağla sınırlı kalmadı. Hürrem Sultan, zamanla saray siyasetinin en etkili figürlerinden biri haline geldi. Devlet işlerine olan ilgisi, dış ilişkilerdeki rolü ve özellikle kendi çocuklarının geleceği için yaptığı hamleler, onun gücünü gözler önüne serdi. Kanuni'nin onu dinlemesi, kararlarında fikirlerine önem vermesi bu ilişkinin karşılıklı güven ve akılla örülü olduğunu gösterir. Mektuplarla Yaşayan Aşk Kanuni Sultan Süleyman, sefere çıktığında Hürrem Sultan’a yazdığı şiirlerle ve mektuplarla duygularını dile getirirdi. Onun kaleminden dökülen dizelerde “Muhibbi” mahlasını kullanarak yazdığı aşk şiirleri, aralarındaki derin duygusal bağı açıkça ortaya koyar. Bu mektuplar, Osmanlı sarayında nadir görülen bir romantizmi de gözler önüne serer. Ölümsüz Bir Aşk Hürrem Sultan, Kanuni’nin yanına defnedilerek Topkapı Sarayı’ndan sonra Süleymaniye Camii avlusundaki türbeye yerleştirildi. Bu, onların bu dünyadaki birlikteliklerinin öbür dünyaya taşındığının simgesidir. Onların aşkı, aradan geçen asırlara rağmen hâlâ konuşulmakta, dizilere ve romanlara konu olmakta, sarayın soğuk taşlarını sıcak duygularla ısıtmaktadır. Kanuni Sultan Süleyman ile Hürrem Sultan’ın aşkı, sadece bir hükümdarla bir cariyenin aşkı değil; aynı zamanda bir medeniyetin kalbinde filizlenen ve imparatorluğun çehresini değiştiren eşsiz bir hikâyedir. Güç, tutku, entrika ve sadakatle örülü bu aşk, hâlâ tarih severlerin en merak ettiği konuların başında gelir.

2

dk.

Murat Güler’in Manş Zaferi

10 Ağustos 2025

Murat Güler’in Manş Zaferi

Bazı başarılar vardır ki, yalnızca bir sporcunun değil, bütün bir milletin hafızasına kazınır. Murat Güler’in 1954’te başardığı Manş Denizi yüzüşü de işte bu türden bir olaydır. İngiltere ile Fransa arasındaki bu 34 kilometrelik dar su yolu, haritalarda basit bir mavi çizgi gibi görünür. Oysa gerçekte, akıntıları, gelgitleri, soğuk suları ve yoğun gemi trafiğiyle dünyanın en zorlu açık su parkurlarından biridir. 13 Ağustos 1950 tarihli Akşam gazetesinde Murat Güler. Murat Güler’in hikâyesi, tesadüflerle değil, azimle yazıldı. 1950’lerin başında Belçika’da eğitim görürken, İngiliz gazetesi Daily Mail’in Manş Denizi yüzme yarışmasını duyurdu. Henüz yirmili yaşlarının başında olan Güler, bu zorlu parkuru geçmeye karar verdi. İlk denemesi 8 Ağustos 1950’deydi. Sulara atıldı, dalgalarla boğuştu, ama 21 saat 15 dakika sonra bedeninin sınırlarına ulaştı ve yarışı tamamlayamadı. Pes etmedi. Birkaç yıl boyunca hem yüzme tekniğini hem de soğuk suya dayanıklılığını geliştirdi. Manş Denizi’ni aşmanın yalnızca fiziksel güç değil, aynı zamanda taktik ve mental dayanıklılık gerektirdiğini biliyordu. 1954 yazında yeniden denemeye karar verdi. 10 Ağustos 1954 sabahı, Fransa’nın Calais kıyılarından İngiltere’nin Dover kıyılarına doğru kulaç atmaya başladı. Suyun sıcaklığı yaklaşık 15 dereceydi; bu, hipotermi tehlikesinin her an kapıda olduğu anlamına geliyordu. Akıntılar zaman zaman onu geriye sürüklüyor, gemi dalgaları dengesini bozuyordu. Ancak o, her kulaçta hedefe biraz daha yaklaşmanın verdiği moralle ilerledi. Saatler geçti, güneş batmaya yüz tuttu. 16 saat 50 dakikalık zorlu mücadelenin ardından, Murat Güler Dover kıyılarına ulaştı. Böylece Manş Denizi’ni yüzerek geçen ilk Türk oldu. Bu zafer sadece spor dünyasında değil, tüm Türkiye’de büyük yankı uyandırdı. Basın onu “Manş’ın Türk Fatihi” ilan etti. Aynı yıl “Yılın Sporcusu” seçildi. Murat Güler’in başarısı, o dönem için olağanüstüydü. Çünkü ne gelişmiş neopren giysiler ne de modern beslenme destekleri vardı. Yalnızca saf dayanıklılık, disiplinli antrenman ve bitmek bilmeyen bir inanç… Onun hikâyesi, imkânsız görünen hedeflerin bile kararlılıkla aşılabileceğinin kanıtıydı. Bugün aradan yetmiş yılı aşkın süre geçmiş olmasına rağmen, Murat Güler’in Manş zaferi hâlâ Türk spor tarihinin en parlak başarılarından biri olarak anılır. O, soğuk sulara karşı Türk iradesinin sembolü olmuş bir isimdir. Her kulaçta bir ulusun gururunu taşımış, her metreyi kendi azminin zaferine dönüştürmüştür.

