Makaleler

II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in saltanatı döneminde başlayan Türkiye Selçuklu Devleti’nin çözülme süreci, Keyhüsrev’in yönetim kabiliyetinin sınırlı olması ve keyfe düşkünlüğüyle direkt ilişkilidir. Devlet mekanizmasını kontrol altına alamaması sonucu oluşan otorite boşluğunu fırsat bilen Sadeddin Köpek’in iktidarı ele alma çabaları iç siyasette ciddi sorunlara yol açtı. Ekonomik ve siyasi olumsuzluklar ile birlikte halka yüklenen ağır vergilerden dolayı hoş olmayan yansımalar meydana geldi. Bu süreç Selçuklu Devleti’nin önünü alamadığı ve otoriter imajını zedeleyen Babaî isyanının çıkmasına neden oldu. Bu ayaklanma sonucu dış politikada güçsüz imajının oluşması ise Anadolu’ya gözünü diken Moğolların iştahını kabarttı. Yıkılmaya evrilen bu süreç Türkiye Selçuklu Devleti’nin kaderini belirleyen ve Moğollara karşı gerçekleşen Kösedağ Savaşı’nı doğurdu. Uluğ Sultan Alaaddin Keykubad (1220-1237) dirayetli ve ileri görüşlü bir hükümdardı. Yaklaşan Moğol tehlikesinin farkındaydı. Kayseri, Sivas, Erzurum gibi önemli şehirlerin etrafına yeniden surlar çektirip sınırları tahkim etmişti. Müslüman ülkelerle dostça geçinip Moğollara karşı ittifaklar kurmaya çabaladı. Ancak bu sırada Moğollar ile İslam dünyası arasında büyük bir set teşkil eden Harzemşahlar'la hâkimiyet mücadelesi çıktı. Aslında Selçuklular ile Celaleddin Harzemşah’ın savaşmaması gerekiyordu. Harzemşahların yıkılması demek Selçukluların doğrudan Moğollar'la komşu olması demekti. Ancak Celaleddin Harzemşah’ın Ahlat’a saldırması üzerine savaş çıktı. Selçuklular 1230 yılında Harzemşahlar'la yaptıkları Yassıçemen Savaşı’nda kazandılar, ancak Celaleddin’in ordusu dağıldı ve binlerce Harezmli başsız kaldı. Bir yıl sonra Celaleddin’in ölmesiyle de Moğolların önündeki en güçlü engel ortadan kalkmış oldu. Anadolu’ya gelen Harezm Türkmen aşiretleri A.Keykubad tarafından sınırlarda yerleştirilmişlerken daha sonra Gıyaseddin Keyhüsrev’in bunlarla mücadele etmesi bu savaşçı kitlenin sınırları boşaltmasına sebep oldu. Moğollarla savaşmak şöyle dursun gittikleri yerlerde önemli sorunlar yarattılar. Bu durum, Moğol istilasına davetiye çıkarmış oldu. Alaaddin Keykubad, Anadolu’yu Moğol istilasından korumak için Ogeday’a ağır hediyelerle birlikte elçiler gönderip bir sulh akdine muvaffak olmuştu. Böylece bir süreliğine de olsa Moğolların Anadolu’ya saldırısını engellemiş oldu. Uluğ Keykubad’ın şaibeli bir şekilde ölümünden sonra Selçuklu tahtına genç yaştaki oğlu II. Gıyaseddin Keyhüsrev geçti. Gerek yeni sultanın basiretsiz ve kötü yönetimi, gerekse kendisini tahta çıkaran muhteris veziri Sadeddin Köpek’in saraydaki baskı ve entrikaları ülkeyi kaosa sürüklüyordu. Rakiplerini sindiren Sadeddin Köpek’in amacı Selçuklu tahtını ele geçirmekti. Halkı da Selçuklu yönetimine soğutan vezir, Moğol istilasının önünden kaçarak Anadolu’yu dolduran kesif Türkmen nüfusu idare edecek politikalar üretmekten uzaktı. Bu meşum vezirinden kurtulmanın yollarını arayan Sultan, bir plan tertip ederek ondan kurtulduysa da Babaî Türkmenlerinin isyanına engel olamadı. Babaîler İsyanı II. Gıyaseddin Keyhüsrev, Sadeddin Köpek’ten kurtulmuş olsa da yetenekli bir sultan olmaması, eğlenceye düşkün olması, kısaca kötü yönetimi Anadolu’da karışıklıkların çıkmasına sebep oluyordu. Moğol istilası dolayısıyla Anadolu, akın akın Türkmen kitlelerinin göçüne sahne oluyordu. Uluğ Keykubad’ın yerinde müdahaleleriyle bu göç sorunu halledilmişken, Keyhüsrev’in aynı siyaseti sürdürememesi, yerleşiklerle göçebeler arasındaki problemler, iskân ve sürgün politikaları, başsız kalan Harezmli Türkmenlerin yağma ve çapulları ve ağır vergiler halkı canından bezdirmiş ve bu olaylar fukaralığı arttırmıştı.1 Ekonomik zorluklar çeken göçebe Türkmenleri etrafında toplayan Baba İlyas, II.G. Keyhüsrev’in bozuk idaresine karşı halkı ayaklanmaya davet ediyordu. Konar-göçer hayat yaşayan halk Baba İlyas ve Baba İshak gibi Türkmen babalarının propagandalarına kolayca kanıyorlardı. İnsanlar kendilerini kurtaracak, özlemini duydukları saadeti sağlayacak bir mehdi bekliyorlardı. Kısacası, iktisadi ve sosyal faktörler, Baba Resul’ün propagandalarını kabule yarayacak elverişli dini şartlar, iç ve dış siyasi tahrikler, Türkmenleri, yaşadıkları kötü hayat şartlarını değiştirmek ve siyasi iktidarı ele geçirerek devlete bizzat sahip olmak maksadıyla ayaklanmaya itti. İsyanın ikinci adamı Baba İlyas Orta Anadolu’da, isyanı fiilen başlatan Baba İshak ise Kuzey Suriye ve Maraş Türkmenleri arasında halkı Selçuklu yönetimine karşı harekete geçirdi. Şehirliler tarafından hor görülen çoğu göçebe Türkmenler, ‘Baba Resul ve Peygamber’ diye inandıkları Baba İlyas’a ulaşmak için büyük bir isyan başlattılar. İsyan kısa sürede çığ gibi büyüdü. Türkmenler önlerinde ne çıkarsa çiğneyip geçiyor, şehir, köy ve kasabaları yağma ve talan ediyorlardı. Elbistan, Malatya ve Sivas’ı ele geçiren Babailer, üzerlerine gönderilen Selçuklu kuvvetlerini dağıttılar. Tokat’ı geçip Amasya’ya doğru ilerlediklerinde Sultan, Konya’dan kaçıp Kubadabad’a sığınırken, Armağanşah’ı büyük bir Selçuklu ordusunun başında Amasya üzerine gönderdi. Amasya kalesinde bulunan Baba İlyas, Selçuklu kuvvetlerine karşı koymuşsa da çarpışma sırasında hayatını kaybetti.2 Baba İlyas’ın ölümünden kısa bir süre sonra Amasya’ya ulaşan Baba İshak komutasındaki Babaîler ise Baba İlyas’ın öldüğünü duydularsa da şeyhlerinin ölümüne inanmadıkları için teslim olmadılar. ‘Baba Resul, Baba Resulallah’ diyerek Selçuklu kuvvetlerinin üzerine kadın-erkek var güçleriyle saldırdılar. Korkunç bir mücadeleden sonra Selçuklular bir kez daha yenildiler ve komutan Hacı Mübarüziddin Armağanşah öldürüldü. Bu zaferin vermiş olduğu coşkuyla Babaîler, Sultan’ın bulunduğu Konya’ya yöneldiler. Kırşehir istikametinde ilerleyen Babailer, bütün ağırlıkları, çocukları ve sürüleriyle Malya ovasında toplandılar. Selçuklu ordusu ise Türklerden başka yabancı ücretli askerlerle takviye edilmiş olarak Emir Necmeddin komutasında Babailerin bulunduğu Kırşehir’e doğru hareket ettiler. 1240 yılında Malya Ovası’nda karşılaşan iki tarafın çarpışmasında Babaî Türkmenlerin büyük bir kısmı kılıçtan geçirildi. Baba İshak da yakalanıp öldürüldü. Böylece bu büyük ve korkunç isyan güçlükle de olsa bastırılabildi (1240). Selçuklu Sultanı II. G. Keyhüsrev tehlikenin bittiğinden emin olduktan sonra Konya’ya döndü ve eğlenceli hayatına kaldığı yerden devam etti.3 İsyanın Sonuçları Babailer hareketi bütün Anadolu Türk tarihinin en geniş kapsamlı ve sonuçları itibariyle en önemli ayaklanmalarından biri olarak kabul edilebilir. Bu isyan dini ideolojileri kullanmasına rağmen, dini değil, siyasi-sosyal bir harekettir. Aynı zamanda Selçuklu Devleti açısından da çok önemli sonuçları olmuştur. İsyandan kısa bir süre sonra Selçuklular, siyasi ve askeri açıdan tam bir sarsıntı geçirdi. O zamana kadar Anadolu sınırlarında bekleyen Moğollar, Selçuklu ordusunun bir çapulcu güruhu karşısındaki acziyetini görünce ve isyanın güçlükle bastırılıp devletin zayıf düştüğünü anlayınca fırsatı değerlendirip Anadolu’yu istilaya başladılar. Bu isyandan kurtulabilen Babaî Türkmenler Anadolu’nun uçlarına doğru göç ettiklerinden Selçuklu ordusu büyük bir güçten mahrum bırakmıştı. Zira Selçuklu ordusunun önemli bir gücü Türkmenlerden oluşuyordu. Anadolu’nun toplumsal düzeni de bozulmuştu. Bu büyük isyan ve ağır kayıplar halk tabakaları arasında büyük ayrılıklara sebep olacaktı. Artık halk kültürel anlamda aynı sosyal tabana dayanmakla birlikte dini düşünce açısından birbirine paralel (Ortodoks ve heterodoks) iki toplum olarak günümüze kadar gelecektir. Bu isyandan itibaren devlete karşı sürekli muhalefette kalan Türkmen halkı fırsatını buldukça, çeşitli adlar altında, isyan edecektir. Zira ilk defa bu isyanla iki toplum arasındaki saflar netleşmiş her iki tarafın dini düşünce ve dünya görüşleri artık belirginleşmiş olacaktı. Türkmenler'den mahrum olarak Moğolların karşısına çıkan Selçuklu ordusu, Kösedağ’da doğru dürüst savaşmadan ağır bir hezimete uğrayacaktır. Dolayısıyla Babaî Türkmenlerinin bu isyanı Moğolları Anadolu’yu istilaya davet eden bir olay oldu. Kösedağ Savaşı Yassıçemen Savaşı’ndan sonra Moğollar Selçuklulara komşu olmuşlardı. Anadolu’ya saldırmayı düşündükleri için her an fırsat kolluyorlardı. Babaîler İsyanı’ndan sonra Selçuklu ordusunun, köylü ve güçsüz kalabalıklara neredeyse yenilecek duruma düştüğünü görünce Anadolu’yu istilaya başladılar. Moğollar, Gürcistan ve Ani Kalesi’ni (Kars’ı) ele geçirip Gürcü ve Ermenilerden devşirdiği birliklerle Selçuklu sınırına dayanırken II. G. Keyhüsrev, güneydoğudaki Müslüman prenslikler ve Eyyubilerle meşgul oluyordu. Moğolların yoklama niteliğindeki ilk istilası tam bu sırada başladı (1242). Erzurum’dan Sivas’a kadar Selçuklu topraklarını yağmalayan Moğollar ertesi yıl dönmek üzere geri çekildiler. Baycu Noyan komutasındaki asıl ordu Erzurum’dan Anadolu’ya girdi. Kale komutanının ihanetiyle Erzurum’u ele geçiren Moğollar, büyük bir katliam yaptıktan ve şehri yağmaladıktan sonra Erzincan üzerinden Sivas’a vardılar. II. Gıyaseddin Keyhüsrev ise Moğollara karşı savunmak üzere güçlü bir ordu kurmaya çalışmıştı. Selçuklu ordusu Sivas’a gelip öncü kuvvetlerle Moğolları düz ovada karşılamak istediler. Moğollar bu öncü birlikleri dağıtınca Sultan diğer askerleri düzenleyip düşmana saldıramadan kaçmayı düşündü. Askerlerin savaşacak moralleri kalmayınca onlar da Sultan’ın arkasından savaş meydanını terk ederek hezimeti kendi elleriyle hazırladılar. Böylece Moğollar 1243 yılında Sivas yakınlarındaki Kösedağ’da kolay bir zafer kazanmış oldu. Moğol hükümdarı Baycu Noyan, Kösedağ’dan sonra ordusuyla harekete devam ederken karşılarında bir savunma kuvveti kalmamıştı. Moğollar Sivas’ı, ardından Kayseri’yi yağmalayıp, yakıp yıktılar. Bundan böyle Anadolu’da bütün felaketlerin başı sayılan “Baycu Yılı” başlamış oldu.4 Moğol Hanı Kayseri’den sonra ele geçirdikleri birçok ganimet malı ve hazine ile Mugan’a döndüler. Bu sırada Selçuklu veziri Mühezzübiddin Ali, Moğollar ile bir anlaşma yapmak için harekete geçti. Sultana bile söylemeye gerek duymadan pahalı hediyeler ve yüklü bir servetle Baycu’nun huzuruna çıktı. Sonunda yıllık vergi ve tabi olmayı taahhüt ederek anlaşmaya varıldı. Anadolu’da bundan sonra, zulüm ve baskı altında geçen Moğol hâkimiyeti dönemi başladı. Kösedağ hezimetinden sonra Selçuklu devletinin çöküşü başlayacaktır. Selçuklu sultanları bir kukladan öteye geçemeyecektir. Artık Selçuklu yöneticileri, ardı arkası kesilmeyen Moğol istekleri için seferber olmak zorunda kaldılar. Bu sırada eğlenceye düşkün olan II. G. Keyhüsrev keyfine bakarken, Moğol felaketinden sonra devlet işlerini, İranlı bürokrat sınıfından gelen Mühezzibüddin Ali, Şemseddin İsfahani ve Celaleddin Karatay gibi tecrübeli eller yönetiyordu. Türkmenler yönetimden uzaklaştırıldıktan sonra devleti, Moğol Hanı’nın atadığı vezirler ve Anadolu genel valileri yönetecek, ağır vergilerle Anadolu soyup soğana çevrilecekti. Kösedağ Savaşı’nın Sonuçları 13.yy. Anadolu tarihinin en önemli olayı, siyasi ve sosyal sonuçları bakımından, Moğol istilası olmuştur. Batı Anadolu uçlarında canlı ve bağımsız yeni bir Türkiye’nin doğuşu da Moğol baskısı altında meydana gelen yeni şartların neticesidir. Moğol istilasından sonra Anadolu’nun etnik ve demografik yapısı değiştiği gibi meydana gelen yeni âlemde Türk dili ve Türk kültürü önemli mevkiye yükselmiştir. Anadolu’da Moğol istila ve baskısına karşı bağımsızlık mücadelesi veren yegâne kuvvet göçebe Türkmenler olmuştur. Moğol istilası ile kitleler halinde Anadolu’ya gelen yeni unsurlar ile kuvvetlenen uc Türkmenleri kendi başlarına Selçuklu Devleti’nin zapt edemediği Batı Anadolu ve Marmara bölgelerini açarak buraları Türkleştirdiler ve İslamlaştırdılar. Anadolu’nun şuurlu bir Türkleşme sürecinin en ücra yerlerine kadar tamamlandığı bu zaman, Batı Türklüğünün doğmasına ve güçlenmesine neden olmuştur. Anadolu’nun Türkleşme sürecini fütuhat ve sızma yoluyla yapılmış olan Türk muhaceretinin müspet bir sonucu olduğu kabul edilirken, Moğol istilası bu göç selinin en son ve en önemli halkasını teşkil eder. Anadolu’nun etnik ve kültür yönüyle yapı değiştirmesinde, hatta Anadolu’nun Hristiyan kaynaklarında, ‘Türkiye’ olarak adlandırılmasında Moğol harekâtı sonunda Anadolu’ya gelen ve adeta sığınan Türkmenler başrolü oynamıştır.5 Moğol istilasının Anadolu’da maddi bir yıkıma sebep olduğu bir gerçektir ancak bunun önemli manevi müspet neticeleri olduğu da bir hakikattir. 1332’de Kırşehir’de eserini yazan Âşık Paşa, Türklük şuuruna önemli yer verdiği Garibname’sinde6 Türk diline ve Türk-İslam kültürüne vurgu yapmakta, vahdet mesajlarıyla Türk toplumunu uyarmaktadır. Moğol kasırgasının önünden çekirge seli gibi kaçıp Anadolu’yu istila eden Türkmenler arasında Türkistan, Harezm, Horasan ve Azerbaycan’dan gelen potansiyel, donanımlı zümreler de vardı. Horasan Erenleri namı altında edebiyatımıza konu olan Türkmen şeyh ve dervişleri yanında, çok sayıda ilim ve din adamı, tasavvuf ve tarikat erbabı da Anadolu’yu, hep bu dönemde, şenlendirdi. Yeni gelenler şüphe yoktur ki Anadolu’nun mukadderatını belirlemiş oldular. Bunun yanında Moğol tahribatının sebep olduğu siyasi ve sosyal bunalımlara bağlı olarak, bu hareketli ve dinamik sınıfın en faal oldukları zaman yine bu dönemdir. İşte Türkiye tarihinin en hareketli ve canlı, neticeleri bakımından da bir o kadar önemli dönemlerinden biri olan Moğol hâkimiyeti dönemi, Anadolu siyasi ve sosyal tarihinin, etkileri bugüne kadar devam eden en önemli kesitini oluşturmaktadır. Moğol Hâkimiyetinde Selçuklu Yönetimi Anadolu’nun bundan sonraki siyasi hayatı artık Moğol hükümdarlarının iradesine tabidir. İbn Bibî ve Aksarayî’nin vekayinameleri bu dönem Anadolu’sunun siyasi vaziyetine, İlhanlı bakış açısıyla da olsa, ışık tutmaktadır. Selçuklu hanedanından bazen biri, bazen diğeri, bazen de birkaç şehzade birlikte Moğol hanlarının yarlıklarıyla saltanat sürüyordu. Moğol sarayının itimadını kazanmış ve Selçuklu idaresini fiilen ellerine alan bazı devlet adamları sultandan daha büyük nüfuz kazanıyordu. Anadolu’daki Moğol genel valileri gerçekte bütün devletin yöneticisi, nazımı, sarayın denetçisidir. Bir taraftan hükümdarı ve Selçuk ümerasını beslemek, diğer taraftan Moğol ordusunun ve komutanlarının ihtiyaçlarını tatmin etmek, Moğol hanına senelik vergi ve hediyelerini göndermek, mali sıkıntıları arttırıyor, artan vergiler halkı tazyik ediyor bu da iktisadi ve sosyal huzursuzluğu tetikliyordu. Bu karışık ve kozmopolit idare mekanizması daima halkın zararına işlemesi, Selçuk sultanları ve ümerası arasındaki rekabet ve mücadeleler, birbirlerinin aleyhinde Moğollar nezdindeki jurnal ve entrikaları, bazen Moğol komutanlarının birbirleriyle mücadeleleri ve Han’a karşı isyanları, huzursuzluğu arttırıyor, bunları takip eden savaşlar birbirini kovalıyordu. Gıyaseddin Keyhüsrev öldükten sonra üç oğlu arasında taht kavgaları başlamıştı. En büyükleri Keykavus 7 yaşlarındaydı. O, en küçüğü Keykubad’ı veliahd naspetmekle birlikte devlet adamları örfe uyarak Keykavus’u tahta geçirdiler. Ancak Keykavus’un gitmesi gerekirken, İlhan’ın katına sultanlığını onaylatmak üzere diğer kardeş Kılıç Arslan gönderilmişti. Kılıç Arslan Anadolu’ya İlhan’dan aldığı yarlıkla birlikte 2000 Moğol askeri ile dönmüştü. Sivas’ta tahta çıkan Kılıç Arslan, rakibi Keykavus’un adamı olan vezir İsfahani’yi öldürttü. Bunun üzerine tecrübeli devlet adamı Celaleddin Karatay, ‘Atabek-i Rum’ unvanıyla üç kardeşi birden tahta çıkartarak saltanat kavgalarına son vermek istedi (1249). Böylece üç kardeşi devlet adamlarının ihtiras ve tesirlerinden kurtarmayı hedefledi.7 Ancak Karatay 1254’te ölünce dört yıllık sulh ve sükun dönemi yerini tekrar saltanat çekişmelerine bıraktı. Keykubad, İlhan’a saltanatının tasdiki için giderken yolda ölünce meydan II. İzzeddin Keykavus ve IV. Rükneddin Kılıç Arslan’a kaldı. Keykavus Konya’da, Kılıç Arslan ise Kayseri’ye gelip sultanlığını ilan etti. Keykavus, Anadolu’da Türkmenlerin desteğini alırken, rakibini hapse atmış, Moğol Hanı’na ısrarla gitmemiş, bilakis Moğol işgaline karşı bağımsızlık mücadelesi onun önderliğinde yürümüştür. Bunun üzerine Baycu Noyan Anadolu’ya girdi. 1256 yılında Sultanhanı Savaşı’nda Selçukluları mağlup ederek, Erzurum’dan Aksaray’a kadar olan şehir ve kaleler yağma ve tahrip edildi. İ. Keykavus’un Konya’dan kaçmasıyla Moğolların desteğini arkasına almış olan Kılıç Arslan ise tek başına tahta çıkarken (1257), Baycu Noyan yardımcılığına Muineddin Pervane’yi getirmişti. Bazı tarihçilerce diktatör olarak anılan Süleyman Pervane, bütün devlet işlerini eline alacaktır.8 Moğol karşıtı cephenin umudu olan II. İ. Keykavus, arkasına aldığı Türkmen gücüyle Moğollara karşı başlattığı cihadı mütemadiyen devam ettirmiş, Memlük Sultanı Baybars ile de anlaşmıştı. Moğolların Bağdat seferini fırsat bilen Keykavus, kardeşini mağlup ederek Anadolu’daki prestijini yükseltmişti. Anadolu’yu rahatlıkla sömürebilmek için sulhu çıkarlarına uygun gören İlhan, ülkeyi iki kardeş arasında taksim ederek, Kızılırmak’ın batısı Keykavus’a, doğusu R. Kılıç Arslan’a bırakılmıştı. Her iki sultan da Hülagu’nun huzuruna çıkarak taksimi kabul etti. Muineddin Pervane ise taksim fikrinden dolayı Moğollar nezdindeki itibarını arttırdı. Moğolların 1260’ta Suriye’de Ayncalut Savaşı’nda Memlüklere yenilmesi Anadolu Türkmen beylerine ve Keykavus’a bağımsızlık yolunda cesaret vermişti. Keykavus Türkmen beyliklerinden tam destek alırken, öte yandan Baybars’tan ve Altınordu Hanlığı’nın ilk Müslüman hükümdarı Berke’den de yardım istemişti. Ancak bu temaslardan haberi olan Pervane, Keykavus’u Hülagu’ya ihbar edince Selçuklu-Moğol ordusunun kendisine karşı harekete geçmesine neden oldu. Bunun üzerine tahtını-tacını geride bırakan Keykavus ailesini yanına alarak İstanbul’a sığındı. Böylece 17 yıl aralıksız süren saltanatı sona erdi ve maceralarla dolu uzun gurbet hayatı da başlamış oldu. Bu arada Rükneddin Kılıç Arslan da tek başına -uclar, sahiller ve dağlar müstesna- bütün Türkiye’nin sultanı oldu.9 Kösedağ felaketi ile başlayan Moğol hakimiyeti döneminin 20 yılına damgasını vuran muhteris devlet adamı Muineddin Pervane, Moğollara dayanarak IV. R. Kılıç Arslan’ı avucuna almış, Selçukluların gerçek ve tek hakimi olmuştur. Entrikalarıyla yerini sağlamlaştırırken rakiplerini jurnallemek suretiyle ortadan kaldırmaktan çekinmiyordu. Kendisine müdahale eden Türkmenler Moğol yanlısı Selçuklu iktidarına karşı cihat ve mücadelelerini sürdürürken en büyük rakipleri Pervane idi. Tokat ve Sinop’u mülküne geçiren Pervane, avucuna aldığı Sultan Kılıç Arslan’ı dahi kendisine karşı harekete geçirtmişti. Ancak Pervane, 1266 yılında Sultanı da ortadan kaldırarak 3 yaşındaki şehzadeyi tahta geçirdi.10 İçeride Pervane’nin dışarıda da Moğolların baskı ve soygunlarından bıkan Türkmen beyleri, Memlük sultanı Baybars’ı Anadolu’ya davet ederek Moğol işgaline karşı koymak istediler. Bu arada Pervane de ikili oynayarak el altından Baybars’a gönderdiği elçi vasıtasıyla sultanın ve koltuğunun güvenliği şartıyla ülkeyi Memlük idaresine vermeye hazır olduğunu belirtiyordu. Baybars da memnuniyetini bildirirken Anadolu’ya geldiğinde gerekli yardımda bulunmasını istemişti.11 Hatiroğlu ve Karamanoğlu Türkmenleri, Pervane ve Moğol düzenine karşı harekete geçmişlerdi. Baybars’ın da bir keşif kolu gönderip desteklediği bu hareket, Anadolu’ya gelen 30 bin Moğol ordusu ve Pervane’nin yardımıyla Ulukışla’da bastırılmış, asiler cezalandırılmıştı (1276). Baybars, Türkmenlerin isteklerine, Pervane’nin davetine ve kendisine Anadolu’dan sığınan devlet adamlarının teşvikine olumlu cevap vererek, büyük bir ordu ile Halep’ten hareket ederek Anadolu’ya girdi. Kendisini Elbistan’da karşılayan Moğollara ağır bir yenilgi tattırdı (1277). Baybars’ın zaferi Anadolu Türkmenleri için büyük bir heyecan yaratmıştı. Selçuklu beylerinin çoğu Baybars’ın ordusuna katıldı. Pervane ise Moğol korkusuyla Baybars’a katılmazken ailesini ve sultanı alıp ikametgâhı Tokat’a gitti. Kayseri’ye kadar ilerleyen Baybars, tahta oturdu ve şehirde 10 gün kaldı. Baybars, Pervane’den söz aldığı desteği göremeyince dönmek zorunda kaldı. Pervane’nin ikili oyunu pahalıya mal olmuş, intikam hırsıyla Anadolu’ya gelen Abaka Han, büyük bir katliam yaparak on binlerce Türkmen’i kılıçtan geçirmişti. Bu arada Pervane’ye Elbistan Savaşı’nda bulunmamasının hesabını soran Abaka Han, onun bu ikili siyaset ve entrikalarıyla dolu yaşamına son verdi (1277).12 Baybars’tan destek alan Karamanoğlu Mehmed Bey, emrindeki Türkmenlerle birlikte bağımsızlıktan vazgeçmemiş, hatta durumu lehinde görüp Konya’ya yürüyerek başkenti ele geçirmişti. Keykavus’un geride bıraktığı oğullarından biri olduğunu öne sürdüğü Alaaddin Siyavuş’u da tahta geçirip, halkı zorla biat ettirdi. Karamanlı Mehmed’in Konya’da iken her yere haber yollayarak Türkmen liderlerini davet etmiş, divan toplantıları, tayin ve tevcihler yapmış, o günlerde Anadolu Türkünün yabancı idaresinden ve kültürel baskılarından ne derece bunaldığını gösteren meşhur fermanı yayınlamıştı: “ Bundan sonra divanda, dergâhta, bargâhta, mecliste ve meydanda Türkçeden gayrı dil kullanılmayacaktır ”.13 Karaman Türkmenlerinin Konya saltanatı 37 gün sürdü. Selçuklu-Moğol ordusu Konya üzerine yürüyerek Türkmenleri çıkardı, tarihlerin tezyif amacıyla Cimri diye adlandırdıkları meczup derviş, Karamanlı Mehmed Bey gibi yakalanarak öldürtüldü (1279).14 Bir dönem II. İzzeddin Keykavus’un önderliğini yaptığı ve Karamanoğulları ile başlayan Türkmen harekâtı bütün uc Türkmenlerine yayılmıştı. Genel bağımsızlık hareketleri haline gelen bu baskı ve sindirme dönemi Anadolu Beylikleri dediğimiz milli Türk devletlerini ortaya çıkaracaktır. Artık Selçukluların bağımsızlığını bu tarihten itibaren ortadan kaldırarak Anadolu’ya atadığı genel valilerle yönetmeye başlayan İlhanlılar, istikrarı bitirmiş, ülke parçalanmıştı. Birbirleriyle post kavgasına giren Moğol komutanları, Anadolu’yu kasıp kavururken, Aksarayî bu orduyu, “Müslümanların derisini soymakla geçinen Moğol çerileri” diye anmıştır.15 Anadolu’da mali düzenlemeler yapmak üzere görevlendirilen Cüveyni, akabinde Kazvini ile İlhanlılar Anadolu’yu doğrudan sömürgeleri haline getirirken, Sultan Mesud’un fikri dahi alınmamıştı. Devlet adamları İlhanlı hükümetine yaranmaya çalışırken, Anadolu’da siyasi birlik diye bir şey kalmadı. İlhanlıların kendi aralarındaki post kavgası, Türkmenlere yavaş yavaş bağımsızlıklarını katileştirme fırsatı veriyordu. Son Selçuklu hükümdarı Mesud’un ölümü hiç bir akis yapmamış, hatta son Selçuklu sultanı Mesud mu yoksa başka biri mi olduğu henüz aydınlatılamamıştır. Kadı Ahmed’in II. Mesud’un ölümüne dair tereddütle verdiği 1308 tarihi münakaşasız kabul edilmiştir.16 Türkmen Beyliklerinin Teşekkülü Moğol tahakkümü ile Selçuklu hâkimiyeti gittikçe sönerken uçlarda Türkmen beylerinin zuhur ve istiklalleriyle Anadolu’da yeni bir hayatiyet ve Türkleşme devri başlar. Zaten Anadolu’da İlhanlıların tam bir hâkimiyet kurdukları da söylenemez. Doğu ve Orta Anadolu’nun askeri ve ticari yol güzergâhlarında bulunan başlıca merkezlerde İlhanlılar hâkimken uçlar, Bizans sınır boyları, dağlık ve sahil kesimler Türkmenlerin kontrolü altındaydı. Moğol istilasının dehşeti önünden kaçan ve ilk fetih zamanındaki kalabalıkla Anadolu’ya giren Türkmenler Selçuklu sınırlarına yığılarak buralarda göçebe nüfusun kesafetini ve Bizans topraklarına tazyiki arttırdılar. Türkmen istilası İznik, Bursa kapılarına yaklaşıyor, Ortodoks rahipleriyle anlaşarak şehir varoşlarına göçmenler yerleştiriliyordu. Rumların boşalttığı şehirleri ele geçiriyorlardı. Bu sebeple Moğol istilası onların felaketlerine değil saadetine sebep oluyordu. Kitleler halinde Roma arazisi yağmalanıyor, Akdeniz’den Karadeniz’e kadar uzanan sahil şeridinde küçük siyasi teşekküller halinde muntazam bir yerleşme gerçekleşiyordu. Bu beyliklerin kuruluşunda iki önemli faktör; göç ve gaza başlıca rolü oynamıştır.17 Arap kaynaklarında İlhanlıların zayıflamasıyla Anadolu’da pek çok tavaif-i müluk (Beylikler) ortaya çıktığı belirtilir. Bunlar arasında Osmanlı beyliğinin henüz önemsiz bir durumda bulunduğunu fakat Orhan zamanında İstanbul İmparatoru ile sürekli savaş halinde olduğu yazar.18 Saltanat iddiası güden veya isyan eden şehzadeler, bazı devlet adamları, Türkmen beylerine sığınıyordu. İran ve Azerbaycan’dan göçen pek çok din adamı, Türkmen şeyh ve dervişi de bu uçlarda sığınak bulurken eski örf ve geleneklerine bağlı olan Türkmenleri İslamlaştırıyor, uçlarda İslam kültürünü ve gaza mefkuresini kuvvetlendiriyordu. Türkmen beyleri, uc gazileri sıfatını kazanıyordu. Mesela ilk Türkmen Beyliği İnançoğullarını, Denizli-Ladik, Honas ve Dalaman civarında kuran Mehmed Bey bir uc gazisiydi. Beylikler topraklarında mantar gibi biten tekke ve zaviyeler de bu iman coşkunluğunu arttırıyor, bölgenin bir vatan haline gelmesine katkıda bulunuyordu. Türkmen beylikleri şeklen Selçuklu-İlhanlı hükümetine bağlıyken aslında bağımsız hareket etmekteydiler. Türkmenlerin bağımsızlık mücadelesinde en önde Karamanoğulları gelmektedir. El-Ömeri’nin naklettiğine bakılırsa Gazan Han’ın, “Eğer Karamanoğlu Rum Türkmenleri olmasaydı güneşin battığı yere kadar atımla çiğnerdim” demiştir. Oğuzların Avşar boyundan gelen Karamanoğullarının ilk beyleri Nure Sufi, Baba İlyas’ın müritlerindendir. Babaîler isyanından sonra Karaman ve Ermenek bölgesine sığınıp beyliklerini kurmuşlardır. Kendilerini Selçukluların varisi sayıp diğer beylikler üzerinde sürekli hâkimiyet tesis etmeye çalışmışlarsa da gaza bölgesinde bulunmadıklarından dolayı büyüyememişler ve Anadolu içlerine hapsolmuşlardır. Dipnotlar 1Aksarayî, Müsameretü’l-Ahbar ve Müsayeretü’l-Ahyar , nşr. O.Turan, TTK Basımı, Ankara 1944, s. 71. 2İbn Bibî, el-Evamirü’l-Alaiye Fi’l-Umuri’l-Alaiye (Selçuk-name), haz. M.Öztürk, C. II, KB Yay., 1996, 54. 3İbn Bibî, a.g.e ., II, 53; A. Yaşar Ocak, Babailer İsyanı (Aleviliğin Tarihsel Altyapısı) , dergah yay., İst. 1996, 95-98. 4Osman Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye , Turan neşr. İst. 1971, s. 432. 5Faruk Sümer, “Anadolu’da Moğollar”, Selçuklu Araştırmaları Dergisi , I, 1969, Ankara 1970, 1-147; A.Yuvalı, “Anadolu’nun Türkleşmesi ve Moğollar”, TDA , S.38, Ekim 1985, 90-91; 1279’da Anadolu’dan geçen Marco Polo, bölgeyi ‘Türkmania’ diye anar, İnalcık, “Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu”, Türkler , C.9, s.66. 6Aşık Paşa, Garib-name, IV cilt, Yay. Kemal Yavuz, TDK Yay., İst. 2000. 7İbn Bibî, el-Evamir , 123-130; Aksarayî, Müsameretü’l-Ahbar , s. 133-150; Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye , s. 464; Nejat Kaymaz, Pervane Muineddin Süleyman , DTCF Yay., Ankara 1970, 45-47. 8Kaymaz, Pervane Muineddin , s. 56-92. 9Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye , s. 580-81. 10Kaymaz, a.g.e ., s. 122. 11Kaymaz, a.g.e ., s. 139. 12Kaymaz, a.g.e ., s. 178. 13F.Sümer, Cimri’nin gerçek bir Selçuklu şehzadesi olduğunu öne sürmüştür. Bk. a.g.m., SAD I, 1969, TTK Ankara 1970, 50; Turan, a.g.e. , s. 62. 14Aksarayî, a.g.e ., s. 210; İbn Bibî, a.g.e ., II, 236; Turan, a.g.e ., s. 570. 15Aksarayî, a.g.e ., s. 137. 16Turan, a.g.e ., s. 645. 17Halil İnalcık, “Osmanlı İmparatorluğu”, Studies in Ottoman Social and Economic History , London 1985. 18Ömeri, Mesalikü’l-Ebsar ’dan naklen Y.Yücel, Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar I, TTK Basımevi Ankara 1991, 183-203. Kaynakçalar Aksarayî, Kerimüddin, Müsameretü’l-Ahbar ve Müsayeretü’l-Ahyar , nşr. O.Turan, TTK Basımı, Ankara 1944. Aşık Paşa, Garib-name, IV cilt, Yay. Kemal Yavuz, TDK Yay., İst. 2000 İbn Bibî, el-Evamirü’l-Alaiye Fi’l-Umuri’l-Alaiye (Selçuk-name), haz. M.Öztürk, C . II, KB Yay., 1996. İnalcık, Halil, “Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu”, Türkler , C.9, Yeni Türkiye Yay. Ankara 1999. Kaymaz, Nejat, Pervane Muineddin Süleyman , DTCF Yay., Ankara 1970. Sümer, Faruk, “Anadolu’da Moğollar”, Selçuklu Araştırmaları Dergisi , I, 1969, Ankara 1970. Ocak, A. Yaşar, Babailer İsyanı (Aleviliğin Tarihsel Altyapısı) , dergah yay., İst. 1996.1 Turan, Osman, Selçuklular Zamanında Türkiye , Turan neşr. İst. 1971. Yuvalı, Abdülkadir, “Anadolu’nun Türkleşmesi ve Moğollar”, TDA , S.38, Ekim 1985. Yücel, Yaşar, Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar I, TTK Basımevi Ankara 1991.

Osmanlı Devleti XIII. yüzyılın sonlarında İran Moğollarının baskısı nedeniyle yıkılan Anadolu Selçuklu Devleti’nden sonra, XIV. yüzyılda Anadolu’nun kuzeybatı bölgelerinde kurulan küçük bir uç beyliğidir. Selçuklu-Bizans sınırlarında kurulan bu beylik, kısa bir süre içerisinde Balkanlara ve Anadolu’ya egemen olarak, önemli bir dünya gücü hâline gelmiştir. Tarih sahnesine ilk çıktıklarında küçük bir aşiret olan Osmanlıların oldukça kısa bir süre içerisinde hâkimiyet alanlarını genişleterek, beylikten devlet statüsüne geçmeleri dünya tarihinde eşine az rastlanan önemli bir gelişmedir. Anadolu Türklüğünün XIII ve XIV. yüzyıllardaki siyasî ve içtima yapısına dayalı olarak kurulan bu yeni devletin büyümesinde etkili olan birçok faktörden bahsetmek mümkündür. Nitekim bununla ilgili kuruluşun temel dinamikleri ve bu sürece etki eden faktörlerin neler olduğu konusunda değişik görüşler ortaya atılmıştır. İttifak olunan temel düşünce devletin kuruluş yıllarında uyguladığı politikalarda etkili olduğudur. Beyliğin coğrafi konumu, gaza ve cihat politikasına bağlı faaliyetleri ve hoşgörü politikasının yanı sıra, kuruluş yıllarından itibaren uygulanan başarılı stratejilerin bu büyüme üzerinde olumlu etkileri olmuştur. Osmanlı kuruluşunda ve devletin kısa sürede büyümesinde Anadolu’da büyük nüfuzları olan ve XIV. yüzyılın önemli mutasavvıflarından ve Vefâiyye tarikatına mensup Şeyh Edebâli ile Ahi Hasan gibi önde gelen Ahi reislerinin büyük desteği oldu. Nitekim bu gruplar o dönemlerde Anadolu’da oldukça etkili dinî-tasavvufî gruplar olup, onların desteği Osmanlılara dinî meşruiyet sağladı. Yine Osmanlı’nın bu dönemdeki genişleme ve büyümesinde Osmanlı fetihlerinde ve yayılmasında uygulanan gaza ananesi ve kitleler hâlinde yapılan göçlerin de büyük etkisi olmuştu. Yani bir nevi Osmanlılar göç hareketleri ile Anadolu’ya gelen göçebe Türkmen gruplarının birleşim merkezi oldu. Ayrıca bilinmesi gereken önemli unsurlardan biri de Osmanlı Devleti’nin bir uç boyu toplumundan başlayarak büyümesi, akıncılık sisteminin gaziliğe dönüştürerek geliştirmesi, Osmanlıların kendilerine özgü bir yayılma siyaseti ve yöntemi oluşturmasına neden olduğudur. İlk gelişme dönemlerinde yani 14. yüzyıl boyunca Batı Anadolu nüfusunun doğudan gelen ve çoğunluğu şehirli, köylü ya da göçebe Türklerden oluşan insan dalgalarıyla beslenmesi Osmanlı gelişmesinde oldukça etkili olmuştur. Askerî alanda olduğu gibi, mülkî idare alanında da mükemmel bir teşkilâta sahip olan Osmanlı Devleti yerleştiği bölgelere devamlı, düzenli ve gelişmiş bir hayat getirmiştir. Bu çerçevede Osmanlı Devleti’nde fethedilen araziler eski Türk devletlerinde olduğu gibi yükümlülük karşılığında dağıtıldı. Ancak kurumsal ve idarî değişikliklerle kalıcı olamayacağını bilen Osmanlılar, bu bölgeleri gönüllü ve zorunlu göç yoluyla iskâna tabi tutmuşlardır. Oldukça planlı bir şekilde yürütülen iskân politikaları ile bir yandan yeni fethedilen bölgelerin şenlendirilmesi amaçlanırken, diğer taraftan da iskân ettirilen bölgelerdeki asayiş ve güven ortamı sağlanmış oldu. Kuruluştan itibaren devlet teşkilâtı ülkenin büyümesine paralel olarak gelişen Osmanlı Devleti’nde, toplum-devlet ve insan-toprak ilişkileri ile fertler arasındaki ilişkileri düzenleyen kanunlar meydana getirilerek, Batılıların “Pax Ottoman” yani Osmanlı Barışı adını verdikleri, adaletin ve barışın hüküm sürdüğü bir dünya oluşturulmuştur. Osmanlıların Anadolu ve Rumeli’de kurdukları düzen, Anadolu Selçukluları, İlhanlılar, Bizans ve beylikler dönemlerinden alarak oluşturdukları yeni bir sentezdir. Buna göre, Osmanlılar, geleneğe, örfe, yerleşik kanun ve uygulamalara saygı göstererek aşamalı bir fetih ve yerleşme siyaseti izlemişlerdir. Bunun yanı sıra Osmanlılar, adalet ve kamu düzeninin sağlanması vb. gibi esasları da dikkate alan yeni bir yönetim anlayışı, tımar, kul-devşirme ve vakıf gibi kurumlar ile bir dünya imparatorluğunun temellerini atmışlardır. Osmanlı Devleti’nin Kısa Sürede Gelişerek Yerleşmesinde Etkili Olan Temel Unsurlar Osmanlıların yeni fethedilen yerlerde uyguladıkları sistemler arasında “Kolonizatör Türk Dervişleri” denilen şeyh, baba, abdal lakaplı ve sûfi kimlikli dinî grupların liderliğinde gerçekleştirilen iskân siyasetinin de önemli etkisi vardı. Anadolu’nun fethi ve İslamlaşmasında olduğu gibi, Osmanlı Devleti’nin kuruluşu sırasında da Türkleri harekete geçiren en önemli unsurların başında bu tasavvuf düşüncesi gelmektedir. Abdalân-ı Rûm, Gâziyân-ı Rûm Ahiyân-ı Rûm ve Bacıyân-ı Rûm denilen bu gruplar Anadolu’da sürekli propaganda yaparak ve Anadolu devletlerinin savaşlarına katılarak fetihlerin kalıcılığını sağlamışlardır. Anadolu’ya yapılan yoğun Türkmen göçleri sonucunda bölgeye gelen bu dervişler, Selçuklular gibi Osmanlıların da manevi dayanaklarını oluşturmuştur. Onların Anadolu’daki etki alanı, fetih ve iskân, sosyal hayat ve kültür hayatı gibi birbirine bağlı üç başlıkta toplanmaktadır. Yani Osmanlı’nın kuruluşu esnasında bu dervişler, fetihlerde etkili oldukları kadar, kırsal ve kentsel bölgelerde yerleşim ve konaklama hizmetleri başta olmak üzere sosyal hayatın çeşitli kademelerinde etkili olmuşlardır. Bu örgütsel yapı Osmanlıların Bitinya’daki Bizans şehirlerinin fethedilmesi için itici güç olmuş, padişahlara hükümet sistemini geliştirme olanağı sağlamış ve Hıristiyan nüfusun geniş bir bölümünün İslâmiyet’e girmesini kolaylaştırmak suretiyle yeni kurulan devlete oldukça sağlam bir toplumsal yapı kazandırmıştır. Osmanlı Devleti’nin kısa sürede büyüyüp gelişmesinde etkili olan temel unsulardan birisi de beyliğin kurulduğu coğrafi bölgenin avantajlarıdır. Nitekim Anadolu’nun Batı bölgelerinde Bizans sınırında kurulan Osmanlı Beyliği’nin gaza ve cihad politikaları çerçevesinde diğer beyliklerin de desteğini aldığı bilinmektedir. Yine o dönemlerde Anadolu’da ve Balkanlarda yaşanan siyasi otorite problemleri ile Avrupa’da İngiltere ve Fransa arasında yaşanan Yüzyıl Savaşlarının Osmanlı üzerinde olumlu etkileri olduğu söylenebilir. Tüm bunların yanı sıra Osmanlı kuruluş dönemini şekillendiren önemli unsurlardan birisi de başarılı ve merkezi yönetime hâkim padişahların varlığıdır. Nitekim bu durum devletin kuruluş yıllarında içte ve dışta başarılı politikalar üretmesine ve bunların uygulanmasına zemin hazırlamıştır. Bu çerçevede Osmanlı Devleti’nin büyümesinde ve gelişmesinde etkili olan bir başka faktörün de devletin kuruluş yıllarında uyguladığı dış politika anlayışı ile buna bağlı olarak gelişen diplomasi anlayışının olduğu söylenebilir. Nitekim devlet ilk aşamada Batı’da Bizans’a karşı savaş, doğuda beyliklere karşı barış ve dostça ilişkiler kurma gibi bir dış politika geliştirdi. Bu çerçevede kuruluş yıllarında Bizans’a karşı gaza ve cihad ile dinî meşruiyet desteği sağlayan devlet, beylikler ile de siyasî evlilikler gibi yollarla akrabalık ve dostluk ilişkileri kurma yoluna gitti. Bu durum devletin kuruluş aşamasında mütevazı bir şekilde rakiplerini çoğaltmadan hareket ettiğini göstermektedir. Ancak ilerleyen dönemlerde devlet gücünün artmasıyla birlikte Osmanlı Devleti’nin “hiç kimseyi kendi ile eşit şartlarda görmeme” gibi bir diplomasi anlayışının yerleştiği bilinmektedir. Bu durum devletin içinde bulunduğu siyasi ve askeri gücüne uygun bir diplomasi anlayışı uyguladığını ve her dönemde geçerli kurallar ile değil zamana göre değişen politikalar yerleştirdiğini göstermesi açısından önemlidir. Nitekim Osmanlı Devleti’nin en önemli özelliklerinden birisi bu esnekliğinde yatmakta olup, devlet kesin çizgilerle korunup bağlı kalınan katı kurallardan ziyade dinamik ve dönemin ihtiyaçlarına göre şekillenen bir anlayış ile hareket etmiştir. Bu şekilde Batı Anadolu’da yerleştikleri bu yeni yurdun sahibi olan Osmanlılar, bunun da verdiği güvenle yeni yayılma bölgeleri arayışına girdiler. Onların XIV. yüzyıldaki büyümelerinde, fırsatlardan yararlanma becerileri ile iyi şansları oldukça etkili oldu. Ayrıca Anadolu Selçuklu İmparatorluğu’nun ve Balkanlar’da Bizans İmparatorluğu’nun çöküşlerini aynı zamana rastlaması Osmanlı Türklerine büyüme imkânı sağladı. Osmanlı’nın bu büyümesi Batı’da Hıristiyanlara karşı, gaza ve cihat adı altında, doğuda ise, o dönemde parçalanmış durumda olan Müslüman hanedan devletlerine karşı gelişti. Bu durum Osmanlı fetih politikasının sadece Hıristiyanlara karşı ve kutsal cihat politikası dâhilinde değil, Müslümanlara yönelik olduğunu da göstermektedir. Nitekim daha ilk dönemlerden itibaren yapılan fetihlerin sonucunda Osmanlı egemenlik alanı bir yandan Hıristiyan Balkanlar’a doğru yayılırken, diğer taraftan da Müslüman Anadolu toprakları üzerine yayılmıştır. Böylece XIV. yüzyılın ortalarına gelindiğinde, bir uç gazisi ve Osmanlı hanedanının kurucusu olan Osman’ın torunları, Tuna’dan Fırat’a kadar uzanan geniş bir alanda imparatorluk kurmuşlardı. Sonuç İlk olarak küçük bir Türkmen kabilesinin temellerini attığı Osmanlı Beyliği, zaman içerisinde bu kabilenin ve Ahiler gibi homojen yerli Türk unsurların kaynaşmasıyla meydana gelen malzemeyi kullanan Osmanlı’nın halefleri tarafından genişletilmiştir. Sonrasında ise üstün yöneticilik kabiliyetleri sayesinde değişen koşullara uyum sağlamış ve o dönemdeki müsait şartlardan da faydalanarak Osmanlı Devleti’nin temellerini atmışlardır. Osmanlı Devleti’nin kurulup büyümesinde XIII. yüzyıl Anadolu’sunda yaşanan gelişmelerin de büyük etkisi vardır. O dönemlerde Moğol baskısıyla zayıflayan Anadolu Selçuklu Devleti’nin içine düştüğü sıkıntılar nedeniyle Anadolu’da siyasî birlik bozulmuş ve beylikler kendi başlarına hareket etmeye başlamıştır. İşte bu beyliklerden birisi olan Osmanlılar, Ertuğrul Bey yönetiminde siyasî yapılanmalarını tamamlayarak, Batı Anadolu’da müstakil olarak hareket başlamıştır. Bundan sonra zamanla güçlenerek büyüyen ve sınırlarını genişleten Osmanlı Devleti, kuruluş sürecindeki sağlam teşkilât yapısı ve uyguladığı başarılı sistemler sayesinde tüm dünyayı kendisine hayran bırakacak büyük bir imparatorluk hâline gelmiştir. Osmanlılar XV. yüzyılın ikinci yarısına gelindiğinde artık bir dünya imparatorluğuna dönüşmüş ve Anadolu Selçuklularının varisliğine, İstanbul’un fethiyle Roma’nın varisliğini de eklemiştir. Ardından İslâm dünyasının dinî liderliğini de üstlenen Osmanlı Devleti 600 yılı aşan ömrüyle dünyanın gördüğü en büyük devletlerden biri olarak üç kıtaya hâkim olmuş ve hüküm sürdüğü bu dönemlerde dünya siyasetine yön vermişti. Bu açıdan bu gücü oluşturan temel dinamiklerin ortaya çıkarılması ve Osmanlı Devleti’ni gerek kuruluş, gerekse gelişme dönemlerinde kendisinden önceki Türk ve Müslüman devletlerden ayıran yönlerinin ortaya konulması açısından oldukça önemlidir. Bu tespitlerin yapılması, bir cihan imparatorluğunun tanınması ve küçük bir beylikten nasıl bir cihan imparatorluğu hâline geldiğinin anlaşılmasına yardımcı olacaktır. Kaynakçalar ALİ NÜZHET, Osmanlı Tarihi, (Birinci Baskı), Matbaa-i Âmire, İstanbul 1329 . Anonim Tevârih-i Al-i Osman, F. Giese Neşri (Haz. Nihat Azamat), İstanbul 1992. AŞIKOĞLU AHMED, Tevârih-i Âl-i Osman, Aşık paşa-zâde Tarihi (neşr. Ali Bey), (Birinci Baskı), Matbaa-i Âmire, İstanbul 1332. BARKAN, Ömer Lütfi, Osmanlı İmparatorluğu’nda Kolonizatör Türk Dervişleri”, Türkler, IX, (ed. Güler Eren), Yeni Türkiye Yayınları Ankara 1999, s. 133-153. DEMİR, Galip, Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu ve Ahilik, (İkinci Baskı), Sade Ofset Matbaası, İstanbul 2000. ERGİNLİ, Zafer, “Osmanlı Devleti’nin Kuruluşunda Türk Dervişlerin İzleri”, Türkler, IX, (ed. Güler Eren), Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 1999, s. 107-115. İNALCIK, Halil, “Türkler”, İA, XII, İstanbul 1988, s. 286-308. İNALCIK, Halil, Devlet-i Aliye (Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-I), (Birinci Baskı), İş Bankası Yayınları, İstanbul 2009. KAZICI, Ziya, “Ahilik”, DİA, I, İstanbul 1989, s. 540-542. KURTARAN, Uğur, Osmanlı Avusturya Diplomatik İlişkileri (1526-1791), Ukde Yayınları, Kahramanmaraş 2009. KURTARAN, Uğur, “Bir İmparatorluğun Doğuşu Osmanlı Kuruluş Dönemi”, Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Elektronik Dergisi, Sayı 5, (2012), s.244-265. KURTARAN, Uğur, “Gazi Akça Koca’nın Osmanlı Devleti’nin Kuruluşundaki Etkisi ve Faaliyetleri”, Kocaeli, 2-4 Mayıs 2014, Uluslararası Akça Koca ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu Bildirileri, C. II, (Ed. Haluk Selvi-M. Bilal Çelik), Kocaeli 2015, s. 221-229. LANGER, William L.- Robert P. BLAKE, “Osmanlı Türklerinin Doğuşu ve Tarihsel Arkaplânı”, Söğüt’ten İstanbul’a, Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu Üzerine Tartışmalar, (derl. Oktay Özel- Mehmet Öz), İmge Kitabevi Ankara 2005, s. 117-225. LİNDNER, Rudi Paul, Ortaçağ Anadolu’sunda Göçebeler ve Osmanlılar, (çev. Müfit Günay), (Birinci Baskı), İmge Kitabevi, Ankara 2000. OCAK, A. Yaşar, “Osmanlı Beyliği Topraklarındaki Sufî Çevreler ve Abdalân-ı Rûm Sorunu (1300-1389) ”, Osmanlı Beyliği (1300-1389), (ed. Elizabeth A. Zachariadou), (çev. Gül Çağalı Güven, İsmail Yerguz, Tülin Altınova),Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1997, s. 159-173. ÖZ, Mehmet, “Tarihî ve Sosyolojik Açıdan Osmanlı Beyliği”, Beylikten Cihan Devleti’ne Tebliğler ve Tartışmalar, (haz. Bahaeddin Yediyıldız- Yücel Hacaloğlu),3-4 Aralık, 1999, Eskişehir 1999. SAVAŞ, Ali İbrahim, “Genel Hatlarıyla Osmanlı Diplomasisi”, Osmanlı, C. I, (Ed: Güler Eren), Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 1999, s. 643-657. SAVAŞ, Ali İbrahim, Osmanlı Diplomasisi, 3 F Yayınları, İstanbul 2007. SÜMER, Faruk, Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri, Teşkilâtı-Destanları,(Boy Beşinci Baskı), Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul 1999. ŞAHİN, Kâmil, “Edebâli”, DİA, X, İstanbul 2007, s. 293-394. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, I, Ankara 2011. ÜNAL, Mehmet Ali, Osmanlı Müesseseleri Tarihi, (Birinci Baskı), Kardelen Kitabevi, Isparta 1998.