2

dk.

Terörle Anlaşma Masasına Oturan Hükümetler

13 Temmuz 2025

Terörle Anlaşma Masasına Oturan Hükümetler

Devletler hukukun, düzenin ve meşru otoritenin temsilcileridir. Terör örgütleri ise tam tersine, yasadışılığı, şiddeti ve kaosu kullanarak siyasi hedeflere ulaşmayı amaçlayan yapılardır. Ancak tarih boyunca bu iki zıt kutup, şaşırtıcı şekilde kimi zaman aynı masaya oturmuş, hatta çıkar ortaklığı bile kurmuştur. Peki neden? Bir devlet neden “gayrimeşru” saydığı bir örgütle pazarlık eder? Bu sorunun buz gibi bir yanıtı var: Devletler ahlaki değil, stratejik davranır. Tarihte birçok örnek, devletlerin terör örgütleriyle sessiz anlaşmalar yaptığını gösteriyor. 1980’lerin sonlarında İran, Lübnan’daki Hizbullah ile doğrudan ilişki kurarak bölgedeki nüfuzunu artırdı. ABD, Taliban’ı 1980’lerde Sovyetlere karşı destekledi; o dönem onlara “özgürlük savaşçıları” deniliyordu. 2000'li yıllarda ise ABD'nin Irak işgali sonrası ortaya çıkan güç boşluğunda bazı aşiret ve silahlı gruplarla geçici ateşkes ya da iş birliği yaptığı bilinmektedir. Aynı şekilde İsrail’in 1980’lerde Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) yerine Hamas’ın güçlenmesine dolaylı olarak zemin hazırladığı, çünkü Hamas’ın FKÖ’yü dengeleyecek bir alternatif olmasını umduğu iddiaları, hala birçok araştırmacının dikkat çektiği bir örnektir. O dönemde İsrail’in iç istihbarat raporlarında Hamas’ın tehlikeli görülmediği, hatta sosyal bir hareket olarak izlendiği belirtilmiştir. Bazı devletler, kendi topraklarındaki silahlı örgütlerle de görüşme yoluna gitmiştir. Birleşik Krallık, uzun yıllar boyunca mücadele ettiği IRA ile 1990’larda doğrudan ve dolaylı müzakereler yürütmüştür. Sonuç, 1998’deki Good Friday Anlaşması oldu. Yüzlerce cana mal olan bir sürecin sonunda, barış ancak terörist ilan edilenlerle masaya oturularak sağlandı. Kolombiya hükümeti, 2016 yılında FARC gerillalarıyla bir barış süreci başlattı. O süreçte FARC, onlarca yıldır silahlı direniş yürüten bir örgütken, siyasi aktör olarak tanındı. Bu örnekler, devletlerin yalnızca bastırma yolunu seçmediğini, bazen çözüm için pazarlık yoluna da başvurduğunu gösterir. Bu tür ilişkiler çoğu zaman kamuoyundan gizlenir. Çünkü devletin meşruiyetine zarar verebilir. Halkın “bizim güvenliğimizi tehdit edenlerle nasıl masaya oturursunuz?” tepkisi, bu süreçlerin açık yürütülmesini zorlaştırır. Ancak bir başka boyut daha var: Bu tür ilişkiler, kısa vadeli kazanımlar uğruna uzun vadeli güvenlik tehditleri yaratabilir. Bugün müzakere edilen grup, yarın daha güçlü bir tehdide dönüşebilir. Veya bir terör örgütü, devlet desteğini bir meşruluk aracına çevirebilir. Terörle mücadele, yalnızca silahla değil, bazen diplomasiyle de yürütülür. Ama bu diplomasinin sınırları, devletin ahlaki sorumluluğuyla değil, çıkar hesaplarıyla çizilir. Bu da bizi acı bir gerçekle yüzleştirir: Devletler bazen kendi ilkelerine bile ihanet edebilir. Türkiye, kendi tarihinde silahlı bir terör örgütüyle