Anadolu uçlarında Selçuklu-Bizans sınırındaki küçük bir uç beyliğinin zamanla cihanşümul devletlerden biri haline gelmesi, tarihçileri hala şaşırtmaktadır. Bu kadar büyük coğrafya üzerinde bu kadar karmaşık bir sosyal, etnik ve dini yapı üzerinde tek hanedanlı olarak böyle muazzam devamlılık gösteren Osmanlı Devleti’nin kuruluşu hadisesi Dünya tarihinin karmaşık meselelerinden biridir. Batılı araştırmacılar Osmanlı Devleti’nin kuruluşunu Bizans’la izah etmeye kalkışınca merhum Fuat Köprülü, ilk defa 1935 yılında Avrupa’da verdiği bir dizi konferansla onların oryantalist fikirlerini ustaca çürütmüştür. Fuad Köprülü, Osmanlı Devleti'nin kuruluşunu anlamak için her şeyden evvel 13. yy. Anadolu'sunun yalnız siyasi tarihini değil, asıl sosyal tarihinin bilinmesi lazımdır diyerek o zamana kadar ki büyük kusuru ortaya koymuştur.1 Osmanlı Devletini ortaya çıkaran maddi ve manevi kuvvetlerin menşeini 13. yüzyıl Anadolu’sunun sosyo-iktisadi, sosyo-kültürel, dini ve tasavvufi şartlarını incelemekle mümkün olacağı bu gün artık tespit edilmiş durumdadır. Bu dönem siyasi hadiseler bakımından ortaçağ Anadolu tarihinin en karmaşık ve hareketli devri olduğu kadar bunun bir neticesi olarak sosyal hayatın netleşmeye başlayacağı bir geçiş ve teşekkül safhasıdır ki Osmanlı devletinin kuruluş devri olan 14. yüzyılın ilk yarısı ile sıkı sıkıya bağlıdır. 13. yüzyılın ortalarından 14. yüzyılın başlarına kadarki Anadolu’nun siyasi tarihine kısa bir göz gezdirecek olursak şöyle bir manzara ile karşılaşırız; Bu dönemin önemli olaylarından birisi Haçlı seferleridir. Anadolu’yu baştan başa etkileyen bu savaşlar Selçuklu Devletini zayıflatmış olmakla birlikte Anadolu’ya peyderpey göçlerle gelip dolduran Türkmenler arasında gaza ve cihat şuuruna büyük bir ivme kazandırmıştır. IV. Haçlı seferinde İstanbul Haçlılar tarafından ele geçirilip bir Katolik-Latin devleti kurulunca İmparator İznik’e taşınarak burada bir Ortodoks Rum devleti kuruldu. Bir başka Ortodoks Rum İmparatorluğu da Komnenos ailesince Trabzon’da kurulmuştur. Bizans’la Selçuklu Devleti arasındaki siyasi ilişkiler devam etmiştir. Ancak İznik Rum devleti, İstanbul’u Haçlılardan kurtarmak için gözünü Balkanlara ve Ege sahillerine diktiğinden Anadolu’yu Türklerden alma fikrini gerçekleştirmesi artık imkansızdı. 13.yüzyılda Anadolu, artık bütün Hıristiyan alemine göre sadece ‘Türkiye’dir. Bizans serhatlerindeki gazalarda olduğu gibi Haçlı istilası karşısında Anadolu’da en önemli mücadeleyi Selçuklu sultanlarına en büyük askeri desteği sağlayan Türkmen kitleleri vermiştir. Bu dönem Anadolu’sunun siyasi sonuçları açısından olduğu kadar etkileri günümüze kadar ulaşan önemli sosyal, kültürel, dini ve tasavvufi etkiler açısından önemli hadiselerden birisi de Babailer isyanıdır. Orta Anadolu’da Türkmenleri bir arada tutan Baba Resul lakaplı Baba İlyas’ın önderliğindeki bu isyan Anadolu’nun güney kesimlerdeki Türkmen aşiretlerinin lideri Baba İshak tarafından Adıyaman ve Maraş dolaylarında başlamıştı. Gittikçe büyüyen ve önüne çıkan bütün Selçuklu ordusunu dağıtan asiler güruhu Babai Türkmenler, Orta Anadolu’ya kadar gelip Baba İlyas’ın Türkmenleri ile buluşmuştu. Anadolu’yu kasıp kavuran çoluk-çocuk ve davarlarıyla büyük bir hareket başlatan Türkmenler nihayet Malya ovasında yabancı unsurlarla desteklenmiş Selçuklu ordusunca güçlükle bastırılabilmişti (1240).2 Babailer isyanın önderleri Baba İshak ve Baba İlyas öldürülmüşlerse de müritleri Hacı Bektaş-ı Veli, Fatma Bacı, Geyikli Baba, Abdal Musa vd. Türkmen şeyh ve dervişleri Selçuklu ve Bizans baskılarından kaçarak Uçlarda Türkmen beylikleri topraklarına sığınmışlardı. Burada Türkmen beyliklerinin geniş himaye ve hoşgörüsüyle karşılaşan başta Babailer olmak üzere Ahi, Abdal, Kalenderi, Yesevi, Haydari, Kazeruni, Mevlevi vb. daha birçok Türkmen şeyh ve dervişleri buralarda geniş bir faaliyet alanı bulmuşlardı. Bu dönemin Anadolu’nun siyasi tarihi açısından en önemli olayı siyasi ve sosyal sonuçları bakımından Moğol istilası ve Kösedağ bozgunu olmuştur (1243). Orta Asya’dan başlayan Moğol fırtınasının önündeki tek engel olan Harzemşahlar yıkıldıktan sonra Moğollar Anadolu sınırlarında belirmişti. Başıbozuk Harezmli Türkmen aşiretleri de Anadolu’yu doldurmuştur. Babailer İsyanını güçlükle bastırabilen Selçuklu ordusu, II. GıyaseddinKeyhüsrev’in saltanatı dönemine rastlayan bu savaşta adeta düşman karşısına çıkmadan hezimete uğramıştır. Bundan sonra Anadolu’da Moğol hakimiyeti dönemi başlamıştır. Bu süreçte Moğol kuklası durumundan öteye geçmeyen Selçuklu sultanları birbirleriyle saltanat mücadelesine girişirken, İran bürokrasisinin oluşturduğu devlet adamları ise makam ve mansıplar elde etmek için kıyasıya mücadele ediyor, Moğol hanlarını memnun edebilmek için halkı soyup soğana çeviriyorlardı. Buna rağmen işgalci güçlere karşı en önemli mücadeleyi yine Anadolu uçlarında yoğunlaşan göçebe Türkmen aşiretleri verecektir. Türkmen Beyliklerinin Kurulması Anadolu’da başlayan Moğol hakimiyetinin en önemli sonuçlarından biri, Batı Anadolu boylarında ve bir diğer ifadeyle Bizans sınırlarında çeşitli Türkmen Beyliklerinin kurulmaya başlamasıdır. Batı Anadolu’da canlı ve bağımsız yeni bir Türkiye’nin doğuşu da, Moğol baskısı altında meydana gelen yeni şartların neticesidir. Bu süreçte Anadolu’nun demografik yapısı değiştiği gibi, meydana gelen yeni alemde Türk kültürü ön plana çıkmıştır. Moğol istilası ve onların kuklası Selçukluların baskısıyla uçlara sığınan uç Türkmenleri güçlenmiş, Selçuklu devletinin zaptedemediği Batı Anadolu ve Marmara bölgelerini sahillere ve adalara kadar ele geçirerek Anadolu’nun Türkleşme ve İslamlaşmasını tamamlamışlardır. Moğol istilası, Anadolu’yu dolduran Türkmen göç dalgalarının en hızlı ve yoğun dönemini oluşturur. Anadolu’nun etnik ve kültür yönüyle değişim ve dönüşüm geçirmesinde Moğol istilasının önünden kaçıp gelen ve Batı Anadolu uçlarını şenlendiren Türkmen göçebelerinin önemli rolü olmuştur.3 Zira bu göçler arasında Horasan Erenleri genel adıyla tanımlanan çeşitli tarikat ve tekkelere mensup birçok Türkmen şeyh ve dervişi de gelmiştir. Göçebe ve yarı göçebe Türkmen kitleleri, Anadolu’nun asıl sosyal, iktisadi, siyasi ve dini-tasavvufi tarihini etkileyen halk hareketlerinin başrolünü oynamış temel unsurlardır. Mesela Ortaçağ Anadolu’sunun en önemli siyasi, sosyal ve dini hareketi olan Babailer isyanını çıkaran unsurlar bunlardır. Osmanlı Devleti'nin kuruluşunda önemli roller üstlenen Aşıkpaşazade’nin ifadesiyle dört mühim taife, göçebe Türkmen unsurlara dayanmaktadır. Bunlar Anadolu Gazileri (Gaziyan-ı Rum), Anadolu Ahileri (Ahiyyan-ı Rum), Anadolu Abdalları (Abdalan-ı Rum) ve Anadolu Bacıları (Baciyan-ı Rum) şeklinde sıralanmaktadır.4 Osmanlıların kuruluşunda ihtiyaç duyduğu bürokratik unsurlar Ahi zaviyelerinden sağlanmıştır. Osmanlıların kurulduğu dönem Anadolu’sunun sosyal, dini, iktisadi, askeri ve ticari bir çok alanda etkili olan çok önemli bir kuruluştur. Anadolu gazileri ise mistik savaşçı bir teşkilat olup, eski Alpların Müslüman olduktan sonra gazi ve alperen unvanlarını kullanarak toplumda üst bir sınıf teşkil etmişlerdir. Osman Gazi’nin silah arkadaşları olarak alp, gazi ve nöker unvanlı birçok komutan bulunmaktadır. Abdalan-ı Rum ise Babailer’in sıkı bir baskı ve takibata uğradıktan sonra mistik bir tarikat olarak dönüşüm geçirmiş ve Anadolu Abdalları olarak Osmanlı topraklarında tekke ve zaviyeler açmışlar Anadolu’nun tasavvufi hayatında önemli roller üstlenmişlerdir. Menkıbelerde tahta kılıçlarla savaşıp kaleler fetheden ve ilk Osmanlı hükümdarlarının yanında fetih ve gaza faaliyetlerine katılan zümreler bunlardır. Bacıyan-ı Rum ise Ortaçağ Anadolu’sunda kadınlar tarafından kurulmuş mistik bir teşkilattır. Prof. M. Bayram, bu teşkilatı Ahiyyan-ı Rum’un kadınlar şubesi olarak düşünür. Prof. Bayram, Hacı Bektaş-ı Veli’nin evlatlığı Fatma Bacı’nın Bacıyan-ı Rum’un ilk şeyhi olduğunu öne sürmektedir. Bununla birlikte Ö.Lütfi Barkan, “Kolonizatör Türk Dervişleri” adlı eserinde, Anadolu ve Balkanlarda kadın ismiyle bilinen bir çok tekke ve zaviye adı tespit etmiştir. Moğollara karşı bağımsızlık mücadelesinin önderliğini yürüten Karamanlı Türkmenleri de Babailere dayanmaktadır. Moğol ordusunu Elbistan’da büyük bir hezimete uğratan Memluk sultanı Baybars’a güvenen Karamanoğlu Mehmet Bey, Konya’yı kuşattı ve 37 günlük bir Türkmen saltanatı başlattı (1277). Bütün Anadolu’nun desteğini almak için Cimri lakabıyla tanınan bir meczup dervişi Selçuklu sultanı Keykavus’un şehzadesi Alaaddin Siyavuş diyerek tahta oturtmuş ve kendisi de veziri unvanıyla önemli bir ferman yayınlamıştır. Buna göre “bundan sonra divanda, dergahta, bargahta, mecliste ve meydanda Türkçeden gayrı dil kullanılmayacaktır…”5 Selçuklu ve Moğol askerlerince bu isyan bastırılmış ve Mehmed Bey’le Cimri öldürülmüşlerse de bu hadise, Anadolu Türklerinin, yabancı baskısından ve idaresinden ne kadar bunaldığını göstermesi açısından önemlidir. Bütün uç Türkmenlerince sürdürülen bu bağımsızlık mücadelesi, Anadolu beylikleri dediğimiz milli Türk devletlerini ortaya çıkaracaktır. İlhanlıların Anadolu’yu tam bir sömürge haline getirmeleri, devlet adamlarının İlhanlıların doymak bilmeyen gözlerini doyurmaya çalışmaları ve bu arada çocuk yaştaki sultanların fikri bile alınmıyordu. Kısaca Anadolu’da siyasi birlik diye bir şey kalmamıştı. Artık her yöre özel bir beylik biçimine dönüşmeye başlıyordu. İlhanlıların kendi aralarındaki sürtüşmeler bazı beylerin onlarla güç birliği yapmaları, merkezden uzak uçlarda bulunan Türkmenlere yavaş yavaş bağımsızlıklarını katileştirme fırsatı veriyordu. Aslında Anadolu tam bağımsızlığına İlhanlıların çöküşünden sonra birbirleriyle bağları bulunmayan bazı beyliklerin kurulmasıyla kavuşmuştur. Öyle ki son Selçuklu sultanının kim olduğu ve hanedanının sonunun 1308 mi yoksa sonraki bir tarih mi olduğu bile tarihçiler arasında tartışma konusu olmuştur.6 Moğolların tüm baskı ve takibatına karşı Türkmenler yok olmamışlar, daha da güçlenmişlerdi. Moğol baskısı ve Selçuklu devleti sönmeye başlarken Türkmen beyleri önemli şehirleri ele geçiriyorlar, Ege adalarını ve Balkanları yağmalayıp dönüyorlardı. Moğollar sadece Anadolu içlerindeki ticari yollar üzerinde hakim iken Türkmenler uçlarda, sahillerde ve dağlık bölgeleri kontrolleri altına almışlardı. Zira Moğol dehşetinin önünden kaçıp Anadolu’ya gelen Türkmenler, Selçuklu sınırlarına yığılarak buralarda göçebe nüfusun kesafetini ve Bizans topraklarına tazyiki arttırdılar. Bir Bizans kaynağı; “Moğollar tarafından püskürtülen Türkmenler vilayetleri istila ediyor ve Rumları sıkıştırıyorlardı. Onlar Moğollar önünden nasıl kadın gibi kaçıyorlarsa Rumlara karşı da kendilerini öyle erkekçe gösteriyorlardı. Bu sebeple Moğol istilası onların felaketlerine değil saadetlerine amil oluyordu. Kitleler halinde Kastamonu, Bolu, Kütahya, Denizli, Göller bölgesine akıp geliyor ve Roma arazisini yağma ediyorlardı” ifadeleri bu nüfus hareketlenmelerini güzel canlandırır. Bu istila Bursa ve İznik kapılarına kadar dayandı. Bizans’ın yaşadığı maddi ve manevi çöküntü öyle bir boyuttaydı ki iç işlerindeki mücadeleler için Türkmen göçmenlerini Rum beldelerine yerleştiriyorlardı.7 Arap coğrafyacıları da Moğol hakimiyeti döneminde Anadolu’nun Batı şeridinde ve Bizans sınırlarında kurulan Türkmen beyliklerini sıralarken, henüz diğer Beylikler kadar güçlü olmayan Osmanlı Beyliğinden de bahsederler. Bursa memleketi faslında Orhan bin Tuman (Osman) ve Orhan bin Osmancık tabiri kullanılırken askerlerin sayısından ve kalelerinden bahsedilir. Bu arada Orhan ile İstanbul imparatoru arasında sürekli savaş olduğunu, Orhan’ın denizi geçip Rum memleketini istila ettiğini ve İstanbul’u vergiye bağladığını anlatmaktadır.8 Türkistan ve İran coğrafyasından gelen birçok din adamı, Türkmen şeyh ve babası da bu uçlarda sığınarak eski örf ve adetlerine bağlı Türkmenleri İslamlaştırıyor, buralarda gaza Müslümanlığını ve mistik İslamı geliştiriyordu. Türkmen istilaları gaza, alpler alperen, Türkmen beyleri de uç gazileri sıfatını kazanıyordu. Uçlar, dervişlerle ve zaviyelerle doluyordu. Yunus Emreler ve Şeyh Edebali gibi tekke şeyh ve dervişleri, Geyikli Baba ve Abdal Musa gibi Babai bakiyyeleri, Baba İlyas’ın en önemli halifesi Hacı Bektaş Veli’nin köçekleri, Ahi Evren ve Ahi zaviyeleri, Türkmen beylikleri sahasında ve hassaten Osmanlı topraklarında geniş bir faaliyet alanı buluyorlardı. Başta Ertuğrul Gazi ve oğlu Osman Gazi olmak üzere ilk Osmanlı hükümdarlarının Şeyh Edebali gibi Türkmen şeyh ve dervişleriyle olan hikayeleri bu gerçeğin efsanelere yansımasından başka bir şey değildir. Orta Anadolu’da Selçuklu devleti miadını doldururken, sınır boylarında öz Türk kültürüne ve gaza Müslümanlığına dayanan müstakil beylikler kuruluyordu. Selçuklu devleti ve göçebe Türk geleneklerine bağlı olarak gelişen bu beylikler ve bu cümleden olarak Osmanlılar, Selçuklu sultanlarını hukuken metbu tanıyor, onlardan hakimiyet alameti olarak hilat, menşur, sancak ve gazilik unvanı alıyordu. Onların tabilikleri, ele geçirdikleri toprakları resmi bir statü verebilmek için İlhanlı veya Selçuklu sultanından aldıkları bir senet veya belge kadardır. Fakat aslında bu beylikler sık sık Selçuklu-İlhanlı devletine karşı isyan ediyor, müstakil olarak Bizans’a karşı ganimet ve gaza akınlarında bulunarak gittikçe güçleniyorlardı. Bu beyliklerin kurulup gelişmesinde iki faktör; göç ve gaza başlıca rol oynamıştır.9 Eski Selçuklu aristokrasisinden gelen beyler, uçlara sığınan şehzadeler, Türkmen şeyh ve dervişleri, uçlardaki Türkmenleri gaza ideolojisiyle örgütlemişler böylece bağımsız beyliklerin oluşmasına katkıda bulunmuşlardır. Bu beyliklerin en önemlisi Karamanlılardı. Ancak uçlarda bulunmayıp gaza yapma şansına sahip olmadıkları ve sürekli Selçuklu ve İlhanlılarla uğraşmak zorunda kaldıklarından Beylikler üzerinde hakimiyet kuramadılar. Daha sonra Germiyanlılar gelir ki Aydınoğlu, Saruhan, Karesi vd. beylikleri hakimiyetleri altına almışlarsa da gaza konusundaki liderliği Osmanlılara kaptırmışlardır. Aydınoğulları ise İzmir ve Aydın’da kurulan bir sahil beyliği olması hasebiyle meydana getirdikleri donanma sayesinde adaları işgal etmişler, Balkanlara çıkmışlar, Bizans ve İtalyan deniz tüccarları ile anlaşmalar yapmışlardı. Ancak Osmanlılar gibi Balkanlarda tutunamayıp Anadolu’ya geri dönmüşlerdi.10 Zamanın kaynaklarında Tavaifü’l-Müluk adıyla anılan irili-ufaklı daha birçok Türkmen beyliği Osman Gazi’nin gaza sancağının altında birleşerek Osmanlı Devleti’ni oluşturacaklardır. Bu beylikler, aynı ortak tabandan gelip, Oğuz geleneklerine bağlı, öz Türk kültürünü ve Türkçeyi kullanmaktadırlar. Kayı Boyu ve Osmanlı Ailesi Osmanlı hanedanının Oğuzların Kayı boyuna mensup olduğunu ilk söyleyen kaynak Yazıcızade Ali’nin Selçukname’sidir. Buna göre Kayı’nın anlamı muhkem, kuvvet demek olup, sembolü şahin, damgası, iki ok ile bir yaylı oktur. Anadolu’da Kayı adlı 58 köy ismine rastlanılmıştır. Bu adlar Osmanlıların Anadolu’daki serüven ve güzergahları konusunda bir ipucu verebilmektedir. Kayıların, Malazgirt zaferinden sonra Artukluların maiyetinde olarak Anadolu’da bulundukları anlaşılmaktadır. Klasik Oğuz göçleri içerisinde doğudan batıya gelmişlerdir.11 Muhtelif yerlere dağılmış olan Kayılar’dan küçük bir kısım önce Ertuğrul’un ve sonra da Osman’ın maiyetinde küçük bir aşiret yeni bir siyasi teşekkülün çekirdeğini teşkil etmekle birlikte tarihi geleneğe göre Alaaddin Keykubad zamanında Ankara’nın batısındaki Karacadağ taraflarına yerleştirilmiştir. 