masaya oturmayı kamuoyunun gözü önünde ve zaman zaman da perde arkasında deneyimlemiş bir ülkedir. En çok bilinen örnek, 2009-2015 yılları arasında süren “çözüm süreci” ya da diğer adıyla “Kürt açılımı”dır. Bu süreç, PKK ile dolaylı veya doğrudan görüşmelerin yapıldığı, silahların susması karşılığında siyasal çözüm yollarının araştırıldığı bir dönem olarak kayda geçti. Oslo Görüşmeleri olarak bilinen ilk diplomatik temaslar Norveç’te, MİT yetkilileri ile PKK temsilcileri arasında gerçekleşti. Ardından, İmralı süreci başladı: Devletin yetkilileri, örgütün lideri Abdullah Öcalan’la doğrudan cezaevinde görüşmeler yaptı. Bu gelişmeler bir yandan “barış” umudu yaratırken, diğer yandan hem siyasi hem toplumsal kutuplaşmayı derinleştirdi. Sürecin en yoğun dönemlerinde, silahlı PKK unsurlarının Türkiye sınırlarından çekilişi bizzat gözlemlendi; çözüm sürecini yönetenler, "Türkiye'de artık analar ağlamayacak" şeklinde barışçı bir dille kamuoyu oluşturmaya çalıştı. Ancak süreç, 2015 yılında Suruç ve Ceylanpınar saldırılarının ardından sona erdi. Ardından başlayan şehir savaşları ve hendek terörü, sürecin kalıcı barışa değil, örgütün sahada mevzi kazanmasına hizmet ettiği yönünde sert eleştirilere neden oldu. Devletin “güvenlikçi politikalara” hızla geri dönmesi, bu tip süreçlerin ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi. Bu yaşanmışlık, Türkiye’de önemli bir ders barındırıyor: Devletin “meşruiyet” çizgisi ile “pragmatizm” arasında kurmaya çalıştığı köprü, her zaman ayakta kalmayabilir. Türkiye örneği şunu gösteriyor: Devletler, silahlı örgütlerle yalnızca yenemediklerinde değil, bazen daha büyük çatışmaları engellemek için de masaya oturur. Ancak bu görüşmeler şeffaf yürütülmediğinde ya da siyasi hesaplara kurban edildiğinde, sürecin bedelini çoğu zaman halk öder. Tarihte olduğu gibi bugün de devletler, gerektiğinde en sert şekilde mücadele ettikleri aktörlerle masaya oturabiliyor. Buna ne mutlak bir zayıflık ne de mutlak bir zafer gözüyle bakılmamalıdır. Bu; zamanın, şartların ve çıkarların şekillendirdiği bir stratejidir. Ancak burada kritik soru şudur: Bu strateji, toplumsal barışı mı getirir, yoksa yeni bir çatışmanın fitilini mi ateşler? Zira özellikle Türkiye örneğinde görüldüğü gibi, bu tür süreçler zamanla sadece silahların susması değil, meşruiyet tartışmaları, kimlik siyasetleri ve bölgesel özerklik arayışları ile birleşebilir. Masaya oturan taraflar, yalnızca silah bırakmayı değil, yeni bir anayasa, yeni bir yönetim modeli, hatta fiilen bir devlet yapılanması talep etmeye başlayabilir. O noktada, mesele artık barış değil; siyasi hesaplaşma ve ülkenin toprak bütünlüğü üzerinde bir pazarlık haline gelir. Devletin birliği ile terörle uzlaşma arasında çizilecek çizgi, ne kadar belirsizse, ortaya çıkacak ayrılık da o kadar derin olur. Bu yüzden geçmişte olduğu gibi bugün de şu soruyu sormak gerekir: Barış adına atılan adımlar, yarının bölünme ihtimaline mi zemin hazırlıyor?

3

dk.