13.yüzyılda Ertuğrul Gazi’nin maiyetindeki Kayıların bu kolu, kardeşi Dündar ile birlikte Söğüt, Domaniç ve Ermeni Beli taraflarını ele geçirmişler ve buraya yerleşmişlerdi.12 Selçuklu Sultanı, Ertuğrul ve maiyetinin Bizans’a karşı bu başarılarından dolayı bölgeyi aşiretine mülk olarak vermiştir. Uçlarda aşiret reisi bulunan Ertuğrul Bey'in 90 yaşını geçtiği halde 1281 yılında öldüğü öne sürülür.13 Kabri Söğüt’tedir. Bu da yörenin yurt tutulduğunu ve Osmanlı İmparatorluğunun çekirdeğinin Söğüt ve dolayları olduğunu göstermektedir. Osman Gazi Osman Gazi’nin babası Ertuğrul Gazi hakkında kaynaklarda net bilgiler yoktur. Geleneksel Osmanlı tarihi anlatımına göre Osman’ın babası ve Osmanlıların atası olarak Süleyman Şah gösterilir.14 Ahmedi, Enveri ve Osman Gazi’ye ait bir sikkede Osman b. Ertuğrul b. Gündüz Alp ibaresi Osman’ın babasının Ertuğrul, Ertuğrul’un babasının da Gündüz Alp olduğu anlaşılmıştır.15 Kendisini gaza ve cihada adamış bulunan bu küçük beyliğin gerçek kurucusu Gazi Osman Bey, diğer beylerin ve Ahi reislerin onayıyla beyliğin başına geçmiştir. Öncelikle Osman’ın kabiliyet ve cengaverliği sebebi ile Ertuğrul’un en küçük oğlu olmasına rağmen beyliğe seçilmesi önemlidir. Osman Gazi Kastamonu beylerine tabi bir boy beyi iken Candaroğulları Bizans’a karşı gaza hareketini gevşek tuttuğu için Osmanlı uçlarının en ileri bölümünde gazaya şiddetle devam etmiş bu suretle bölgedeki gazilerin gerçek lideri durumuna yükselmiştir. Osman Bey, amcası Dündar Bey ile aşiretin reisi olma konusunda anlaşmazlığa düşmüş, fakat temayüller Osman Beyin beyliğinde yoğunlaşınca amcası da bunu kabul etmek zorunda kalmıştı. Daha sonra yeğeni aleyhinde faaliyete devam edince Dündar Bey katledilmiştir (1298).16 III. Alaaddin Keykubad tarafından bir takım alametlerle birlikte bir beylik fermanının gönderildiğini de öğreniyoruz ki böylece hem cismani hem de dini hakimiyet, velayet usulü ile Selçuklulardan Osmanlılara geçmiş oluyordu.17 Osman Bey, alp, gazi gibi unvanlı birçok silah arkadaşı aşiret reisleriyle uçlarda gazalara devam etmiş, İznik İmparatorluğunun İstanbul’a nakliyle birlikte Bizans’ın Bitinya’daki (İznik, Bilecik, İzmit havalisi) etkisi zayıflamış bu da Osmanlıların fetihlerini hızlandırmıştır. Osman Bey bu faaliyetleri sırasında Ahilerin desteğini arkasına almış, bu arada ünlü ahi reisi Şeyh Edebali’nin kızı Malhun Hatun ile evlenmiştir.18 Rivayetlerde geçen rüya hikayesini Edebali’nin yorumlayıp Osman’a bir devlet müjdelemesi, bir Türkmen şeyhinin ilahi menşeden tebşiratı ile kuruluş hadisesine kutsal bir boyut kazandırılmış oluyordu. Artık Osman Beyi, gaza reisi durumuna geçiyordu. Böylece uç toplumunda siyasi hakimiyetin doğuşunda Türkmen aşiret geleneği ile İslami mistik gelenek birleşmişti. Osman Gazi, 1287-88 yıllarında kardeşi Sarubatı ve yeğeni Bayhoca ile birlikte İnegöl ve Karacahisar tekfurlarıyla girdiği mücadelede buraları zaptetmişse de bu başarı kardeşi ve yeğeninin hayatına mal olmuştu. Fütuhatına devam eden Osman Gazi’nin Eskişehir ve İnönü’yü aldıktan sonra Harmankaya tekfuru Köse Mihal’le dost olup onun Müslüman olması ve Osmanlı safına geçmesi önemlidir. Bundan sonra Yarhisar, Bilecik ve İnegöl de fethedilmiştir. Osman Gazi uc merkezini Bilecik’e taşımıştır. Osman Bey'in gazileri, daha sonra Bursa Yenişehir yakınlarındaki Köprühisar’ı da alarak İznik’i baskı altında tutmaya başlamıştır. Bu arada Osman Bey, fethettiği yerleri eski Oğuz adeti üzere kardeşlerine ve silah arkadaşlarına dirlik olarak vermiştir. Osman Gazi’nin İznik’i tehdit etmesi İmparatoru ürkütmüştü. Ordusunun başında İznik kuşatmasını kaldırmaya gelen İmparatorluk ordusunun Osman Gazi’nin baskını sonucu bozguna uğraması, Osman Gazi’yi aşiret reisliğinden karizmatik bir bey durumuna yükseltmiştir. Tarihlere Koyunhisar-Bafeus savaşı olarak geçen bu mücadele (1302).19 Osmanlı Devleti’nin gerçek kuruluş tarihi olarak kabul edilir. Bursa, İznik ve İzmit’in üç koldan kuşatılmasına kapı açan bu savaş, Osmanlıların bölgedeki genişlemesinin başlangıcıydı. Türklerin Anadolu’daki ilk başkentleri olan İznik’in alınması, Osman’ın nihai hedefiydi. Osman’ın İznik kuşatması ve İmparatorun ordusuna karşı kazandığı zafer, sınır boylarında yaşayan Türkmenler arasında büyük bir şöhret ve karizma kazandırmıştı. Artık o, bölgenin meşru lideriydi. Neşri ve ondan sonra kaleme alınan Osmanlı kronikleri Osman’ın beyliğini ve bağımsızlığını bu olayla özdeşleştirirler.20 Osman Gazi döneminde Bizans iç problemleriyle meşgul olduğundan Bitinya şehir ve kaleleri sadece tekfurların savunmasına bırakılmıştı. Bu arada Bitinya’nın en büyük şehri Bursa üç taraftan yolu kesilmiş, İzmit yolu da açılmıştı. Çevredeki kaleler ele geçirilmişti. Bu şehirlerin fethi Osman’ın oğlu Orhan Gazi’ye nasip olacaktır. 1320’den sonra Osman Gazi’yi faaliyette görmüyoruz. Zira bu tarihten itibaren işler oğlu Orhan Beyin elindedir. Osman Bey, Bursa’nın fethinden sonra 1327’de ölmüş olmalıdır.21 1326 tarihli Orhan Bey vakfiyesine göre Osman Gazi, Ahilerin kullandığı lakaplardan Fahreddin unvanını kullanmıştır.22 İlhanlıların umumi valileri, uc beylerini itaate davet etmişse de Osman Beyin buna uyduğuna dair bir belirti yoktur. İlk zamanlar Söğüt ve Bilecik civarında kurulmuş Osmanlı Beyliğinin diğer Türkmen Beyliklerinden ayrı bir özelliği yoktu. Ancak ilk Osmanlı hükümdarlarının kabiliyet ve savaşçılık meziyetleri, gayrimüslimlerle uzun süren dostane ilişkiler ve istimalet politikası, Bizans’la sınır olması ve Bizans’ın durumu, gaza ve cihat müessesesinin bir ideoloj olarak başlıca hareket noktası olması, önemli sosyal ve dini-tasavvufi teşekküllerin Osmanlı topraklarında rahat faaliyet alanı bulması ve Osmanlı hükümdarlarının bunları himaye politikaları, stratejik konum vs. sebepler, Osmanlı Devleti'nin kuruluşunda ve gelişmesinde etkili olan faktörlerdir. Anadolu’da ortaya çıkan Türkmen beyliklerinin temsilcisi olarak Oğuz Han'ın torunlarından en asili sayılan Kayı boyuna mensup Osmanlılar, yüzyıllarca Türk-İslam medeniyetini dünyaya yaymışlardır. Dipnotlar [1] Fuat Köprülü, Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluşu, Ankara 1972, s. 67. [2] Bkz. A. Yaşar Ocak, Babailer İsyanı Aleviliğin Tarihsel Altyapısı , dergah yay., İst. 1996, s. 98. [3] Faruk Sümer, “Anadolu’da Moğollar”, Selçuklu Araştırmaları Dergisi , I, 1969, Ankara 1970, s. 1-147; Abdülkadir Yuvalı, “Anadolu’nun Türkleşmesi ve Moğollar”, TDA, S. 38, 1985, 90-91. [4] Aşıkpaşazade Tarihi , Ali Beg neşri, İstanbul 1332, s. 204-205. [5] Osman Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye , Turan neşr., İst. 1971, s. 570; Faruk Sümer, “Anadolu’da Moğollar”, SAD I, 1969, TTK 1970, s.50. [6] Osman Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye , s. 644-45. [7] N.Gregoras’tan naklen O.Turan, a.g.e , s. 57, 58, 85; Paul Wittek, Menteşe Beyliği , trc. O.Ş.Gökyay, TTK Basımevi, Ank.1944, s.16, 26. [8]Ömeri, Mesalikü’l-Ebsar’ dan naklen Yaşar Yücel, Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar I , TTK Basımevi, Ankara 1991, s. 183-203. [9]Paul Wittek, Osmanlı İmp.nun Doğuşu, trc. Fahriye Arık, Ank. 1944, 47. [10] Fuat Köprülü, Osm. İmp.nun Kuruluşu, s. 79; V.Gordlevskiy, Anadolu Selçuklu Devleti, Azer Yaran, Onur Yay., Ank. 1988, s. 272; Cl. Cahen, Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler , çev. Y. Moran, E yay., İst. 1994, s. 296. [11] İ. Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, TTK Basımevi Ankara 1988, C. I, s. 101-102; Köprülü, a.g.e. , 124; F. Sümer, “Osmanlı Devrinde Anadolu’da Kayılar”, Belleten , C. XII, S. 47, 1948, s. 575; Köprülü, “Osm. İmp.nun Etnik Menşei Meseleleri”, Belleten , VII/28, 1943, 219. [12] Köprülü, Kuruluş, s. 128; Uzunçarşılı, a.g.e., s. 98; Sümer, “Osmanlı Devrinde Kayılar”, 588. [13] Neşri Tarihi, C.I, s. 44; Uzunçarşılı, a.g.e ., s. 103. [14] Aşıkpaşazade Tarihi , Ali Bey neşri, İst. 1332, s. 2-5; Neşri Tarihi, haz. M.A.Köymen, C.I, Ankara 1983, s. 35. [15] Bkz. Selahattin Döğüş, Osmanlı Devleti’nin Doğuşunda Sosyal Kuruluşlar , Basılmamış Doktora Tezi, Erciyes Ün. Sosyal Bilimler Ens. Kayseri 1999, s. 56. [16] Neşri Tarihinde , Osman Beyin, amcası Dündar’ı bizzat okla öldürdüğü kaydedilir. C. I, s. 51. [17] S. Döğüş, a.g.e. , s. 57. [18]Aşıkpaşazade, s. 6; Neşri, I, s. 46. [19]Uzunçarşılı, a.g.e ., 109; Halil İnalcık, “Osman Gazi’nin İznik Kuşatması ve Bafeus Muharebesi”, Osmanlı Beyliği (1300-1389), ed. E. Zachariadou, Tarih Vakfı Yurt yay., İst. 1997, 99. [20] Neşri Tarihi , I, s. 60; Kemalpaşazade ise Tevarih-i Al-i Osman , I. Defter, haz. Şerafettin Turan, TTK Basımevi 1991, s. 102) adlı eserinde bu zaferden sonra Osman Beyin Konya Selçuklu Sultanlığının ya da Konstantinapoliskayzerinin halefi olarak saltanata geçtiğini belirtir. [21]Aşıkpaşazade, Osman Beyin ölümünü 1327 olarak verir. Uzunçarşılı, a.g.e ., s. 112; M.T. Gökbilgin, “Osman I”, MEB İA , C.9, 442. [22]“Orhan Beyin Vakfiyesi”, TOEM , Onaltıncı Sene, No: 13, 1926, 285-301. Kaynakçalar Aşıkpaşazade, Aşıkpaşazade Tarihi (Tevarih-i Al-i Osman), Ali Beg neşri, İstanbul 1332. Cahen,Cl.,Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler, çev. Y. Moran, E yay., İst. 1994. Gordlevskiy, V., Anadolu Selçuklu Devleti, Azer Yaran, Onur Yay., Ank. 1988. Döğüş, Selahattin, Osmanlı Devleti’nin Doğuşunda Sosyal Kuruluşlar, Erciyes Ün. Sos. Bilimler Ens. Kayseri 1999. Gökbilgin, M. Tayyip, “Osman I”, MEB İA, C. 9. Gökbilgin, M.Tayip,“Orhan Beyin Vakfiyesi”, TOEM, Onaltıncı Sene, No: 13, 1926. İnalcık, Halil, “Osman Gazi’nin İznik Kuşatması ve Bafeus Muharebesi”, Osmanlı Beyliği (1300-1389), ed. E. Zachariadou, Tarih Vakfı Yurt yay., İstanbul 1997. Kemalpaşazade, Tevarih-i Al-i Osman, I. Defter, haz. Şerafettin Turan, TTK Basımevi 1991. Köprülü, Fuat, Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluşu, Ankara 1972. Köprülü, Fuat, “Osm. İmparatorluğu’nun Etnik Menşei Meseleleri”, Belleten, VII/28, 1943. Neşri, Mehmet, Neşri Tarihi, C. I, haz. M.A.Köymen, Ankara 1983. Ocak, A. Yaşar, Babailer İsyanı Aleviliğin Tarihsel Altyapısı, dergah yay., İst. 1996. Sümer, Faruk, “Osmanlı Devrinde Anadolu’da Kayılar”, Belleten, C. XII, S. 47, 1948. Sümer, Faruk, “Anadolu’da Moğollar”, Selçuklu Araştırmaları Dergisi, I, 1969, Ankara 1970. Turan, Osman, Selçuklular Zamanında Türkiye, Turan Neşriyat, İstanbul 1971. Uzunçarşılı, İ. Hakkı, Osmanlı Tarihi, C. I, TTK Basımevi Ankara 1988. Wittek, Paul, Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğuşu,trc. Fahriye Arık, Ankara 1944. Wittek, Paul, Menteşe Beyliği, trc. O.Ş.Gökyay, TTK Basımevi, Ankara1944. Yuvalı, Abdülkadir, “Anadolu’nun Türkleşmesi ve Moğollar”, TDA, S. 38, 1985. Yücel, Yaşar, Anadolu Beylikleri Hakkında Araştırmalar I, TTK Basımevi, Ankara 1991.

"Bugün Sevâkin limanı geçmişteki canlılığından çok uzaktadır. Liman adeta ıssızdır. Bu yüzden halk arasında cin adası diye mizah konusu yapılır. Ancak yolcu gemilerinin uğrak yeridir. Kızıldeniz’de dalış turizminin cazip mekanlarından biridir. Eskiden olduğu kadar çok kalabalık olmasa da Afrika’daki Müslümanlar Hac yolculuklarının bir mola ve toplanma noktası olarak Sevâkin’i kullanmaktadır." Liman kentleri tarih boyunca yakın veya uzak deniz ticareti sayesinde ortaya çıkmış ticaretin yoğunlaşmasına bağlı olarak gelişerek varlıklarını sürdürmüşlerdir. Liman kentlerinin yükseliş ve çöküşleri sürdürdükleri ticaret ve sağladıkları güvenlik ve kurdukları siyasi otorite ile doğru orantılı olmuştur. Ticaret kapasitesindeki değişiklikler, liman kentine ulaşan ticaret yollarının güvenliği veya ticarete konu olan ürün ve varlıkların fiyat ve kalitesindeki rekabet edilebilirlik, ticari imkan ve kolaylığı sağlayan hizmetlerdeki süreklilik gibi faktörler limanların ve ona bağlı kentlerin kaderini etkiler. Bu vb. faktörlerin yol açtığı değişiklikler Kızıldeniz limanlarında özellikle coğrafi keşiflerden sonra yükseliş ve düşüşlere sebep olmuştur. Sevâkin Kızıldeniz’in Afrika kıyısında Sudan sınırları içinde yer alan tam bir hilal şeklini andıran ve kıyıya çok yakın küçük bir adadır. Çapı yaklaşık 500 metredir. En yakınındaki kıyıya dar bir geçitle bağlanmıştır. Buradaki yerleşim yerlerine adını veren adanın kuzeyindeki Mısır’ın Süveyş limanına uzaklığı 720 mil, güneyinde Eritre’ye ait Massava’ limanına uzaklığı 285 mil, ve karşısındaki Suudi Arabistan’ın Cidde limanına uzaklığı ise 200 mildir. Yine kuzeyindeki Sudan’ın çağdaş liman kenti Port Sudan’a uzaklığı ise sadece 30 mildir. Karadan Hartum'a 560 kilometre uzaklıktaki ada 66 metre rakıma ve 20 kilometrekarelik bir alanı kapsar. Sevâkin Adası'nda 370’den fazla yerleşim birimi ve hükümet kurumları bulunmaktadır. Sevâkin ismi adaya ve adaya bağlı yerleşim bölgesine nasıl verildi? Bu konuda başlıca iki teori bulunmaktadır. Birincisine göre, bölge Müslüman Araplar tarafından yönetilmeye başlayınca buraya bir liman ve ticaret merkezi kuruldu. Bu merkez Arapça “sȗk - سوق’’yani ‘çarşı’ olarak adlandırıldı. İkinci teori yine Müslüman Arapların burayı ilk kez bir yerleşim merkezi haline getirmesi sebebiyle Arapça “sȃkin- ساكن” diye adlandırmalarına dayanır. Her iki yaklaşım da Sevâkin’in Müslüman Araplar tarafından şenlendirilen bir yerleşim ve ticaret merkezi olduğunu gösterir.1 Eyyubiler Ve Memlukler Devrinde Sevâkin Limanı Sudan’ın İslamlaşma tarihi Müslüman Arapların 641 yılında, önce Mısır sonra da Sudan üzerinde hakimiyet kurdukları 7. Yüzyıla kadar dayanır. Müslüman Arap tüccarlar Kızıldeniz sahillerinde Mısır’ın fethinden itibaren görülmeye başladılar. Özellikle Beja kabilesi gibi yerel kabilelerle ilişki kurdular. Yerel tüccarlarla ticaret yaptılar ve yerel kabilelerin kızları ile evlilikler yaptılar. Böylece, askeri ve siyasi otoritenin mensupları Kızıldeniz kıyılarında idari bir bağ kurmadan ekonomik ve sosyal bağlar kurmuş oldular. İslam da bu şekilde kıyı bölgelerinde yayılmaya başladı. Özellikle Mısır’ın kontrol ettiği, önemini henüz kaybetmemiş Sudan sınırına yakın limanı Ayzab ile daha güneydeki Sevâkin arasında doğal olarak ticari bağlar gelişti ve barışçıl yollarla bu sahil yerleşim alanları kontrol altına alınmaya çalışıldı. Ayzab Mısır tarafından idare edilirken Sevâkin Müslüman Beja kabilesi tarafından kontrol edilen bir liman idi. Zamanla Ayzab Kızıldeniz’deki Badi limanı gibi önemini kaybederken Sevâkin yükselmeye başladı.2 Bu sırada 1172 yılında Selahaddin Eyyubi Sudan’ın Nȗbe olarak adlandırılan kısmını Mısır’a bağladı. Bundan sonra bölgedeki animistler arasında İslam hızla yayılmaya başladı. Kızıldeniz’de Haçlılara Karşı Mücadele Öte yandan, Kudüs ve çevresine yerleşen Haçlılar ile mücadele Kızıldeniz’e de kaydı. Antakya Haçlı Prensliği Prensi Renaud de Châtillon önce Nureddin Zengi’nin sonra da Selahaddin’in Suriye, Mısır ve çevresindeki yayılması karşısında atağa geçmeye kalktı. Kızıldeniz’de bir taarruz planını devreye sokarak bazı liman kentlerini yağmalamaya ve Müslümanların kutsal kentleri olan Mekke ve Medine’yi ele geçirmeye çalıştı. Neticede başarısız olup bölgeyi terk etmek zorunda kaldı. Ünlü ortaçağ tarihçisi ve coğrafyacılarından Yakuti 1213 yılında Sevâkin’de Nȗbeli Hristiyanlarının da yaşadığını yazmaktadır. Bundan iki yıl sonra 1215 yılında, Mısır Eyyubi Devleti, Sevâkin üzerinde siyasal ve askeri kontrol sağlamıştır. Memluk Devleti (1250-1517) zamanında Sevâkin’den Fas’a uzanan hat boyunca güvenli ticaret yapılmaktaydı. Sevâkin’deki Memluk Devleti’ne bağlı yerel prensler güvenliğin sağlanması konusunda yetersiz kalıyorlardı. Kızıldeniz’de önemli bir liman haline gelen Sevâkin’i birkaç sivil görevli ve az sayıdaki askerle idare etmek mümkün değildi. Nitekim, Sultan Baybars 1266 yılında Sevâkin’de bir askeri garnizon kurarak burada meydana gelen düzensizlik ve asayişi bozan yerel yöneticilere tepkileri sonlandırdı.3 Müslüman ve Hristiyan Hacıların Uğrak Limanı Sevâkin Sevâkin zamanla Afrika içlerinden Kızıldeniz’in doğu yakasındaki Cidde limanı vasıtasıyla, Mekke’ye Hac vazifesi için yolculuk yapanların toplandıkları, kıta Afrikası’nın en önemli limanı haline geldi. Sevâkin adası sadece Müslüman Hacı adayları tarafından değil Kudüs’e gitmek isteyen Hristiyan Hacı adaylarının da limanda toplandıkları bir yerdi. Ayrıca bu liman kentinde toplanan ticaret kervanları Batı Afrika’nın değişik merkezleri ve Fas’a kadar uzanan bir güzergahta faaliyet gösteriyordu. Sevâkin Uzakdoğu ile Afrika kıtası arasındaki ticaret bağının da önemli bir merkezi idi. Yemen’in Aden limanı ile Mısır arasındaki limanlar gemicilerin uğrak yerleri idi. Ticaret gemileri Gerek sert sert esen rüzgarlardan korunmak gerekse Afrika içlerine mal sevki yapmak amacıyla Kızıldeniz boyunca uzanan bir rotada hareket ediyordu. Portekizli coğrafyacı Tomé Pires’in verdiği detaylı bilgilere göre, 1510’lu yıllarda Sevâkin’in ticaret rotası olarak oynadığı rol gayet ehemmiyetli idi. Zeyla‘ limanından Berbera’ya oradan Sevâkin’e et, balık, buğday, pirinç, arpa ve tahıl (millet) taşınıyordu. Sevâkin’den Cidde’ye taşınan tahıl ürünlerinin menşei ise çoğunlukla Kasala ve Cezira idi. Sevâkin baharat ticaretinde de önemli bir role sahipti. Uzakdoğu’dan Yemen’e gelen oradan Kızıldeniz’de Kamaran, Dahlak, Sevâkin ve Kusayr’a nakledilen ürünler Nil nehri vasıtasıyla Kahire’ye kadar ulaştırılıyordu.4 Sevâkin’de Osmanlı Devrinin Başlaması 1517 yılında Mısır Osmanlı topraklarına katılınca, Osmanlı Devleti’nin Afrika topraklarındaki genişlemesi başladı. Sevâkin de açık bir şekilde bu devirde Osmanlı egemenliğine girdi. Ancak daha önce Osmanlı Devleti’nin Kızıldeniz’e ilgisi vardı. 1513 yılında Portekiz donanması Sevâkin ve Kamaran limanlarını işgal edip yağmaladılar. Esas amaçları Sevâkin veya Massava’ limanlarından birinde büyük bir askeri üs kurmak ve kale yapmak idi. Osmanlı Devleti’nin denizcilerinden olan Selman Reis, daha Mısır'ın Osmanlı Devleti’ne katılmasından önce Memluk Devleti adına Portekizliler’e karşı mücadeleye katıldı. 1517 sonrası tekrar Osmanlı Devleti adına hizmete devam eden Selman Reis Kızıldeniz ve Hint Okyanusu’nda Portekiz saldırılarına karşı hem başarılı mücadeleler yaptı hem de bu konularda Babıali’de görev yapan devlet adamlarının dikkatini çekecek etraflıca raporlar yazdı. Portekiz'in elinde bulunan yerler hakkında bilgi vermekle birlikte, Kızıldeniz’in Afrika sahillerinde bulunan Sevâkin, Zeyla' ve Habeş topraklarının önemini de vurguladı.5 Selman Reis Osmanlılar'ın Kızıldeniz'de tutunmasını sağlayan strateji geliştirmiş ve Osmanlı-Portekiz mücadelesinde önemli rol oynamış ve Portekiz tehdidine karşı ciddi bir mücadele göstermiştir. Onun Kızıldeniz’in güvenliği ve Portekizlilere karşı mücadelede Sevâkin’i stratejik bakımdan önemli göstermesi ayrıca dikkate değerdir. Nitekim Portekizliler Sevâkin’e tekrar saldırıp 1541 yılında işgal ettiler. Portekizliler Mısır’a ve Kızıldeniz’e hakim olan Türklerin bölgedeki varlıklarına son vermek amacıyla 16. Yüzyılın ikinci yarısına kadar Osmanlı Devleti ile ciddi bir mücadele yürüttüler. 1544 yılında Sefer Reis Sevâkin’i kontrol altına aldı. Sudan’ın en uç bölgelerini Osmanlı topraklarına katan ve Yemen’de valilik yapan Kanuni devrinin önemli devlet adamlarından Özdemir Paşa, Babıali’yi ikna ederek o vakitler kurulan -bugün Eritre ve çevresini içeren- Habeş Eyaletini kurdu. Habeş eyaletinin teşkilat merkezi olarak da Sevâkin belirlendi.6 5 Temmuz 1555 tarihinde Özdemir Paşa bu eyaletin ilk beylerbeyi olarak tayin edildi. Evliya Çelebi’nin de naklettiği gibi, bölge halkı ve askerleri üzerinde büyük bir sempati ve saygıya sahip olan Özdemir Paşa, Habeşistan Krallığı içindeki karışıklıklardan da istifade ederek beylerbeyliğinin sınırlarını genişletmiş ve bugünkü Eritre ile Etiyopya'nın kuzeybatı bölgesini ele geçirmişti. 1560 yılında yakalandığı bir hastalık sebebiyle vefat edene kadar Özdemir Paşa bugünkü Etiyopya’nın içlerine doğru yayılmaya devam etti. Paşa’nın yerine oğlu beylerbeyi tayin edildi. Özdemiroğlu Osman Paşa (ö.1585) adıyla maruf olan bu beylerbeyi de yaklaşık 8 sene görev yaparak babasının başlattığı Afrika içlerine doğru Osmanlı Devleti’nin yayılma siyasetini devam ettirdi. Sevâkin bu sırada hem Afrika içlerine harekat hem de Yemen’de çıkan karışıklıklara müdahale etmek noktasında önemli bir üs vazifesi görüyordu. Özdemiroğlu Habeş Beylerbeyliğindeki başarılı kariyerini veziriazamlık makamına ulaşana kadar sürdürdü. Habeşistan içlerine doğru çetin mücadele daha birkaç on yıl devam etti. Habeş eyaletinin geniş topraklarını malzeme ve asker tedarikinin de zor olması sebebiyle kontrol etmek oldukça zor idi. Gıda ve asker ihtiyacı çoğunlukla Mısır’dan kısmen de Yemen’den sağlanıyordu. Habeş eyaletinin en büyük gelir kaynağı Sevâkin, Masavva ve Beylul gibi limanlarda toplanan gümrük gelirleriydi. Umumiyetle iltizam usulüne tabi tutulan liman gelirleri eyaletin giderlerini karşılama yetersiz kalıyordu. Bu kısıtlılıklara rağmen Sevâkin ve Masavva başta olmak üzere eyaletin çeşitli stratejik noktalarında kale ve garnizonlar yapıldı. Kızıldeniz sahillerindeki eyalet topraklarını önce Portekizlilere karşı 1578 sonrası da İspanyol, Hollandalı ve daha sonra da İngilizlere karşı müdafaa etmek için karakol görevi yapan gemiler vardı. Evliya Çelebi’ye Göre Sevâkin Sevâkin Osmanlı Devleti’nin Yemen’e asker sevketmek konusunda da stratejik bir değere sahipti. Örneğin 1628 yılında Habeş Beylerbeyi Aydın Paşa, Yemen Beylerbeyi olarak tayin edilince, 300 asker ve iki gemiyle Sevâkin’den Yemen Muha’ya geçti. Bu sırada Sevâkin adası ve çevresinde liman oldukça işlekti ve imar faaliyetleri de devam ediyordu. Sevâkin’in liman ve ticaret merkezi olarak ekonomik kapasitesi belli bir düzeye eriştikten sonra duraklamaya başladı. Habeş eyaletinin giderlerini karşılama noktasında çekinceleri olan merkezdeki devlet adamlarının sayısı arttı ve İstanbul’dan tayin edilen mali destek azaldı. 1672 yılında Sevâkin’e gelip burada 12 gün kalan ünlü seyyah Evliya Çelebi, Habeş eyaleti ve Sevâkin hakkında değerli bilgiler vermektedir. O sırada Habeş beylerbeyi eyalet merkezi olan Masavva’da oturmaktaydı. Sevâkin ise eyaletin ikinci merkezi konumundaydı. Sevâkin adasındaki Özdemir Paşa’nın yaptırdığı valilik sarayına “hürde” deniyordu. Bu ihtişamlı sarayda gümrük memurları görev yapar ve gümrük ödemelerini orada tahsil ederlerdi. Evliya Çelebi’ye göre kentte canlı bir ticari hayat vardı ve bu durum kentin imarına da yansımıştı. Cidde ve Sevâkin arasında Hac yolcuları güvenli bir şekilde hareket ediyordu. Taş, hasır, kamış vb. malzemelerle yapılmış 260 ev yanında Özdemir Paşa tarafından taştan yaptırılan bir minareli bir camii vardı. Kentte birkaç mescid yanında 20 kadar hasırdan dükkan bulunuyordu. Yemen, Hindistan ve Çin’den gelen gemilerin uğradığı liman gayet muhkem ve zengindir. Sevâkin limanının hinterlandındaki Funcistan ve diğer siyahi devletleri vardı. Bu yerel devletlerin idarecilerine de hizmet veren liman Afrika’nın denize açılan kapısıydı. Limanda Hintli ticaret erbabı da vardı. Hatta onların limandaki mahzen/binalarında çok kıymetli ticaret malları depo edilmekteydi. Kentte hamam, imarethane, medrese, bostan ve meyve bahçesi görünmüyordu ve su kaynakları azdı. Bazı evlerde su sarnıçları bulunuyordu. Kentin gayet mamur surları olan garnizonu vardı. Bunlar Taş Kale, Orta kale ve Boğaz kale olarak adlandırılıyordu. Her bir kalenin kendine ait su taşıyan gemileri vardı. Bu garnizonda her kalede 50-60 asker bulunuyordu. Kalelerin denize açılan kanatlı kapıları da vardı.7 1698’den itibaren eyaletin güney sınırları ehemmiyetini kaybettiği için tekrar Sevâkin eyalet merkezi yapıldı. 17. Yüzyılda İstanbul nezdinde Habeş eyaletinin önemi azaldığından Sevâkin’in de gelişmesi durağan bir seyir izledi. Bu süreç 19. Yüzyılın başına kadar sürdü. Ancak Napolyon’un Mısır’ı işgal etmesinden sonra hem Sudan hem de Kızıldeniz’in Afrika sahillerinin yönetiminde büyük bir boşluk doğdu. 19. Yüzyılda Sevâkin’in Yükselişi Kavalalı Mehmed Ali Paşa 1805 yılında Mısır valisi olunca hızlı bir yenileşme hareketi başlattı. Mısır’da askeri ve siyasi kontrolü sağladığı gibi ekonomik ve endüstriyel atılımlar da yapmaya başladı. Arab Yarımadası’nda Hacıların Hac vazifesini bile engelleyen Vehhabi isyanını bastırdı. Ardından Mısır’ın siyasal sınırlarını genişletmek için harekete geçti. Mehmed Ali Paşa'nın Vehhabi sorununun halline katkı veren oğlu İbrahim Paşa'ya 1819’da Hicaz ve Habeş valilikleri tevdi edildi. Sudan, 1821 yılında, Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa tarafından altın, zümrüt, gümüş gibi kıymetli maden yataklarını ele geçirmek, Mısır ordusunun ihtiyaç duyduğu asker kaynağını sağlamak, Nil’in kaynaklarını kontrol altına almak gibi nedenlerle düzenlenen askeri sefer sonucunda Kahire’den yönetilmeye başladı. Kavalalı zamanında Sudan, Mısır’a eskiden olduğundan daha sıkı bir şekilde ekonomik, siyasi ve kültürel olarak bağlandı. Mehmed Ali’nin üçüncü oğlu olan İsmail Kamil Paşa (1795-1822) komutasındaki Mısır ordusu Sudan üzerine 1820 yılında büyük bir sefer düzenledi. 1821 yılında, İsmail Kamil Paşa, Dongola’daki son memluk asker ve liderlerini dağıttı. Ordusuyla Sennar’a kadar ilerledi. Func İmparatorluğu’nun son sultanı VI. Bȃdȋ Haziran 1821’de Mısır ordusunun galibiyetini kabul etti. İki yıl süren bu seferden sonra Sudan tümüyle Mısır vilayeti topraklarına katıldı. 1821 yılından sonra Sudan Osmanlı Devleti adına Mısır valiliği tarafından idare edildi. Sudan ve Sevâkin’de Türk Devri Kavalalı her ne kadar ilerde Osmanlı Devleti’ne isyan etmekle meşhur olsa da ordusunun subay kadrosunda sadece Türkçe bilenler ve Türkler görev yapıyordu. Aslında hırslı bir şekilde bir ara Arnavut ve yerel subayları istihdam etmişti. Ancak atılımcı politikaları sebebiyle kısa zamanda bu alternatifin başarı sağlamadığını görünce tekrar Türk subayları tercih etti. Bu bağlamda, Sudan’a Türkçe konuşan paşalar gönderdiğinden Sudanlılar bu döneme “Ahdu Turki” yani “Türk Devri” adını vermiştir. Kavalalı o vakitler Osmanlı Devleti’ne bağlı bir meşruiyet zemini sağladığından bu adlandırmayı kabullendi. Halen de Sudan resmi tarihi bu tanımı sürdürmektedir. Sudan’ın Mısır tarafından kontrol altına alınmasında bir başka önemli komutan da Mısır ordusundaki Kavalalı’nın damadı Türk kökenli Muhammed Hüsrev Paşa’dır. M. Hüsrev Paşa Kordofan üzerine sefer düzenleyerek bu bölgeyi alan Mısır ordusunun komutanıydı. Ancak M. Hüsrev Paşa’nın Sudan’ın Mısır’a bağlanması konusundaki rolü İsmail Paşa’nın bir suikasta uğraması sebebiyle arttı. 1822 yılında Sudan harekatı başarıyla sona erdiği sırada İsmail Kamil Paşa Şendi kasabasında Şaykıyya kabilesinin lideri Mek Nimr’in yemek davetini kabul etti. Mek Nimr’in konağındaki yemek sırasında İsmail Paşa ve yakın adamları bir tuzakla karşılaştıklarından habersizken buradan aniden ayrılan Nimr ve adamları konağı ateşe verdi. Paşa ve adamları yanarak öldü. M. Hüsrev Paşa bu olayı duyunca çok hızlı bir şekilde Kordofan’dan Şendi’ye geçti ve isyanı bastırdı. Bu sırada çok sert ve acımasız bir tutum izleyerek Şendi ile Sennar arasında yayılan isyancıların çoğunu ortadan kaldırdı. Bu olaydan sonra Sudan’ın Deftardarı olarak atandı ve bölgede isminden çok bu ünvanı ile anıldı. Bu görevi ile Sudan’daki mali ve idari sorumlukları üzerine aldı.1822-1824 yılları arasında görev yaptı. Ardından Osman Bey ve Mehhu Bey ülkenin mali ve idari yöneticisi oldu. 1841 yılında Mehmed Ali Paşa’ya verilen ferman ile Sudan, Nȗbe, Sennar, Kordofan ve Darfur eyaletlerinin de valisi olurken Sevâkin ve Massava’8 ise Cidde vilayetinin idaresinde bırakıldı.9 Ancak 1846 yılında Sevâkin ve Masavva’ Mehmed Ali Paşa’nın idaresine salyaneli olarak verildi. İngilizlerin Kızıldeniz’deki ticari çıkarlarını da tehdit eden bu durum ilk fırsatta değiştirildi. 1849’da Mehmed Ali Paşa akıl sağlığı bozularak görevden azledilince Sevâkin ve Masavva’ Hicaz vilayetine bağlandı. Mısır Hıdivi İsmail Paşa’nın Sevâkin ve Kızıldeniz Açılımı Mehmed Ali Paşa, yönünü Sudan’a çevirince Afrika’da sömürge kavgasına tutuşan büyük güçlerin tepkileriyle karşılaştı. Mehmed Ali Paşa, uluslararası dengeleri zorlayarak Osmanlı Devleti’ne karşı bölgesel bir güç olmaya çalıştı. Fakat bu hatasından çabuk döndü. Ondan sonra valilik makamına gelen oğulları İbrahim Paşa (1849), Abbas Paşa (1848-1854) ve Said Paşa (1854-1863) bu tecrübeden ders alarak büyük güçlere karşı dikkatli politikalar izlemeye çalıştılar. Ancak İsmail Paşa (1863-1879) zamanında izlenen iç ve dış politikalar tamamen aksi yönde oldu. Bununla birlikte, Mehmed Ali Paşa döneminden sonra karşılaşılan köle ticareti, yapımı yaklaşık 10 yıl süren ve 16 Kasım 1869’da açılan Süveyş Kanalı ve borçlanma gibi sorunlar da büyük devletlerin araya girerek Mısır sorununda bir aktör olarak rol almalarını kolaylaştırdı. Sevâkin ve Masavva’ üzerinde sadece İngilizler, Fransızlar ve İtalyanlar gibi Avrupalı sömürgeciler değil Habeşistan Kralı da egemenlik kurmak istiyordu. Hatta Habeşistan, Osmanlı Devleti’ne karşı Avrupalı güçlerle işbirliğine istekliydi. Söz konusu iki limanı almak için Avrupalı sömürgecileri tahrik edip destek talep ediyordu. Osmanlı Devleti ise doğrudan kontrol etmekte ve savunmakta güçlükler yaşıyordu. Bu sırada Mısır valisi İsmail Paşa dedesi Mehmed Ali Paşa’nın aksine İstanbul ile daha uyumlu politikalar izliyordu. 1821’de Sudan’ın askerî operasyonla Mısır’a katılmasıyla birlikte, Kuzey Afrika’dan Mekke’ye ulaşan hac ve ticaret yolları Mehmed Ali Paşa’nın eline geçmişti. Gerek hac yolu gerekse ticaret yolları bakımından Afrika’nın Kızıldeniz ve Cidde limanına açılan kapısı Sevâkin ise Kavalalı’ya bırakılmamıştı. Hıdiv İsmail Paşa ceddinin başaramadığını İstanbul ile iyi ilişkiler kurmak suretiyle başardı. 1865 yılında Mısır’ı ziyaret eden Sultan Abdülaziz hem İsmail Paşa’yı takdir etti hem de İstanbul ile Kahire arasındaki ilişkilerin pozitif yönde olduğunu gösterdi. Nitekim, 1866 yılında Hıdiv İsmail Paşa Padişahtan aldığı fermanla Sevâkin ve Massava’ın yönetim hakkını elde etti. Buna karşılık, belli miktarda bir vergiyi yıllık olarak ödemeyi kabul etti. İsmail Paşa’nın elde ettiği imtiyazlar kendi soyundan gelen hanedan üyeleri için de geçerli olacaktı.10 Sudan’ın önemli bir limanı olan Sevâkin Mısır için ticari bakımdan çok değerli idi. Mısır ile Hindistan, Etiyopya, Arabistan ve Yemen arasındaki ticaret yolu üzerinde önemli bir konumda olan Sevâkin, gerek Sudanlı gerekse Doğu Afrikalı hacılar için de Cidde limanı ile bağlantısı en yakın olan bir limandı. Sevâkin Türk-Mısır idaresinde bulunduğu dönemde tarihinin en zirve noktasına erişmiştir. Şöyle ki, bu liman kenti Süveyş Kanalı’nın açılması ve Mısır’dan yapılan yatırımlar sayesinde Kızıldeniz, Doğu Afrika ve Uzak Doğu ticareti için vazgeçilmez hale geldi.11 Sevâkin’in Cazibe Merkezi Olması Ahmed Mümtaz Paşa, Sudan valisi olarak 1866 yılında göreve başladı. Sevâkin’de büyük bir inşa hareketi başlatan Paşa, bir yandan geniş ve büyük binalar yaptı bir yandan da mevcut olan binalardan elverişli olanları büyüttü. Ayrıca, Bereke Deltasında pamuk yetiştirmeye başladı. Yerel kabile şeflerinden kiralanan geniş araziler üzerinde pamuk yetiştirdi. İdare hem vergi hem de üretilen ürünlerin yarısını alıyordu. Limanda imar ve inşa faaliyetleri ile birlikte ticaret de canlandı. Kentte nüfus arttı. Yeni binalar, kente yeni gelenlere kiralık evler de yapıldı. Böylece, kısa zamanda kent gelişti ve bir cazibe merkezi oldu. Ticaret mali idare tarafından sıkı bir şekilde kontrol ediliyor vergi tahsilatı düzenli yapılıyordu. 1868 yılında İngilizler, Etiyopya’ya karşı bir saldırı düzenledikleri sırada askeri kuvvetlerine nasıl bir lojistik sağlayacakları sorun oldu. Bu yüzden Sevâkin ile Kassala arasında bir telgraf bağlantısı kurmak istediler. Sevâkin ile Kassala arası develerle 16-20 gün arasında bir yolculuk gerektiriyordu. 1869 yılında Sevâkin’i ziyaret eden Baker, kentin nüfusunu 8 bin olarak tahmin ediyordu.12 Aynı yıl Süveyş Kanalı açıldı ve Kızıldeniz’in Uzakdoğu ticaretindeki rolü eskisiyle kıyaslanamayacak derecede büyüdü. Bundan sonra Sevâkin gemilerin yakıt ikmal ve tamirat gibi zorunlu olarak uğradıkları bir liman kenti olmak yerine, ticari ve ekonomik bir merkez olması daha fazla öne çıkmıştır. Bu şartlar çerçevesinde Mısırlı ve Avrupalı bir çok tüccar, yatırım yapmak için adeta bir yarışa girdi. 1904 yılında kentin nüfusu 50 bini aşıyordu. Ama 1923’te 4000’den azdı.13 Hıdiv’in Sevâkin’e yatırımları sonuç verdi. Sevâkin limanı hızlı bir gelişme göstererek Sudan’ın en büyük limanı haline geldi. Kassala ile Sevâkin arasındaki telgraf hattı 1872’de tamamlandı. Beja kabilesi kentin merkezine yakın bir alanda yerleşerek kendilerine ait büyük bir köy meydana getirdiler. Yeni yapılan binalarda temel malzeme olarak mercan ve keresteler kullanıldı. Bu binalar gerek yükseklikleri gerekse mimarileri itibariyle kentte ticaretin ve zenginliğin getirdiği bir prestij göstergesi olarak algılanmaya başladı. Sevâkin ile Süveyş, Cidde ve Masavva’ arasındaki ticari işleyiş Hidiv İsmail Paşa’yı memnun ettiğinden burada yeni pamuk ayrıştırma fabrikaları kurulmasına karar verildi. Bu yeni fabrikalar Atbara sahillerinde kuruldu ve rıhtımdaki depolarda tutulan pamukları ayrıştırmak için Hidiv buraya sürekli modern makineler gönderdi. Ayrıca, Sudan’ın içlerinden toplanan ve kaçırılan köleler Kahire ve İstanbul’a -yasak olmasına rağmen- buradan gemilerle gönderiliyordu. Bu ticaretle uğraşanlar kaçınılmaz olarak yerel yöneticilerle bir tür ilişki içinde bulunuyorlardı. Mehmed Ali Paşa zamanında köle ticaretinden alınan ağır vergiler yerini yüksek rakamlara ulaşan rüşvete bıraktı. Yunan, Hırvat ve Sırp gibi Avrupalı tüccarların bölgeye gelmesinden önce Avrupa ile ticaret Mısır üzerinden dolaylı olarak yapılıyordu. Darfur ve Kordofan’dan toplanan fildişi, İngilizler ve onların bölgedeki toptan dağıtımını yapan Hindliler tarafından Sevâkin vasıtasıyla ihraç ediliyordu. Buradan ihraç edilen fildişinin büyük bir kısmı kaçak olarak gümrük vergisi ödenmeden yapılıyordu. Bu şekilde kaçak olarak limandan çıkarılan fildişi için küçük kayıklar kullanıyordu. Bu kayıklar kıyılardan uzakta bulunan ve muhtemelen limanın sığ olması sebebiyle burada demirleyen büyük gemilere yüklerini boşaltmaktaydı. Bu şekilde Mısır ile Avrupa arasında önemli miktarda fildişi ticareti yapılıyordu. Hartum’dan getirilen fildişi Sevâkin’den Londra’ya ihraç ediliyordu. Ayrıca bu hat diğer seçenekler içinde en ekonomik olan yoldu. Bu şekildeki ihracat yaklaşık 6 hafta süren bir zaman içinde oluyordu. Bununla birlikte, ihraç edilen fildişi yola çıkmadan 6 ay önce satın alınmış oluyordu. Diğer ihraç ürünleri; Sudan’dan fildişi ve zamk, Habeşistan (Etiyopya)’dan kahve, Sennar’dan altın, Darfur ve Kordofan’dan sinameki ve devekuşu, Kassala’dan hayvan derileri ve yerel kabilelerden simsim yağı, pamuk ve büyükbaş hayvan idi.14 Buna karşılık Avrupa’dan ithal edilen ürünler miktar ve çeşit olarak gün geçtikçe artmaktaydı. Bunlar; şeker, mum, sabun, pirinç, Manchester menşeli konfeksiyon ürünleri, Birmingham menşeli mutfak eşyaları ve çeşitli metal ürünleri idi. Sevâkin limanına gelen bu ürünler, deve kervanları ile Berberâ ve Kassala’ya ulaştırılıyordu. Berberâ Sudan için önemli bir dağıtım merkezi iken Kassala da Etiyopya için aynı görevi yapıyordu. Her bir kervan 500 ila 1000 kadar deveden oluşmaktaydı. Bu kervan seferleri genellikle, yılda 4 kez yani 3 ayda bir düzenlenmekteydi. Limanda Vakkala isimli bina inşa edildikten sonra kervanların kalkış noktası burası oldu. Büyük bir kalabalığın seyrettiği yükleme işlemi bu binanın önünden yapılıyordu. 1874 yılında Kızıldeniz limanları arasında çalışan pervaneli gemiler işletilmeye başladı. 1872 yılında, Kızıldeniz kıyıları bir vali yönetimi altında birleştirilince, Massava’ vilayet merkezi oldu. Mümtaz Paşa, bu yeni idari yapılanmada Kızıldeniz (Bahr el-Ahmer) muhazalığının muhafızı/valisi oldu. Sevâkin’e Ali Rıza Paşa naib sıfatıyla idareci olarak atandı. Beş sene görev yapan bu Paşa’dan sonra 1877 yılında Munzinger Bey’e görevini devretti. 1877 yılında, Gordon Sudan genel valisi olarak Hıdiv İsmail Paşa tarafından atandı. Hartum’a görevi devr almaya giderken Sevâkin’den geçti. Liman önünde bulunan ada ile yarımada arasında bir geçit/yol inşa edilmesini emretti ve bu proje 1878 yılı ortalarında tamamlandı. Sevâkin, Massava’, Hudeyde, Süveyş ve Cidde limanları arasında her ay düzenli olarak gemi seferleri yapılıyordu. 