Bir Devletin Borç Karnesi: Osmanlı’yı Teslim Alan Düyun-u Umumiye

5 Temmuz 2025

Bir Devletin Borç Karnesi: Osmanlı’yı Teslim Alan Düyun-u Umumiye

Tarihte bazı kurumlar vardır ki, yalnızca isimleriyle bile bir devrin acziyetini haykırır. “Düyun-u Umumiye”, yani “Genel Borçlar İdaresi” de bunlardan biridir. 19. yüzyılın sonlarına doğru Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve siyasi çöküşünün sembolüdür bu kurum. Sadece mali bir yapı değil, aynı zamanda egemenliğin nasıl dış borçlara kurban verildiğinin hazin bir göstergesidir. Osmanlı, Tanzimat’tan itibaren Batı’ya açılırken aynı zamanda Batı’dan yoğun şekilde borç almaya başlamıştı. Kırım Savaşı (1853-56) sırasında alınan ilk dış borç, kısa vadede bir çözüm gibi görünse de uzun vadede tam bir ekonomik esarete dönüştü. Zira alınan krediler üretken alanlara değil, sarayın giderlerine, savaşa ve yolsuz bürokrasiye harcandı. 1875 yılına gelindiğinde tablo artık sürdürülemezdi. Osmanlı, borçlarını ödeyemeyeceğini resmen ilan etti: “Moratoryum.” Bu duyuru, Avrupa alacaklılarını panikletti. İngiltere, Fransa, Almanya ve Avusturya gibi devletlerin sermayedarları, alacaklarını tahsil edebilmek için doğrudan bir çözüm istedi. Çözüm, 1881 yılında ilan edilen Muharrem Kararnamesi ile geldi: Düyun-u Umumiye kuruldu. Bu kurum, sadece bir alacak takip ofisi değildi. Adeta Osmanlı maliyesinin kontrol merkezine oturtulmuş bir yabancı yönetim kurulu gibiydi. Tütün, tuz, damga vergisi, ipek ihracatı gibi gelir getirici kalemler bu idareye devredildi. Kendi memurlarını atıyor, kendi bütçesini yapıyor, devletten bağımsız hareket ediyordu. Bir anlamda “devlet içinde devlet”ti. Düyun-u Umumiye binası bugün İstanbul'da Cağaloğlu’nda hâlâ ayakta. O ihtişamlı taş bina, Osmanlı’nın ekonomik bağımsızlığını nasıl adım adım yitirdiğinin fiziki bir hatırlatıcısıdır. Zira borç sadece ekonomik değil, aynı zamanda siyasi bir prangadır. Nitekim bu yapı sayesinde Avrupalı güçler, Osmanlı’nın iç işlerine daha fazla müdahale edebilmiş, finansal baskıyı diplomatik baskıyla harmanlamıştır. Cumhuriyet kurulduğunda bu borçlar da miras kalmıştı. Atatürk önderliğindeki genç Türkiye Cumhuriyeti, bu borçları 1954’e kadar disiplinle ödeyerek kapattı. Fakat bu hikâye, yalnızca geçmişte yaşanmış bir trajedi değil, aynı zamanda bugün bile birçok ülkenin karşı karşıya olduğu borç tuzaklarının erken bir örneğidir. Ekonomik bağımsızlık, bir milletin gerçek egemenliğinin temelidir. Düyun-u Umumiye’yi sadece tarih kitaplarında geçen eski bir kurum değil, her neslin hafızasında tutması gereken bir uyarı olarak okumak gerekir.

2

dk.