1881 yılında Sevâkin’de Vakkala isimli kervansaray kentin büyük tüccarlarından Şennavi Bey tarafından inşa edildi. Bu kervansaray o zamana kadar Sevâkin’de yapılan en büyük binaydı. Zemin katı ticaret ürünlerinin deposu olarak yapıldı. Diğer katlar ise tüccarların büro olarak kullanacağı odalar şeklinde inşa edildi. Tüm bina geniş bir avlunun etrafında yer alıyordu. Bu avlu tüccarların binek ve yük hayvanlarının barınacağı ahırlara bakıyordu. Buraya getirilen ithal ürünler develerle iç bölgelere naklediliyordu. Sevâkin ile Berberâ arasında yük taşıyan develer kiralık olarak da tüccarlara hizmet veriyordu. Bu iki nokta arasında, yük taşımak için kiralanan bir deveye 10 ila 14 İngiliz Poundu ücret ödenmekteydi. Bu yöndeki talep çoğu zaman o kadar fazlaydı ki, kiralanacak deve bulunamıyordu. Bu yüzden Sevâkin’i iç bölgelere bağlayan bir demiryoluna ihtiyaç duyulmaya başladı. Haziran 1883’de Mısır’da kurulan bir inceleme komisyonu Sudan demiryolu projesi üzerinde çalışmaya başladı. Sevâkin’i de içeren üç farklı hat konusunda çalışmalar yapıldı. Sonunda Sevâkin-Berberâ-Hartum arasında bir demiryolu yapılması kararlaştırıldı. Bu hat mühendislik açısından risk taşımadığı için komisyon tarafından teklif edildi.15 Yapılması kararlaştırılan bu demiryolu hattı Sudan’da Mehdi hareketinin yol açtığı sorunlarla baş edilememesi sebebiyle, inşa edilemedi. Süveyş Kanalı açıldıktan sonra, Mısır Hidivi İsmail Paşa’nın hırslı yatırımlarının da etkisiyle Kızıldeniz ve limanları büyük önem kazandı. Bu durum bölgede hakimiyet kurmak isteyen ülkelerin sayısını arttırdı. İngiltere Fransızlara karşı İtalyanlara destek veriyordu. İtalyanlar Osmanlı Devleti’nin protestolarına rağmen Eritre sahillerindeki Assab'ı satın aldı. Ardından İtalya 1882'de burayı sömürge haline getirdi ve hedefini Masavva’ya çevirdi. 1890'da Masavva'yı da sömürgeleştirdi.16 Böylece, Sudan ve Sevâkin İngiltere için daha kolay bir hedef oldu. Sevâkin ve Sudan’ı İngilizlere Butros Gali’nin Dedesi Butros Gali Teslim etti 1896-1898 arasında İngiltere-Mısır ortak askerî kuvvetleri, bağımsızlık savaşı veren Sudan’daki Mehdi kuvvetlerini kesin bir yenilgiye uğrattı. Sudan’ın yeni statüsünü belirleyen anlaşma metni 1899 yılında tamamlandı. Mısır adına Butros Gali, İngiltere adına Lord Cromer’ın imzaladığı bu anlaşma metniyle, iki taraf ele geçirilen Sudan hakkında ortak bir egemenlik oluşturduklarını ilan ettiler. Cromer, 4 Ocak 1899’da Omdurman’da Sudanlı kabile şeyhlerine yaptığı konuşmada Sudan’ın artık İngiltere Kraliçesi ve Mısır Hıdiv’i tarafından yönetileceğini ilan etti. Öte yandan, Sevâkin üzerinde daha sıkı denetim kuran İngilizler, Cidde’nin durumunu da tehlikeye soktular. Daha önce İtalyan işgaline uğrayan Musavva’nın durumu da dikkate alındığında Kızıldeniz’in hac trafiği için güvenliği sarsılmıştı. 1908 yılında, Kıptî kökenli olan Butros Gali Paşa’nın (1846-1910) reis-i nüzzâr yani Mısır Hükümeti Başbakanı olarak hükümetin başına getirilmesi Mısır kamuoyunda tepkilere yol açtı. El-Hizbü’l-Vatanî, Butros Gali'yi 1899'daki İngiliz-Mısır Anlaşması'nı imzalaması nedeniyle Sudan'ı satmakla suçluyordu. Bu antlaşma aslında İngiltere’ye ekonomik, siyasî ve askerî faydalar sağlayan bir metindir. Osmanlı Devleti, Sudan üzerinde fermanlarla uluslararası hukuk bakımından da tanınan hükümranlık haklarını bu antlaşma ile kaybetmiş oluyordu. Bu yüzden, söz konusu antlaşmayı tanımadı. Ancak fiilen bu topraklar üzerindeki egemenliğini kaybetmişti. Çünkü, Mehmed Ali Paşa zamanından beri zaten Mısır’ın bir parçası olan Sudan, Mehdi hareketinin bastırılması bahane edilerek Mısır’ın elinden alınmıştı. Bu askerî harekât çoğunlukla Mısır askeri tarafından gerçekleştirilmiş, savaşın maliyetinin çoğu Mısır bütçesi tarafından karşılanmıştı. İngiliz-Mısır Antlaşması ile İngilizler Sudan’ı da fiilen ele geçirdi. Butros Gali de bu konvansiyona razı olduğu için eleştirildi. Toplumsal muhalefet gittikçe yükseldi. Halkın gözünde Butros Gali, Mısırlılardan ziyade İngilizlerin çıkarlarını kollayan bir işbirlikçi konumuna düştü. Hatta bir hain gibi algılanmaya başladı. Neticede 1910 yılında bir suikasta uğrayarak hayatını kaybetti. Gali’nin torunu Butros Gali (1922-2016) aynı isimle, meşhur oldu. 1992-1996 yılları arasında Mısırlı bir BM genel Sekreteri olarak dünya barışına hizmet verme görevini üstlendi. 16 Şubat 2016 tarihinde 93 yaşında öldü. Sonuç 1882 yılında Mısır’ın ve ardından 1899 yılında Sudan’ın İngiliz işgaline uğramasıyla Sevâkin bilinçli bir şekilde güç kaybına uğratılmıştır. Bu limanın sadece 30 mil kuzeyinde Port Sudan’ın kurulması Sevâkin’i devreden çıkarmıştır. İngilizlerin Port Sudan’a ağırlık verip denizyolu ve demiryolu bağlantıları ile burayı cazibe merkezi yapmaları Sevâkin’i tamamen yıkıma iter ve binlerce kervan taciri kenti terk etmek zorunda kalmıştır. Kahire’ye kadar tüm ticaret esasen yabancı tacirlerin lehinde gelişmeye başladı. 1918 yılındaki büyük deprem Sevâkin’i baştan sona yıktı. Kentin birer mimari abide niteliği taşıyan ticaret binaları, camileri ve evleri büyük zarar gördü. Ticaretin azalması sebebiyle kentte yaşamını sürdüren az sayıdaki nüfus bu doğal afet sebebiyle iyice kenti terk etti. 1905 yılında yeni bir liman inşaatı kentin kendisini az da olsa toparlamasına yardım etmiştir. 1922 yılına kadar Sevâkin kısmen de olsa ticari faaliyetlerini sürdürmeye devam etti ve denizcilerin uğradığı liman olma özelliğini korudu. Sevâkin 1882'de Mısır'ın İngilizler tarafından işgaliyle fiilen Osmanlı Devleti’nin denetiminden çıktı. Ancak, 1923 yılına kadar hukuken Osmanlı Devleti’ne tabiiyeti devam etti. 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Antlaşması ile Mısır'a bırakıldı. 1956 yılında Sudan Mısır’da ayrılıp bağımsız olunca Sevâkin Hartum’dan idare edilmeye başladı. Osmanlı Devleti’nin Selman Reis ve Sefer Reis gibi amiralleri ile Özdemir Paşa, Özdemiroğlu Osman Paşa gibi paşalarının başarılı karşı saldırı ve müdafaaları ile Portekizliler Kızıldeniz’i terk etmek zorunda kalmışlardı. Bu süreçte Sevâkin stratejik bir liman olarak öne çıktı. Osmanlı Devleti’nin Afrika, Kızıldeniz, Yemen, siyasetinde bir üs konumundaydı. Sevâkin limanı her zaman Mısır, Cidde ve Yemen sorunları sırasında Osmanlı Devleti’nin göz önüne aldığı bir ehemmiyeti haizdi. Sevakin, Osmanlı Devleti ile irtibatının olduğu yaklaşık 4 asır boyunca Doğu Afrika, Habeşistan ve Kızıldeniz’deki hâkimiyet mücadelesinde önemli bir üs olarak değerlendirilmiştir. Bugün Sevâkin limanı geçmişteki canlılığından çok uzaktadır. Liman adeta ıssızdır. Bu yüzden halk arasında cin adası diye mizah konusu yapılır. Ancak yolcu gemilerinin uğrak yeridir. Kızıldeniz’de dalış turizminin cazip mekanlarından biridir. Eskiden olduğu kadar çok kalabalık olmasa da Afrika’daki Müslümanlar Hac yolculuklarının bir mola ve toplanma noktası olarak Sevâkin’i kullanmaktadır. Sevâkin adasındaki gümrük binası yanında Hanifi Camii ve Şafi Camii’ TİKA sayesinde tekrar hizmete açıldı. Bir tarih mirası olan Sevâkin adasının tekrar ayağa kalması noktasında çok hayırlı bir adım atıldı. Türk–Sudan ilişkilerini bambaşka bir noktaya taşıyacak bu adım Afrika kıtası için de faydalı olacaktır. Bir tarih yeniden canlanırken Sevâkin küllerinden yeniden doğmaktadır. Dipnotlar [1] J.F. E. BLOSS, “The Story of Suakin”, Sudan Notes and Records, c. 19/II, 1936, s. 272. [2] NİHAL ŞAHİN UTKU, “Kızıldeniz’in Kaybolan Liman Şehirleri Şuaybe-Car-Kulzüm-Ayzab”, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi Y.2014, C.19, Sa.2, s.126-127. [3] A.g.e., s.127. [4] A.C.S. PEACOCK, “Suakin: A Northeast African Port in the Ottoman Africa”, Northeast African Studies, c. 12, No. 1, 2012, s. 32. [5] İDRİS BOSTAN, “Selman Reis” DİA, 2009, cilt. 36, s. 444-446. [6] CENGİZ ORHONLU, Osmanlı İmparatorluğu’nun Güney Siyaseti: Habeş Eyaleti, Ankara, TTK, 1996, s.37. [7] EVLİYA ÇELEBİ, Seyahatname, 10. Kitap, (ed. S. A. Kahraman, Y. Dağlı, R. Dankoff), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007, s. 483–484. [8] Massava’ kenti Musavva’ veya Massawa olarak da telaffuz edilmektedir. [9] BOA, MM 15, 12/8; SÜLEYMAN KIZILTOPRAK, Important Documents Of Ottoman Egyt; From Muhammad Ali to Husayn Kamil-15 Numaralı Mühimme-i Mısır Defteri: Mehmed Ali Paşa’dan Hüseyin Kamil’e Mısır Siyasi Tarihinin Önemli Belgeleri, TTK, Ankara, 2015, s.127-129. [10]Masavva ve Sevâkin’in Mısır’a bağlanması, 1283/1866 yılından itibaren “verâset kâ’idesi” dışında sadece İsmail Paşa’ya mahsus olmak üzere bağlandığına dair hüküm için bkz. MM 15, 53/27; SÜLEYMAN KIZILTOPRAK, a.g.e, s.187-188. [11] Süleyman Kızıltoprak, Mısır’da Osmanlı’nın Son Yüzyılı, İstanbul; TBBD Yayınları, 2010, s.20-24. [12] J.F. E. BLOSS, “The Story of Suakin”, Sudan Notes and Records, c. 20/II, 1936, s. 248. [13] MARISA CALIA, "Suakin. Memory of a City.” In Environmental Design: Journal of the Islamic Environmental Design Research Centre 1-2, ed. Attilo Petruccioli, Roma: Dell’oca Editore, 1997-1999, s. 192. [14] J.F.E. BLOSS, a.g.e., s. 250. [15] J.F. E. BLOSS, a.g.e., s. 253-254. [16] MUSTAFA İ. BİLGE, “Kızıldeniz” DİA, 2002, c. 25, s. 559. Kaynakçalar A.C.S. PEACOCK, “Suakin: A Northeast African Port in the Ottoman Africa”, Northeast African Studies, c. 12, No. 1, 2012, s. 29-50. CENGİZ ORHONLU, Osmanlı İmparatorluğu’nun Güney Siyaseti: Habeş Eyaleti, Ankara, TTK, 1996. EVLİYA ÇELEBİ, Seyahatname, 10. Kitap, ed. S. A. Kahraman, Y. Dağlı, R. Dankoff, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007), s. 483–484. İDRİS BOSTAN, “Selman Reis” DİA, 2009, cilt. 36, s. 444-446. J. W. CROWFOOT, “Some Red Sea Ports in the Anglo-Egyptian Sudan”, The Geographical Journal, c. 37, No. 5 (1911), s. 523-550. J.F. E. BLOSS, “The Story of Suakin”, Sudan Notes and Records, c. 19/II, 1936, s. 271-300. J.F. E. BLOSS, “The Story of Suakin”, Sudan Notes and Records, c. 20/II, 1937 s. 247-281. MARISA CALIA, "Suakin. Memory of a City.” In Environmental Design: Journal of the Islamic Environmental Design Research Centre 1-2, ed. Attilo Petruccioli, Roma: Dell’oca Editore, 1997-1999, s. 192-201. MUSTAFA İ. BİLGE, “Kızıldeniz” DİA, 2002, c. 25, s. 557-559. NİHAL ŞAHİN UTKU, “Kızıldeniz’in Kaybolan Liman Şehirleri Şuaybe-Car-Kulzüm-Ayzab”, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi Y.2014, C.19, Sa.2, s.121-136. SÜLEYMAN KIZILTOPRAK, Mısır’da Osmanlı’nın Son Yüzyılı, İstanbul; TBBD Yayınları, 2010. SÜLEYMAN KIZILTOPRAK, Mısır’da İngiliz İşgali; Osmanlı’nın Diplomasi Savaşı: 1882-1887, İstanbul; Tarih Vakfı Yayınları, 2010. SÜLEYMAN KIZILTOPRAK, Important Documents Of Ottoman Egyt; From Muhammad Ali to Husayn Kamil-15 Numaralı Mühimme-i Mısır Defteri: Mehmed Ali Paşa’dan Hüseyin Kamil’e Mısır Siyasi Tarihinin Önemli Belgeleri, TTK, Ankara, 2015.

Lutfi Paşa (ö. 971/1564) Arnavut kökenli bir devşirme olarak II. Bâyezid zamanında saraya alınmış, Enderun’da tahsil görmüş, sancak beyi, beylerbeyi ve vezir olmuş, Korfu seferinde Osmanlı deniz kuvvetlerine kumanda etmiş, Boğdan seferinde Mimar Sinan’ı padişaha takdim edip tanıtmış, iki yıl süreyle veziriazam olmuş, çeşitli idarî vazifeleri esnasında önemli görevler üstlenmiş bir devlet adamıdır. Veziriazamlıktan azledildikten sonraki hayatını telif ve araştırmayla geçirmiş, devlet adamlığının yanısıra yazdığı eserlerle de nam salmış bir şahsiyettir. Lutfi Paşa devletin en üst kademelerine kadar çıkmış bir devlet adamı olmasının yanısıra, medrese dışında kendini yetiştirmiş bir âlim olarak farklı bir portre çizer. Onun bu çift kimlikli şahsiyeti, hem kendi devrinde hem de sonraki asırlarda bir âlim olarak kabul görmesini zorlaştırmıştır. Hayatı Lutfi Paşa eserlerinde ismini genellikle “Lutfi bin Abdülmuîn” şeklinde verir. Devşirme kökenli devlet adamlarının baba ismi yerinde “abd” kelimesinden türeyen bir isim kullanmaları teamüldendir. Lutfi Paşa’nın hangi tarihte ve nerede doğduğu hakkında kaynaklarda bilgi bulunmamakla birlikte, getirildiği görevlerden hareketle 1488 yılı civarında doğduğu tahmin edilmektedir. Arnavut kökenli olup II. Bâyezid’in ilk zamanlarında Avlonya yöresinden devşirildiği, bu padişahın saltanatı ortalarında saraya alındığı ifade edilir.1 Enderun’da iyi bir tahsil gören, saray hizmetlerinde fiilen görev alan Lutfi Paşa, Âsâfname adlı eserinde üstlendiği devlet görevlerini şöyle anlatır: “Bu risâlenin müellifi ez‘af-ı ‘ibâdullah Lutfi Paşa bin Abdülmuîn vaktâ ki harem-i hass-ı sultâ­nîde bu hakîr merhûm ve mağfûrü’n-leh cennet-mekân u firdevs­-âşiyân Sultân Bâyezîd Han hazretleri zamânından beri per­verde-i ni’met-i sultânî olup bu Âsitâne-i ‘Osmâniyye’ye li’llâh hayrhâh olup ve harem-i hassda iken niçe zamân tahsîl-i ma’ârif idüp ve cülûs-ı Hazret-i Sultân Selîm Hân hayâtında çukadarlık­dan elli akçe müteferrikalık ile taşra çıkup ba’dehû çaşni­gîr-başılık, ba‘dehû kapucu-başılık, ba‘dehû mîr-i ‘alemlik, ba‘de­hû Kastamonu Sancağı, andan sonra Karaman Beğlerbeğisi, andan sonra Anadolu Beğlerbeğisi, andan sonra vizâret ‘inâyet olundu. Ba’dehû pâdişâhımız Sultan Süleymân Hân zamanında sadâret-i ‘uzmâ (‘inâyet) olundu. Bu hakîr-i kesîrü’t-taksîr taşra çık­dıkda niçe ‘ulemâ vü şu’arâ vü zürefâ ile musâhabet ve münâse­bet idüp ’alâ kadri’t-tâka niçe ma’ârif ü tahsîl-i ‘ulûm itmek­le taltîf-i ahlâk itmiş idim.”2 Sehî Bey Lutfi Paşa’nın Yavuz Sultan Selim’in terbiyesi ile yetiştirildiğini ifade eder, onun hakkında Sultan Selim’in “huzûr-ı şerîflerinde gâyet makbûlînden olmuştu.”3 diye yazar. “Seyyid Murâdî’nin Nova (Castelnuovo) Fetih-nâme ’sinde, bir münasebetle ondan ‘yâdigâr-ı Sultan Selim’ olarak bahsetmesi (...) Yavuz Sultan Selim devrinde Lutfi Paşa’nın türlü hizmetler ile padişahın hemen muhitinde bulunduğuna bir delil sayılabilir.”4 Lutfi Paşa Tevârih ’inin mukaddimesinde önce Sultan Bayezid’den ve meziyetlerinden bahseder, daha sonra Yavuz Sultan Selim devrinde onun yanından hiç ayrılmadığını, onun bütün seferlerine iştirak ettiğini şu ifadelerle anlatır: “Bu hakîr-i zerre-i bî-mikdâr bunların [Âl-i Osman’ın] zamanında neşv ü nemâ bulub evvelâ Sultan Bâyezid (طاب ثراه و جعل الجنّة مثواه) âlem-i tufûliyette saraylarında olub nice zaman anda maʻârife saʻy olunub emekler çekildi. Tâ Sultan Selim gelüb tahta cülûs edinceye değin. Ve Sultan Bâyezid dahi her fende mâhir ve zû-fünûn ve kādir olub ʻale’l-husus ki yay çeküb ok atmakda bî-nazîr idi. Hatta zamanında ol çekdüği yayı kimse çekebilmezdi. Ve sâlih ve mütedeyyin ve muhibb-i ulemâ ve sulehâ idi. Andan sonra Sultan Selim Han (أكرم الله مابه و عطر بنسيم الخلد ترابه) pâdişah-ı âlem-güşâ olub bu hakīr dahi anların hizmetlerinden bir an hâlî olmayub bunca cenkler ve bunca savaşlar ve hadiseler ki diyâr-ı Rum’da ve cânib-i şarkda ve Arabistan’da ve Haleb’de ve Şam’da ve Mısır’da ve gayri yerlerdeki vâkiʻ olubdur. Bu hakīr anların küllîsine hâzır ve nâzır olmuşdu, tâ Sultan Selim âhirete nakl edinceye değin.”5 Sultan Selim, kendi devrinde çeşitli devlet kademelerinde görev vererek yetişmesini ve tecrübe kazanmasını sağladığı Lutfi Paşa’ya değer verir, zaman zaman kendisine fikirlerini anlatırdı.6 Kanuni Sultan Süleyman da, babasının yetiştirip tecrübeli bir devlet adamı haline gelmesini sağladığı Lutfi Paşa’ya çok riayet etmiş, onu daima yükseltmiş, kız kardeşi Şah Sultan’ı onunla evlendirmek suretiyle ona karşı olan itimadını ortaya koymuştur. Lutfi Paşa’nın Kanuni Sultan Süleyman’ın cülusunda Kastamonu sancakbeyi, daha sonra da Aydın sancakbeyi olarak tayin edilmiş olduğu anlaşılmaktadır. Rodos muhasarası (1522) sırasında Aydın sancakbeyi olduğu, Rodos’un ele geçirilmesinden sonra kalenin tamirine memur edilen dört sancak beyinden biri olduğu bilinmektedir.7 Bir müddet sonra Yanya sancakbeyi olan Lutfi Paşa bu vazifedeyken Viyana muhasarasına iştirak etti. 12 Ekim 1529 tarihinde Avlonya sancakbeyi Süleyman Bey ile birlikte kaleye hücum ettiği Feridun Bey’in Münşeât ’ında kayıtlıdır.8 Lutfi Paşa kendisinin zikretmediği bazı sancaklarda da görev yaptıktan sonra 1533’de Karaman beylerbeyi oldu.9 Bu sıfatla Irakeyn seferinde Karaman eyaleti kuvvetlerini sevk ve idare etmiş, Tebriz civarındaki hareketlerde artçı olarak vazife görmüştür. Bu sefer sırasında Van gölü civarındaki harekatta mühim bir rol oynamış, Tatvan sahillerinde Mimar Sinan’a gemiler inşa ettirerek düşman hakkında malumat toplamıştır. Lutfi Paşa bir müddet Anadolu beylerbeyiliğinde bulunmuş, ardından Mustafa Paşa’nın yerine Rumeli beylerbeyiliğine (1536), ardından da üçüncü vezirliğe getirilmiştir.10 Lutfi Paşa 1537 Korfu seferinde donanma serdarı olarak Barbaros Hayreddin Paşa ile birlikte Akdeniz harekâtına memur oldu. Ertesi sene Mustafa Paşa’nın vefatı üzerine ikinci vezirliğe tayin edilen Lutfi Paşa (30 Mayıs 1538), Boğdan seferine ikinci vezir olarak iştirak etmiş, bu sefer sırasında Mimar Sinan’ı padişaha tanıtmış ve Prut nehri üzerinde kendisine bir köprü kurdurarak ordunun kısa zamanda buradan geçmesini mümkün kılmıştır. Ertesi sene Ayas Paşa’nın vefatının ardından veziriazam olmuş ve ilk işi, münhal olan hassa mimarlığına kabiliyetini pek takdir ettiği Mimar Sinan’ı getirmek olmuştur. Lutfi Paşa’nın en büyük hizmetlerinden birisi, Mimar Sinan’ı keşfedip onun önünü açmasıdır. Mimar Sinan genç bir yeniçeriyken onun kabiliyetini anlayıp padişaha takdim eden, mimarbaşı olmasını teklif eden kendisidir. Devlet Adamı Olarak Lutfi Paşa 1539 yılında veziriazam olan Lutfi Paşa, azledildiği 948/1541 yılına kadar iki seneye yakın bir süre bu makamda kaldı. Bu vazifeyi yürütürken iç ve dış siyasette bazı önemli icraatları oldu. 941 (1534) yılında kubbealtı veziri olduğu zaman “Dîvân-ı Alîşânı hayli muhtell ü perîşân bul”duğunu, veziriazamlıktan azledildiği tarihe kadar yedi yıl boyunca mümkün mertebe bu düzensizliği gidererek divana nizam verdiğini anlatır. Bu süre boyunca devlet işleyişinde gördüğü nizamsızlıkları düzeltmeye çalıştı, rüşvet ile mücadele etti. Âsâfnâme ’sinde sadaret makamındayken gelirinin bir kısmını biriktirerek tasarruf ettiğini anlatırken, kendisinden sonra bu makama gelecekler için üstü kapalı bir nasihatta bulunuyor olmalıdır. Devletin gelir-gider dengesini oturtmaya çalıştı. Vezirliğe geldiğinde devlet hazinesinde dengesizlik olduğunu, Sultan Süleyman’ın cülusu sıralarındaki gelir-gider dengesinin sonradan bozulup merkez hazinenin “taşrada mevcud eski hazineden” desteklendiğini görmüştü. Kendisi bu durumu düzelttiğini ve hazineyi tekrar denge durumuna getirdiğini anlatır.11 Kul hakkı ve bilhassa yetim hakkı konusunda çok hassas olan Lutfi Paşa, devletin haksız kazançlardan sakınması gerektiğini, padişahın halkın mallarına haksız yere el koymasının devletin zevâline alâmet olduğunu, terekelerin varisi çıkıncaya kadar bekletilmesi gerektiğini, Yavuz Sultan Selim zamanında böyle terekelerin yedi yıl saklandıktan sonra varisi çıkmadığı takdirde hazineye intikal ettirildiğini söyler.12 Lutfi Paşa’nın icraatları arasında bahriye sahasında yaptığı hizmetlerin ayrı bir yeri vardır. Kendisi de bahriye işlerine fevkalade önem verdiğini belirtir. Üç kıtaya yayılan imparatorluğun şevketini devam ettirebilmesi için Akdeniz hakimiyetini ele geçirmesi gerektiğini gören Lutfi Paşa, Venediklilerin ve Şarlken’in donanmamıza üstünlüklerini gidermek için elinden gelen her şeyi yapmıştır.13 Lutfi Paşa’nın iç siyasetle ilgili icraatlarının en önemlisi olarak “ulak” âdetini kaldırması gösterilir. Türklerin haberleşmede kullandıkları ulak sistemine göre, ihtiyaç halinde rıza gözetilmeksizin başkalarına ait atlara el koyuluyor, bunlar yorulduğu zaman diğer menzillerde aynı şekilde başkalarına ait atlarla değiştiriliyordu.14 “İslâm devletlerinde bu ulak teşkilatının basit bir tarihçesini çizen Paşa, eski berîd usulünün Cengizîlerde ulak zulmüne tahavvül ettiğini”, Osmanlıların da bu usulü Moğollardan “güya saltanattan bir cüz” telakkî etmek suretiyle aldıklarını ileri sürer.15 Lutfi Paşa, Yavuz Sultan Selim’in (babası II. Bâyezid gibi) bu fena âdetten bîzar olduğunu, kendisine bu hususta yardımcı bulamadığı için bunu gidermeye kâdir olamadığını, bu hasretle dünyadan göçtüğünü söyler. Büyük işler başaran, Safevîleri ve Memlükleri alt eden büyük hükümdar Sultan Selim’in bu fena âdeti kaldırmaya kâdir olamadığını, bunun kendi vezirliği devrinde Sultan Süleyman’a nasip olduğunu ifade eder.16 Paşa, menzillerde beygirler beslenmesini sağlamış ve ihtiyacı bu şekilde karşılayarak sorunu çözmüştür. Lutfi Paşa’nın sadareti sırasında halledilmesini sağladığı en önemli hâricî meseleler, Venedikliler ile barış anlaşmasını sağlamak ve Avusturya müzakerelerini maharetle idare etmekti. İdarî Prensipleri Lutfi Paşa Âsâfnâme isimli eserinde hükümdara ve kendisinden sonra gelecek veziriazamlara birtakım nasihatlarda bulunur ki bunları onun idârî prensipleri olarak kabul edebiliriz. Bunlar arasında şunlar sayılabilir: Veziriazamların padişaha her meseleyi açık açık anlatması ve padişahla arasına başkalarının girmemesi, onun tarafından padişaha arz edilen hususların hemen tasdiki, padişahla kendisi arasındaki mühim müzakerelere hiç kimsenin, hatta diğer vezirlerin bile vâkıf olmaması, hizmeti geçen devlet adamlarının mal varlıklarının sebepsiz yere müsadere ettirilmemesi, hafif bir kabahat sebebiyle onların azl ve idam ettirilmemesi, devlet görevlilerinin birbirleri aleyhindeki isnad ve ihbarlarına gereğinden fazla önem verilmemesi, herhangi bir memurun tek bir kabahati sebebiyle azledilmeyip ilk hatasında kendisine ihtarda bulunulması, veziriazamın âlimler, sâlihler ve şahsı için bir gaye taşımayan art niyetsiz kimselerle zaman zaman sohbet ederek malumat edinmesi, narh işlerine özen gösterilerek memurların kendi nüfuzlarını kullanarak ticarete girişmelerinin engellenmesi, her sene tahakkuk edecek gelirlere göre masrafların ayarlanarak bütçe dengesinin sağlanması, halkın zulümlere maruz bırakılmaması, asker sayısının gereğinden fazla tutulmayıp az ve öz bir askerî kuvvet teşkilinin sağlanması (12 bin ulufeli yeniçerinin yeterince çok olduğunu ifade eder), askerin zabturabtına gücü yeten âmirlerin tayin edilmesi, kadim toplumsal statü anlayışının muhafaza edilmesi, reâyânın yönetici sınıfına karışmaması.17 Lutfi Paşa idareciliği döneminde bu prensiplere bağlı kalmış, bundan dolayı bazı çevrelerce inatçılık ve sertlik gibi ithamlara maruz kalmıştır. Mesuliyetini ve haysiyetini müdrik olan bu dürüst devlet adamına göre veziriazamlar azledilmekten çekinmemeli, azledilme korkusuyla uygunsuz ve yanlış bir iş yapmak zorunda kalmaktansa görevini bırakmayı yeğlemelidir. Fuat Köprülü’nün değerlendirmesine göre Lutfi Paşa İbrahim ve Rüstem paşalar gibi cevval bir zekaya sahip olmamakla birlikte, nüfûz-ı nazar sahibi, dürüst, idarenin bozuk noktalarını düzeltmeye azimli, saray entrikalarına alet olmayacak kadar müstakil tabiatlı bir zat idi.18 Azledilmesi Lutfi Paşa 948 Muharreminin başlarında (1541), Avusturya ile harp kararının icrasına geçildiği ve Budin seferine çıkılacağı bir hengâmda görevinden azledildi. Lutfi Paşa hakkında genel olarak çok olumsuz bir lisan kullanan Gelibolulu Mustafa Âlî, Lutfi Paşa’nın veziriazamlık vazifesinden azledilmesinin sebebinin bir fahişeye verdiği ağır bir ceza sebebiyle eşi Şah Sultan’la kavga etmesi ve ona vurması olduğunu, “menkuldür ki” şeklindeki bir belirsizlik ifadesiyle nakleder.19 Gelibolulu’nun Lutfi Paşa’ya karşı olan menfî yaklaşımı ve aktardığı hadisenin kaynağının bir dedikodu olma ihtimali dikkate alındığında, bu bilgiye ihtiyatla yaklaşılması gerekir. Nitekim bu azil hadisesinin o devirde birtakım aslı esası olmayan dedikodulara sebep olduğunu devrin şahitlerinden Luigi Bassano aktarmaktadır.20 Lutfi Paşa Âsâfnâme ’sinde, bazı kesimlerin kendi aleyhindeki çabaları neticesinde görevden kendi isteğiyle ayrıldığını anlatır ve bu kararında ailevî bir problemin de dahli olduğuna üstü kapalı biçimde işaret eder.21 Azlin sebebi, Fransa’nın Venedik elçisi piskopos Pellicier’ye göre ise Paşa’nın zevcesine kötü muamelesinin yanısıra, Macar seferinden vazgeçirmeye çalıştığı için padişahın hiddetine maruz kalmasıdır.22 Lutfi Paşa azledildikten sonra, bir nevi sürgün olarak Dimetoka’daki çiftliğine çekildi. Hac vazifesini yerine getirdikten sonra Dimetoka’daki çiftliğinde uzlete çekilip kendini okuma-yazmaya verdi,23 bu uzlet yılları vefatına kadar yirmi yılı aşkın süre devam etti. Bu uzun mazuliyet hayatından sonra, 971/1564 yılında, Dimetoka’daki çiftliğinde vefat etti. Eserleri ve Bazı Görüşleri Lutfi Paşa uzun mazuliyet senelerinde çoğu İslâmî ilimlere dair olmak üzere irili ufaklı yirmi kadar eser kaleme aldı. Bunlar arasında belli başlıları şunlardır: 1. Zübdetü’l-Mesâil fi’l-İ‘tikādāt ve’l-ibâdât Arapça olup kapsamlı ve mukayeseli bir ilmihal niteliğindedir. Ayrıca eserde devrin güncel tartışmalarına ışık tutabilecek nitelikte meselelere de temas edilir. İbadetlerle ilgili ayrıntılı hükümler dışında kitap emr-i maruf ve nehy-i münker, zındık ve ilgili kavramlar, toplumsal hayatta görülen bazı yanlış davranışlar, sûfilerin bazı uygulamalarının eleştirisi, çalışıp kazanmanın gerekliliği, irade hürriyeti gibi birçok meseleye temas eder. 2. Risâletü’l-Künûz fî Letâifi’r-Rumûz fi’l-ehâdîsi’l-erba‘în Arapça olup kırk hadis şerhidir. Hadisler genellikle fıkhî yönden şerh edilmiştir. 3. Tenbîhü’l-Âkılîn ve Te’kîdü’l-Gâfilîn Usûlü’d-dîn’e, yani akaid esaslarına dair Türkçe bir eserdir. 4. Tuhfetü’t-Tâlibîn Yirmi beş bölümden oluşan Türkçe eserin muhtevası büyük ölçüde Zübdetü’l-Mesâil ile örtüşmektedir. Fakat bu eser Zübde ’nin tercümesi değildir, zira müellif önce Tuhfe ’yi kaleme almış, dört sene kadar sonra da daha geliştirerek Arapça olarak Zübde ’yi yazmıştır. 5. Hayât-ı Ebedî Ehl-i sünnet esaslarına ve bazı imânî konulara dair Türkçe bir eserdir. Bu beş eser basılmamış olup yazma halindedir. 6. Tevârîh-i Âl-i Osman . Başlangıcından 961 (1553) yılına kadarki Osmanlı tarihini anlatan bir eserdir. Hâfızıkütüb Âlî Bey tarafından notlu ve açıklamalı neşri yapılmıştır (1341). Lutfi Paşa’nın bu eserin girişinde ortaya koyduğu tecdîd anlayışı dikkate değer bir mahiyet arz eder, zira müellifin müceddidler listesi tamamen hükümdarlardan oluşmaktadır. 7. Halâsü’l-Ümme fî Ma’rifeti’l-E’imme Lutfi Paşa’nın Arapça kaleme aldığı bu risalesi hilâfet konusuna tahsis edilmiştir. Halâsü’l-Ümme imametin (devlet başkanlığının) şartları ve imamın vazifeleri gibi İslâm kamu hukukuna ait bazı meseleleri çeşitli kaynaklardan ve belirli bir sistematiğe tâbi olmaksızın aktarır. Risalenin amacı Osmanlı hanedanına mensup padişahların hem sultan hem halife olduklarını ve artık imametin Kureyşîliği şartının geçersiz olduğunu savunmaktır. Müellife göre halifenin/devlet başkanının Kureyşî olması şartı bir tarafa, onun Müslüman olması dahi şart değildir. Halâsü’l-ümme risalesi Mâcide Mahlûf tarafından yayımlanmıştır (Dâru’l-Âfâki’l-Arabiyye, Kahire, 2001, 76 s.). 8. Âsafnâme Lutfi Paşa’nın en çok bilinen, en çok istinsah edilen, ismi âdetâ kendisiyle özdeşleşen eseridir. 1910yılından itibaren çeşitli defalar basılan eserin son ilmî neşri Mübahat Kütükoğlu tarafından gerçekleştirilmiştir.24 Âsafnâme daha sonra kaleme alınan birçok siyasetnameye kaynaklık eden bir eserdir. Lutfi Paşa’nın devlet görevindeki tecrübelerini ve tavsiyelerini samimi bir üslupla ortaya koyması itibarıyla çok alaka görmüştür. Dipnotlar 1 Bursalı Tâhir Bey; “İşkodralıdır. Hammer Avlonyalı olduğunu yazıyorsa da mevsuk değildir.” (Osmanlı Müellifleri, III, 132) der. Köprülü ise ne kendi eserlerinde, ne de hayatını kaleme alan eserlerde Paşa’nın doğum yeri ve tarihine ait bir bir kayıt bulamadığını ifade eder (“Lutfi Paşa”, Türkiyat Mecmuası, İstanbul: Matbaa-i Amire, 1925, sy. 1, s. 120). 2 Lutfi Paşa, “Asafname”, (Kütükoğlu neşri), s. 1-2. 3 Sehî Bey, Heşt Bihişt, s. 122. 4 M. Tayyib Gökbilgin, “Lutfi Paşa”, İA, VII, “Lutfi Paşa”, s. 97. 5 Lutfi Paşa, Tevârih-i Âl-i Osman, s. 1-2. 6 Köprülü, “Lutfi Paşa”, s. 122. 7 Feridun Bey, Münşeât, I, 539; Gökbilgin, “Lutfi Paşa”, s. 97. 8 Feridun Bey, Münşeât, I, 573; Gökbilgin, “Lutfi Paşa”, s. 97. 9 Ferdî, Tarih, vr. 147b; Gökbilgin, “Lutfi Paşa”, s. 97. 10 Gökbilgin, “Lutfi Paşa”, s. 97-98; Hammer, Devlet-i Osmaniyye Tarihi, V, 196-197; Köprülü, “Lutfi Paşa”, s. 121. 11 Lutfi Paşa, Âsâfnâme, s. 35; Köprülü, “Lutfi Paşa”, s. 133-134. 12 Lutfi Paşa, Âsafnâme, s. 10-11. 13 Köprülü, “Lutfi Paşa”, s. 134. 14 Lutfi Paşa, Tevârîh-i Âl-i Osman, s. 379. 15 Köprülü, “Lutfi Paşa”, s. 136; Lutfi Paşa, Tevârîh-i Âl-i Osman, s. 371-373. 16 Lutfi Paşa, Tevârîh-i Âl-i Osman, s. 374-375. 17 Köprülü, “Lutfi Paşa”, s. 138; Lutfi Paşa, Âsafnâme, s. 10-12, 23, 35. 18 Köprülü, “Lutfi Paşa”, s. 138-139. 19 Mustafa Âlî, Künhü’l-Ahbâr, 357b-358a. 20 Luigi Bassano, Kanuni Dönemi Osmanlı İmparatorluğu’nda Gündelik Hayat, s. 61. 21 Âsâfnâme, s. 4. 22 Pál Fodor, “Macaristan’a Yönelik Osmanlı Siyaseti, 1520-1541”, s. 54. 23 Lutfi Paşa, Tevarîh-i Âl-i Osman, 3; 143. 24 Lutfi Paşa Âsâfnâmesi: Yeni Bir Metin Tesisi Denemesi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, 1991. Eserin yazma nüshaları için bu çalışmanın girişinde bilgi bulunmaktadır.

Tam adı Muhyiddin Ebu Abdullah Muhammedi İbn Ali İbn Muhamed ibn Ahmed ibn Ali ibn Arabî el-Hatemî et-Tâî el-Endülüs olan Muhyiddin ibn Arabî, Şeyh-i Ekber, Sultanü’l-arifîn, Hatemü’l-evliya, Kutb-ü Hümam, İbn Arabî diye de anılır. Endülüs’te İbn Seraka diye bilinir. Hicrî 543’de Fas’da ölen ünlü bilgin Ebu Bekir ibnü’l-Arabî ile karıştırılmaması için, adı harf-i tarifsiz olarak İbn Arabî diye kullanılagelmiştir. 7 Ağustos 1165 Cumartesi günü (Hicrî 27 Ramazan 560) Kadir gecesinde, Endülüs’de Mürsiye’de dünyaya gelmiştir. Dedesinin adı, Muhammed, babasınınki Ali ibn Muhammed’dir. Endülüs İslam tasavvufu tarihi, aydınlığa kavuşturulmuş ve aydınlığa kavuşturulmayı bekleyen yönleriyle İslam tasavvufu araştırmalarının hali hazırda bakir kalmış alanlarındandır. İslam'a ve İslam tasavvufuna nice mütefekkirler kazandırmış bu coğrafyanın önemi gayet mühimdir. Döneminde ilim ve kültürel alanda yüksek bir zenginlik yaşayan Endülüs coğrafyası, İslam kültür tarihi açısından eşsiz bir hazinedir. İşte böyle bir hazinenin cevherlerinden biri olan İbn Arabi, 17 Ramazan 596/ m. 1165 yılında Endülüs'ün Mürsiye şehrinde dünyaya geldi. Metinlerde İbn Arabi olarak geçen mütefekkirimizin eserlerini Abdullah Muhammed ibn El- Arabi et- Tai el- Hatimi olarak imzaladığını görmekteyiz. Mürsiye şehrinin Muvahhidler Hanedanlığı tarafından alınmasından sonra ailesiyle birlikte Sevilla (İşbiliye) şehrine taşınan İbn Arabi burada Ebu Muhammed ve İbn Beşküval'den dersler almıştır. Edebiyat ve felsefe içerikli olan bu derslerde, İbn Meserret ül- Cebeli'nin, Yahudi filozoflarından olan İbn Cebirol'un ve İbn Tufeyl'in etkileri görülmektedir. Aldığı bu mükemmel eğitim onun devrin hükümdarları yanında münşilik yapmasını sağladı. İbn Arabi'nin hayatının önemli bir dönüm noktası olarak on yedi yaşında devrin büyük alimlerinden İbn Rüşd ile görüşmesini gösterebiliriz. Kaynaklardaki bilgilere göre, on yedi yaşında İbn Rüşd ile görüşen Arabi İbn Rüşd'ü ölümüne kadar bir daha görmeyecektir ancak İbn Rüşd'ün cenaze merasimine katılacak ve burada İbn Rüşd için dokunaklı bir kaç beyit zikredecektir. İbn Arabi’nin Yolculuğu Hac maksadıyla Endülüs'ten çıkarak ilk olarak Tunus'a varan İbn Arabi sezgileriyle hareket etmiş ve doğuya gitmesi gerektiğini düşünerek yönünü doğuya çevirmiştir. 1202 yılında hacı olmuş vaziyette Bağdat, Şam beldelerini dolaştıktan sonra Anadolu'ya dönüş yolunda Meciddeddin İshak ile tanışır. Anadolu'ya geçmeden bir süre önce Musul'da kalan İbn Arabi'ye İbn Cami tarafından Hz. Hızır'dan alındığı rivayet edilen hırka verilmiştir. İbn Arabi Anadolu’da Anadolu'da kaldığı zaman zarfında Selçuklu sultanlarıyla iyi ilişkileri olan Arabi I. Keykavüs tarafından özel bir vazifeyle görevlendirilmiştir. Sultanlara pratik tavsiyelerde bulunan İbn Arabi ayrıca Selahaddin Eyyübi'nin oğlu olan Sultan Melik Zahir Gazi'nin dostluğunu kazanarak Eyyübilerin Şam hükümdarı olan Muzaffereddin'in hocalığını da yapar. Dünyevi işlerin merkezi olarak siyasi kurumlarla arası iyi olan Arabi mistizmin buna bir engel teşkil etmeyeceğini bizlere göstermiştir. İbn Arabi Anadolu'da kaldığı zaman zarfında buradaki önemli şehirleri gezmiş ve Anadolu'da fikir hayatına önemli katkılar sağlamıştır. Onun soluğu Anadolu'nun her bir köşesinde hissedilmiş ve bir o kadar tenkid, takdir ve tefsire uğramıştır. Sezgileriyle hareket eden Arabi, Anadolu'dan sonra tekrar yola çıkarak Suriye ve Mısır'a yolculuklar yapar. 1223 yılında kalıcı olarak Şam'a yerleşen İbn Arani 1240 yılındaki vefatına kadar burada dersler verdi ,eserlerini kaleme aldı ve yine burada vefat etti. Şeyhü'l Ekber olarak anılan İbn Arabi pek çok övgüye mazhar olduğu gibi pek çok tartışmanın da merkezi olmuştur. Onun İslami ilimlere yaklaşımı dikkat çekicidir ve İslam Tarihi'nde orjinal bir motif olarak yer almaktadır. İbn Arabi "keşif" deneyimlerini -Allah'ın hususi dostlarına lütfettiği dolaysız gelen bilgi- kitaplarında açıkça anlatarak bu deneyimlerden herkesin istifade etmesini amaçlar. Bu tutumu Gazali tarafından tenkit edilse de İbn Arabi bu mistik yönünün yanında eserlerini rasyonelist bir ciddiyetle ve tekrara düşmeden ele almaktadır. Yazmış olduğu eserlere geniş bir yelpazeden (felsefe, fıkıh, tasavvuf, şiir ve gaybi ilimler) yaklaşan Arabi, farklı yollardan bir sentez oluşturmaya çalışmıştır. İbn Arabi’de Düşünce İslam mütefekkirleri içerisinde İbn Arabi kadar eser ortaya koyan bir ilim adamı daha olmamıştır. İbn Arabi'nin muazzam eseri Fütuhat-ı Mekkiyye'nin hacmi dahi birçok yazarın ortaya koydukları eserlerden fazladır. Temel olan bu eserde metafizik, kozmoloji, manevi antropoloji, psikoloji, fıkıh gibi ilimlere dair meseleler ve İslami ritüellerin batıni anlamları, manevi yolculuk, Esma'ül Hüsna'nın ihata ettiği ilimler gibi konuları içermektedir. İbn Arabi'nin talebeleri tarafından en çok itibar edilen eser olan Fususu'l Hikem'e pek çok şerh yazılmıştır. Bu eserde Arabi ayet ve hadislere dayanarak peygamberlerin zatlarında ilahi sıfatların nasıl tecelli ettiğini göstermektedir. İngilizce'ye tercüme edilen Tercümanü'l Eşvak aşk şiirlerinden oluşmaktadır. Bu şiirler dünyevi aşktan ziyade manevi hakikatlere dair yazılmış olan şiirlerdir. Bunlardan ayrı olarak El- Emr- ül Muhkem, Muhadarat- ül- Ebrar, Şeceret- ül- Kevn gibi eserlerinde de muhtelif felsefe sistemleri arasında karşılaştırmalar yapar. İslam felsefesi üstüne önemli çalışmaları olan Prof. Dr. Hilmi Ziya Ülken, İbn Arabi'nin eserlerinde kullanmış olduğu lisan için; "Onun bütün eserlerinde istidlal ve mantığın üstünde peygamberce bir lisan hakimdir." yorumunda bulunur. İbn Arabi’nin Sistemi İbn Arabi ucu bucağı olmayan bir okyanus gibidir. Bütün zamanların en büyük keşf sahibi olan İbn Arabi felsefe, skolastik kelam, sufilerin çilesi, metafiziği bir arada harmanlayarak sufizme yeni bir perspektif kazandırır. İbn Arabi sadece sufizm tarihi açısından değil evrensel felsefi doktrinler arasında da önemli bir yeri vardır. Vücud (ontoloji), marifet (epistemoloji) ve nefs (psikoloji) ile alakalı meseleleriyle ilgilenmiş ve bunları açıklamıştır. İbn Arabi'ye göre şeylerin temelinde bir öz vardır ve bu dile getirilemez olandır. Tanrısal tecellilerin sebebi bu özde yatmaktadır. Öz kendisini üç biçimde açığa vurmaktadır diyen Arabi'ye göre, öz ilk olarak kendi kendisine isimler olarak tecelli eder ve daha sonra somut ve görünen bir varlık olarak tecelli eder. Hakikat, sıfatlar ve isimler açısından çoktur. Diğer bir deyişle onda itibar ve izafet açısından çokluk vardır, kadim