Tarihi Değiştiren Kurşunlar: Suikastle Öldürülen Devlet Başkanları

1 Haziran 2025

Tarihi Değiştiren Kurşunlar: Suikastle Öldürülen Devlet Başkanları

Tarih boyunca birçok devlet başkanı halkın umudu, düşmanlarının ise hedefi olmuştur. Kimi ideolojileriyle, kimi reformlarıyla, kimi ise sadece varlığıyla tehdit unsuru hâline gelmiştir. Bu yazıda, suikast sonucu yaşamını yitiren bazı önemli devlet başkanlarını ve bu suikastlerin arkasındaki siyasi ve toplumsal dinamikleri inceliyoruz. 1. Julius Caesar (MÖ 100–44) Görevi: Roma Cumhuriyeti’nin diktatörü Öldürülme Tarihi: MÖ 15 Mart 44 (İdeler Günü) Suikastin Sebebi: Otoriterleşme korkusu Jül Sezar, Roma Senatosu’ndaki bazı senatörler tarafından, tiranlık hevesleri nedeniyle öldürüldü. Suikastin başını Marcus Junius Brutus ve Gaius Cassius çekmekteydi. Sezar'ın öldürülmesi Roma Cumhuriyeti'nin çöküşünü hızlandırmış ve İmparatorluk döneminin başlangıcına zemin hazırlamıştır. 2. Abraham Lincoln (1809–1865) Görevi: Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Öldürülme Tarihi: 14 Nisan 1865 Suikastin Sebebi: İç Savaş sonrası intikam arzusu Lincoln, Amerikan İç Savaşı'nı zaferle tamamlamış ve köleliği kaldırmıştı. Bu radikal değişimler, Güney yanlısı John Wilkes Booth tarafından tehdit olarak algılandı. Booth, Ford Tiyatrosu'nda başkana suikast düzenledi. Bu suikast, yeniden yapılanma dönemini daha da karmaşık hale getirdi. 3. Franz Ferdinand (1863–1914) Görevi: Avusturya-Macaristan Veliaht Prensi Öldürülme Tarihi: 28 Haziran 1914 Suikastin Sebebi: Sırp milliyetçiliği Resmi devlet başkanı olmasa da Franz Ferdinand’ın öldürülmesi I. Dünya Savaşı’nın fitilini ateşlemiştir. Gavrilo Princip adlı bir Sırp milliyetçisi tarafından Saraybosna’da vurularak öldürüldü. Bu olay, zincirleme diplomatik krizlere ve nihayetinde savaşın başlamasına yol açtı. 4. Mahatma Gandhi (1869–1948) Görevi: Hindistan’ın fiili ruhani lideri Öldürülme Tarihi: 30 Ocak 1948 Suikastin Sebebi: Hindu milliyetçiliği ve Pakistan’a uzlaşma politikası Gandhi, Hindistan-Pakistan bölünmesi sonrası gerilimi azaltmak için yaptığı barışçıl çağrılar nedeniyle aşırı sağ Hindu milliyetçisi Nathuram Godse tarafından öldürüldü. Gandhi'nin ölümü, Hindistan’da toplumsal bir travmaya neden oldu. 5. John F. Kennedy (1917–1963) Görevi: ABD Başkanı Öldürülme Tarihi: 22 Kasım 1963 Suikastin Sebebi: Tartışmalı—resmi olarak yalnız hareket eden bir suikastçı Dallas’ta motorlu kortejde seyahat ederken Lee Harvey Oswald tarafından vurularak öldürülen Kennedy’nin ölümü hâlâ komplo teorileriyle anılmaktadır. Olay sonrası Warren Komisyonu suikastın tek failinin Oswald olduğunu belirtse de birçok araştırmacı CIA, mafya ve Küba bağlantılarını sorgulamaya devam etmektedir. 6. Yitzhak Rabin (1922–1995) Görevi: İsrail Başbakanı Öldürülme Tarihi: 4 Kasım 1995 Suikastin Sebebi: Oslo Anlaşması karşıtlığı İsrail-Filistin barış sürecinde önemli bir figür olan Rabin, Tel Aviv’de bir barış mitingi sonrası aşırı sağcı Yahudi Yigal Amir tarafından öldürüldü. Bu suikast, barış sürecine ağır bir darbe vurdu. 7. Benazir Bhutto (1953–2007) Görevi: Pakistan Başbakanı (ilk kadın başbakan) Öldürülme Tarihi: 27 Aralık 2007 Suikastin Sebebi: İslamcı radikalizme karşı politikalar Seçim kampanyası sırasında Rawalpindi’deki bir mitingde önce silahla, ardından bombalı saldırıyla öldürülen Bhutto’nun suikastı hâlâ tam olarak aydınlatılamamıştır. El Kaide ve Taliban şüphelileri arasında yer almıştır. Devlet başkanlarına yönelik suikastler yalnızca bireyleri değil, halkları ve tarihin akışını da hedef alır. Her biri, içinde yaşadıkları dönemin çelişkilerini ve çatışmalarını simgeler. Bu olaylar, sadece birer ölüm değil; politik krizlerin, ideolojik çatışmaların ve bazen de devrimlerin sembolleridir.

2

dk.

sanal tarih yeni logo (1).png

'Keyifli Tarih' parolası ile yayın hayatına başlayan Sanal Tarih, bilgiye ulaşabileceğiniz en hızlı ve en güvenli internet adresidir. Tarihi ve güncel konular üzerine özel hazırlanmış dosyalar, makaleler, kültür-sanat yayınları ve ansiklopedi maddeleri ile akademisyenlerin yazıları eşliğinde yaşanmış tarihi öğrenmek adına gerçeğe vakıf olacağınız bir tarih platformudur.

  • X
  • Youtube
  • Beyaz Instagram Simge
  • TikTok
  • Spotify

© 2015 - 2026 Vida Medya. Her hakkı saklıdır.

Bu sitede yer alan yazı, makale, fotoğraf, illüstrasyon ve konuların her hakkı saklıdır. Vida Medya ve Ticaret Limited Şirketi'nin yazılı izni olmaksızın sitede yayımlanan eserler kısmen veya tamamen kaynak gösterilerek dahi çoğaltılamaz, yayımlanamaz, işlenemez, umuma iletilemez ve temsil edilemez.

bottom of page