ve ezelidir, zuhur ettiği varlıklar değişse de öz değişmez. Anlaşılacağı üzeredir ki Arabi'nin düşüncesinin temelinde vahdet-i vücud anlayışı yer alıyor. Onun aklına hakim olan bu düşünce meselelere olan yaklaşımı belirlemiştir ve kur'an, hadis, evren, dinler, mezhepler, insan, tabiat, eşyaya dair fikirlerinin çıkış noktası oluşturur. Öz zatı açısından Hak, mazhar olunanlar açısından bakıldığında halktır. Bu bir ve çok olan, baş ve son olan, zahir ve batın olandır. İbn Arabi her şeyin özden geldiğini ve gerçek olanın bu öz olduğunu söylerken Allah'ı alemin aynı olarak addetmemektedir. Bu onu panteizmden ayırmaktadır. Ona göre Allah hakiki varlık olandır ve evrenin özünde bu varlıktan gelen bir hakikat bulunmaktadır. Alem onun tecellisidir, O değildir fakat O'ndan gelmiştir. İbn Arabi, varlığın ne olduğundan ziyade onun kaç aleme ayrılacağıyla ilgilenerek varlıklar alemine dair sınıflandırmalarda bulunur. Vücud-u mutlak, adem-i mutlak ve mümkün olarak varlığı üç kısıma ayırmıştır. Tüm alemlerin özünde ise Allah vardır. " Aym olduğu halde eşyayı ızhar edeni tesbih ederim. Benim gözüm Onun vechinden başkasına bakmadı. Kulağım onun kelamından başkasını işitmedi." Bu sözlerin sahibi olarak İbn Arabi, görünen alemi inkar etmekte ve tek gerçeğin Allah olduğunu söylemektedir ayrıca felsefesi kendinden önceki sistemler ile kıyaslandığından bir dönüm noktası olarak karşımıza çıkıyor. Şahabeddin Suhreverdi'nin nur- zulmet felsefesinden yola çıkar ve tabiatı Yeni Platoncuların yaptığı gibi birlik ve çokluk bağlamında uzlaştırır. İbn Arabi'nin ilimleri tasnif yöntemi ise üç bölümde incelenmektedir. Akıl ilmi adını verdiği birinci kısım medrese alimlerinin aldığı eğitimdir. Hal ilmi adını verdiği ikinci kısım ise peygamberlere ait olan ve içsel tecrübeler ile elde edilen bilgidir. Sır ilmi ise üçüncü kısımdır ki bu hakikatin bilgisidir ve ona aittir. Herkesin amacı bu bilgiye ulaşmaktır ve bu bilgiyi kazanan insan varoluşunu anlamlandırmış olandır. İbn Arabi'ye göre her şeyin bir zahir bir de batıni manaları vardır. Hikmet sahibi olmak isteyen kişinin batıni olanı keşfetmesi gerektiğini söyler. Cüretkar görüşler ile karşımıza çıkan Arabi, Kur'an ayetlerinin başında bulunan harfleri de yorumlamış ve elif, lam, mim harflerinin insan-ı kamile işaret ettiğini söylemektedir. Nefsini bilen haddini bilir, haddini bilen Rabbini bilir düşüncesinin aksine, Arabi Allah'ı bilmek ile nefsin bilineceğini savunmuştur. Bu onu pek çok mutasavvıftan ayırmaktadır çünkü varlıktan insana inen bir metafizik kurmaktadır. Zahir ve batın bütün alemler arasında bağlantı olduğunu göstermeye yarayan bir sistem geliştiren İbn Arabi'ye göre beş hazret (hazerat-ı hams) vardır. Bunun en yüksek derecesi gayb-ı mutlaktır ki bu Allah'tır. En alt derecede ise his ve şehabet mertebesi vardır ki bu aleme esrarın tecelli etmesi vardır. Ayan-ı sabite ve ayan-ı meleküta karşılık gelen iki kutb belirleyen İbn Arabi'ye göre bu iki kutb arasında mücerret akıllar ve nefisler vardır. Burası külli ve değişmez olan mertebedir. Batını ve zahiri birbirine bağlayan ise en külli derecede hazret-i camia olduğunu söyler. İbn Arabi'nin gözünde kainatın manası ve hikmeti burada bulunuyor. İnsan-ı kamil bunu anlamlandırandır. Arabi'ye göre insan-ı kamil Allah'a ayna olandır. İnsan-ı kamil hakkın ilmine sahip olandır ve bu vahdetin görünüşüdür. Fakat bu Allah'ın zatına ortak olmak demek değildir ve İbn Arabi'nin vahdet-i vücud anlayışı rasyonel bir surette gerçekleşmektedir. Çünkü bu birlik ittihatsız ve hulülsuzdur. İbn Arabi, insan-ı kamilin evreni idrakine, iç dünyasında keşif yoluyla biriktirdiği bilgilere dikkat çekerek onu yüceltir. İnsan-ı kamil mertebesinin üzerinde bulunan "ev edna" mertebesine ise yalnıca İslam peygamberi yükselebilmiştir. İbn Arabî ve Kur’an İbn Arabi'nin Kur'an'ı anlama ve yorumlama konusunda tasavvufi bir yöntem izlemiştir. Bunu yapan ilk kişi de o değildir. Fakat onu diğerlerinden ayıran akli ve ruhi tecrübelerinin diğerlerinden daha fazla olmasıdır. Ona Şeyhü'l Ekber denmesinin sebeplerinden birisi Kur'an ayetlerinin manasını tutarlı bir şekilde açıklıyor olmasıdır. Ona göre Kur'an Allah'ın hayat veren kelimesidir. İbn Arabi Kur'an'ın zatın ve batın manalarının olduğunu söyler ve batın manasını açıklarken Allah'ın kendisine bir ilham verdiğini belirtir. İbn Arabi'ye göre tecelli süreklidir ve bir ayet iki kere okunduğunda ikisi de farklı sonuç verecektir. Bunun sebebi ise idrak ve izanın sürekli gelişmesi ve bunun sonucunda keşf yollarının kuvvetlenmesidir. Bir kişinin bir ayeti iki kere okuyuşunda bile farklılıklar olacağını söyleyen İbn Arabi, insan denilen küçük alemin kitabı her okuyuşunda farklı anlamlar çıkacağını, herkesin keşf derecesine göre Kur'an'dan faydalanacağını söylemiştir. Bu konuyu açıklamak isteği duymuş olacaktır ki her okuyuşta farklı anlamlar çıkmasının aslında Allah'ın muradı olduğunu dile getirir. İbn Arabi Kur'an'ın sahilsiz bir umman olduğunu ve içerisinde türlü cevherler olduğunu söylemiştir. Delil olarak gösterdiği bir kutsi hadiste: " Ben kulumun benim hakkımdaki zannı üzereyim, bu yüzden zannı iyi kılsın." diyen Allah'ın insanları kendi yorumlarından sorguya çekeceğini söyleyen İbn Arabi, insanın en büyük sermayesinin iç alemi olduğunu dile getirir. İnsanın vahiy, keşif, akıl ve duyu yollarıyla bilgiyi elde ettiğini ve tüm bilgilerin Hak'tan taşıp geldiğini söyler. Bilgi, kendisinin ve başkasının farkında olması ölçüsünde Vücud-u Hakk'ı, insanı ve alemi tanımlamaktadır. Gerçekten bilmek insanın ulaşacağı en son mertebedir. İbn Arabi, peygamberin ilme dair söylediği sözlerden de destek bularak marifete büyük önem vermiştir. Ona göre Allah'ın zatı asla bilinemez fakat biz Allah'ı ancak isim ve sıfatlarıyla bilebiliriz. Burada kelam ile aynı görüşte olan Arabi kendinden öncekilerden farklı bir şey söylememiştir. Tahsilini Endülüs'te yaparak Kur'an, eski mutasavvıfların eserleri, İşrakiyyun, Yeni Platonculuk gibi kaynaklardan etkilenerek tasavvufi bilgiyi felsefefi bir zemine oturtmuştur. Vahdet-i Vücud Varlığın birliği ve varlıkta birlik anlamında bir tasavvuf terimi; bu bağlamda Tanrı, âlem ve insan ilişkilerini açıklayan düşünce sistemidir. Vahdet-i vücûd düşüncesi varlığı (vü­cûd), mümkün ve zorunlu kısımlarına ay­rılmadan önce kendinde bir hakikat şek­linde ele alıp zorunlu ve mümkünü onun iki kutbu saymak suretiyle Hak ile halkı (ya­ratılmışlar) izâfet ilişkisiyle birbirine bağ­lar. Böylece Tanrı-insan ilişkileri başta ol­mak üzere birlik-çokluk sorunu, insan ira­desi ve özgürlüğü, âlemdeki kötülük prob­lemi, sebeplilik vb. metafizik konularla iman ve akîdenin anlamı, ahlâk konuları ve çe­şitli dinî bahisler hakkında kapsamlı ve sis­tematik bir düşünce ortaya koyar. Bu dü­şünceyi kabul edenlere vahdet-i vücûd eh­li, vücûdiyye denir. Vahdet-i vücûd terimini meydana geti­ren kelimelerden vahdet (birlik), bazı me­tinlerde ahadiyyet yahut vahdâniyyetle bir­likte zikredilerek “ahadiyyetü'l-vücûd” (vah- dâniyyetü’l-vücûd) şeklinde yer alır. Bulmak, bilmek anlamındaki vcd (وجد) kökünden gelen “vücûd” terim olarak “varlık” anla­mında kullanılır. Vücûd aynı kökten vecd ve tevâcüd ile bağlantılıdır. Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin en ulvî makamlara ulaşan­lara atıf yaparken kullandığı “ehlü'l-keşf ve'l-vücud” (ehlü’l-cem‘ve’l-vücûd) tabiri de (Fütûhât-ı Mekkiyye, I, 99, 320, 347) vücûd terimindeki bu anlam bağlantısına işa­ret eder. Ehlü'l-keşf ve'l-vücûd tabiriyle ha­kikati keşf yoluyla bulan veya beşerîlikten soyutlanarak beka makamına ulaşanlar kastedilir. Bunun anlamı, varlığın hakika­tinin ancak seyrüsülûk yoluyla beşerîlikten tamamen soyutlanmak suretiyle idrak edileceğidir. El-Vücûdü'l-hak (gerçek/mut- lak varlık) bu soyutlanma sürecinde hissî, aklî ve hayalî varlık biçimlerinden uzakla­şılarak idrak edilir. Abdülganî en-Nablusî, “Sâlikin en önemli görevi vücûdun anlamı­nı tam olarak idrak etmektir” der, bunun da ancak fenâ makamına ulaşmakla müm­kün olabileceğini belirtir. Sûfîlerin fenâ- beka nazariyesi de varlığı gerçekte idrak etmenin yöntemine işaret eder. Vücûdun ikinci anlamı “gerçek, gerçekteki” veya zih­nin ve müşahedenin mukabili olarak “dış­taki” demektir. Bu durumda vahdet-i vü­cûdu iki şekilde anlamak mümkündür. Bi­rincisi varlığın bir olması, ikincisi bu birli­ğin itibarî veya müşahedede değil dışta ve gerçekte bulunmasıdır. Vahdet-i vücûd düşüncesi geçmişte ve günümüzdeki araştırmalarda tasavvufun en dikkat çeken konularından biri olmuş­tur. Vahdet-i vücûdla ilgili yapılan araştır­malarda öncelikle terimin ne zaman ve ki­min tarafından kullanıldığı üzerinde du­rulur. Terimin İbnü'l-Arabî tarafın­dan kullanılmamış olduğu hususunda ne­redeyse aynı görüşü paylaşan araştırma­cılara göre vahdet-i vücûdu İbnü'l-Arabî' nin düşüncelerini anlatmak üzere onun ta­kipçileri ve şârihleri tarafından geliştiril­miştir. İbn Arabi Hakkında Düşünceler İbn Arabi'nin sevdiği olduğu kadar sevmeyenleri de vardı. Bir çok din alimi tarafından tekfir edilen Arabi bu duruma nazaran Anadolu fikri hayatının oluşmasında önemli bir rol oynamıştır. Türk tefekkürünün büyük bir unsuru olarak dinsizlikle itham ediliyordu ve İbrahim Halebi İbn Arabi'yi dinsizlikle suçlayanlardan biriydi. Alem hakkın suretinden ibarettir, herhangi bir şeye ibadet eden Allah'a etmiştir gibi cümlelerden yola çıkarak vahdet-i vücudu eleştirmekteydi. Osmanlı medreselerinde Arabi'ye şüpheyle bakılmaktaydı ve aleyhine fetvalar verilmekteydi. Selçuklu topraklarında yaşadığı sırada Haçlı Seferleri'ne karşı mücadeleci bir tavırla İzzeddin Keykavus'a bir mektup yazarak Anadolu tasavvuf cereyanlarına mücadeleci ruh aşılıyordu. İbn Arabi ve Osmanlılar Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan elli dokuz yıl önce, 1240 mîlâdî yılında Şam’da vefât eden Şeyhü’l-ekber Muhyiddîn İbnü’l-Arâbî -kuddise sırruh- Hazretleri, henüz ortalıkta ne Osman Gâzî, ne de kuracağı cihân devleti yokken, cifr ilmine ve Kur’an’daki bâzı Âyet’lere dayanarak “ Şeceretü’n-Nu‘mâniyye fî Devleti’l-‘Osmâniyye” adında bir eser yazmış; “Osmanlı Devleti Hakkında Soy Silsilesi ” anlamına gelen bu küçük risâlesinde, kendi ifâdesiyle; “Devleti’l-Osmâniyye” den “hilâfeti kâ’im kılacak olan kimseye” ve bu hânedana mensup olan hükümdarlardan “her birinin zamanına, hilâfetine ve askerlerine” dâir pek çok gizli bilgiyi ortaya çıkarmıştı. Eserleri: 1. Fütûhat-ı Mekkiyye fi Esrâri'l-Mahkiyyeve'l Mülkiye , (Kendi el yazısı ile olan nüsha, Türk-İslam Eserleri Müzesi no. 1845-1881'dedir. Bu Nüsha 31 Cild halinde tertib edilmiştir.) 2. Fusûsu'l-Hikem , (Türkçe’ye çevrildi Molla Cami, Hoca Muhammed Parsa'nın "Füsûs" için, "can", "Fütûhat" için "gönül" dediğini rivayet eder.) 3. Kitabu'l-İsra ilâ Makâmi'l-Esrâ , 4. Muhadaratü'l-Ebrâr ve Müsameretü'l-Ahyâr , 5. Kelamu'l-Abâdile , 6. Tacu'r-Resail ve Minhacu'l-Vesâil , 7. Mevaqiu'n-Nucûm ve Metali' Ehilletü'l-Esrar ve'l-Ulûm , 8. Ruhu'l-Quds fi Münasahati'n-Nefs , 9. et-Tenezzülatü'l-Mevsiliyye fi Esrari't-Taharatve's-Salavat , 10. Kitabu'l-Esfar , 11. el-İsfar an Netaici'l-Esfar , 12. Divan , 13. Tercemanu'l-Eşvak , 14. KitabuHidayeti'l-Abdal , 15. KitabuTaci't-Terâcim fi İşarati'l-İlm ve Lataifi'l-Fehm , 16. Kitabu'ş-Şevâhid , 17. Kitabuİşarati'l-Qur'an fi Âlaimi'l-İnsan , 18. Kitabu'l-Ba' , 19. Nisabü'l-Hiraq , 20. FazluŞehâdeti't-Tevhîd ve VasfuTevhîdi'l-Mükinîn , 21. Cevâbü's-Sual , 22. Kitabu'l-Celal ve hüve Kitabu'l-Ezel , 23. Kitâbu'l-Cem ve't-Tafsîl fî Esrâri'l-Ma'ânîve't-Tenzîl , (Meryem Süresi'ne kadar yazdığı Kuran-ı Kerim tefsiridir. Her ayeti Celal, Cemal ve İ'tidal olmak üzere 3 ayrı makamda incelediğini belirtir. İbn Arabi'ye göre Kuran-ı Kerim'i bu tarzda tefsir eden hiç olmamıştır. Sadece 64 defter KehfSüresi'ndeki "Ve iz kâle Mûsâ lifetâhu lâ ebrahu ..." (18/60) ayetine ayrılmıştır.) 24. eş-Şeceretü'n-Nu'mâniyye . Kaynakçalar Affifî, Ebu’l Ala, Muhiddin İbnü’l Arabî’de Tasavvuf Felsefesi, İstanbul 1999. Ahmed Eflaki, Ariflerin Menkıbeleri, çev. Tahsin Yazıcı, Kabalcı Yayınevi, İstanbul 2006. Aksarayî, Müsameretül Ahbar, haz. Mürsel Öztürk, TTK, Ankara 2000. Armstrong, Karen, Tanrının Tarihi, Ankara 1998. Ateş, Ahmed, “Muhyiddin Arabi, İslam Ansiklopedisi, Milli Eğitim Basımevi, c. 8, İstanbul 1979, ss. 533-555. Bağdadî, Abdulkahir, el-Fark Beyne’l-Fırak, Daru’l-Marife, Beyrut 1997. Baldıck, Julıan, Mistik İslam-Sufizme Giriş, çev. Yusuf Said Müftüoğlu, Birey Yayıncılık, İstanbul 2002. Balyanî, Abdullah, Mutlak Birlik, çev. Ali Vasfi Kurt, İstanbul 2003. Behiy, Muhammed, İslam Düşüncesinin İlâhi Yönü, Çev. Sabri Hizmetli, Fecir Yayınları, Ankara Cevizci, Ahmet, Felsefe Terimleri Sözlüğü, İstanbul 2003. Ceyhan, Semih, “İbn Haldun’un Sufilere ve Tasavvufa Bakışı: Umranda Tasavvuf İlmi”, İslami Araştırmalar Dergisi, Sayı: 15, 2006, ss. 51-82. Chittick, William C, Hayal Alemleri İbn Arabî ve Dinlerin Çeşitliliği Meselesi, çev. Mehmet Demirkaya, Chittick, William, Varolmanın Boyutları, trc. Turan Koç, İnsan Yayınları, İstanbul 1997. Chodkiewicz, Michel, “İbn Arabi’nin Öğretisinin Osmanlı Dünyasında Karşılanışı”, Osmanlı Toplumunda Tasavvuf ve Sufiler, haz. Ahmet Yaşar Ocak, TTK, Ankara 2005, ss. 89-111. Corbin, Henry, İslam Felsefesi Tarihi, çev . Ahmet Arslan, İstanbul 2000. Davud el-Kayserî, Mukaddemât, çev. Hasan Şahin-Turan Koç-Seyfullah Sevim, Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, No:23, Kayseri 1997. Demirci, Cahide, İbn Arabi ve Spnoza’da Tanrı Anlayışı, Yayınlanamamış Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır Demirli, Ekrem, “Vahdet-i Vücud”, İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı, c. 42, İstanbul 2012, ss. 431-435. Ebu’l-Alâ Afîfî, Tasavvuf-İslam’da Manevi Hayat, çev. Ekrem Demirli/ A. Kartal, İz Yayıncılık, İstanbul 1996. el-Kârî, Ali, el-Mevzuâtu’l-Kübrâ,Mektebetu’l-İslamî, Beyrut, 1987 Eraydın, Selçuk, Tasavvuf ve Tarikatlar, İFAV Yayınları, İstanbul 2011. Erdem, Hüsamettin, Bir Allah-Alem Münasebeti Olarak Panteizm ve Vahdet-i Vücud, Ankara 1999. Ertuğrul, İsmail Fenni, Vahdet-i Vücûd ve İbn Arabî, İnsan Yayınları, İstanbul 1991. Fahri, Macit, İslam Felsefesi Tarihi, İstanbul 2004. Filiz, Şahin, İslam Felsefesinde Mistik Bilginin Yeri,İstanbul 1995. Gökberk, Macit, Felsefe Tarihi, 9.Basım, İstanbul 1998. Gölcük, Şerafettin-Toprak, Süleyman, Kelam, Tekin Dağıtım, 4.Baskı, Konya 1998. İbn Arabi, Fena Risalesi, çev. Mahmut Kanık, İstanbul 2004. İbn Arabi, Fusûsü’l–Hikem, çev. Nuri Gençosman, İstanbul 1992. İbn Arabî, Muhyiddin, el-Futuhatu’l-Mekkiyye, Daru’l-Kütbi’l-İlmiyye, Beyrut 1420/1999. İbn Manzur, Ebu’l-Faal İmamuddin Muhammed, Lisanu’l-Arab, Kahire, ts. İbn Teymiyye, Ahmet Takiyyuddin, Vahdet-i Vücud Risalesi, çev. Heyet, İstanbul 1998. İbnü’l-Arabî, Futuhât-ı Mekkiyye, Mektebetü’s-Sakafeti’d-Dîniyye, c. 2, Kahire 1293. İstanbul 1999. Kam, Ferit, Vahdet-i Vücûd, sad. Ethem Cebecioğlu, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara 1994. Kaya, Mahmut, “İbnü’l-Arabî, Muhyiddin”, İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, c. 20, İstanbul 1999, ss. 520-522. Kılıç, M. Erol, “Muhyiddin İbn Arabi”, İslam Ansiklopedisi, c. 20, Türkiye Diyanet Vakfı, Ankara 1999, ss. 493-516. Kozan, Ali, “İbnü’l- Arabî ve Osmanlı Felsefî/Tasavvufî Düşüncesi Üzerindeki Etkileri: Şeyh Bedreddin Örneği”, Turkish Studies, Sayı: 7/1, 2012, ss. 1555-1565. Kozan, Ali, “Şeyh Bedreddin”, Türk İslam Düşüncesi Tarihi, ed. Ömer Bozkurt, Divan Kitap, Ankara 2014. Muhiddîni Arabî, Fusûsu’l-Hikem, çev. Nuri Gencosman, Maarif Basımevi, İstanbul 1956. Niyazi Mısrî, Divan-ı Niyazî, Bulak Matbaası, 1259/1843. Ocak, Ahmet Yaşar, Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler(15-17. Yüzyıllar), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1999. Şahin, Haşim, “Şeyh Mecdüddin İshak’ın Türkiye Selçuklu Yönetimi İle İlişkileri”, I. Uluslar arası Sadreddin Konevi Sempozyumu Bildirileri, Konya 2008, ss. 203-210. Şeyh Mekki-Ahmed Neyli, Yavuz Sultan Selim’in Emriyle Hazırlanan İbn Arabi Müdafaası, haz. Halil Baltacı, Harf Yayınları, İstanbul 2011. Tahralı, Mustafa, “Muhyiddin İbn Arabî ve Türkiye Tesirleri”, Endülüs’ten İspanya’ya, TDV Yayınları, Ankara1996. Tek, Abdurrezzak, “İbnü’l-Arabî’yi Müdâfaa Amacıyla Kaleme Alınan Fetvalar”, Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi(İbnü’l-Arabî Özel Sayısı-2), 2009, Sayı: 23, s. 281-301. Turan, Şerafettin, “Kemalpaşazade”, İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı, c. 25, Ankara 2002, ss. 238-240. Uludağ, Süleyman, İbn Arabi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 1995. Watt, W. Montgomery-Pierre Cachia, Endülüs Tarihi, çev. Cumhur Ersin Adıgüzel- Qiyas Şükürov, Küre Yayınları İstanbul 2012, s. 149.

"Sarı Saltuk, hayatının sonuna kadar Dobruca’da bir Türkmen babası olarak İslâmlaştırma gayretinde olan bir Alperen-gazi derviştir." Alevî Bektaşî geleneği içerisinde Hacı Bektaş-ı Veli’den sonra aktüalitesini en fazla sürdüren Türkmen babası olarak kabul edilebilecek1 Sarı Saltuk,2 XIII. yüzyılda yaşamış, gerçek kimliği menkıbe ve efsanelerle iç içe geçmiş bir şahsiyettir.3 Sarı Saltuk hakkında ilk bilgi veren kitabı4 kaleme alan İbn Serrâc'ın 5; “ Şeyh Saltuk, evliyanın büyüklerinden, tarikat önderlerinden ve seçkinlerden olup, pek çok kerametleri, açık burhanları, muazzam halleri, sayısız ve her zaman geçerli güzel menkıbeleri vardır ”, 6 ifadeleriyle tanımladığı Sarı Saltk, gayrimüslimlerle mücadele eden bir alperen, gazi-derviştir.7 İbn-i Serrâc, Sarı Saltuk’ın şemaili hakkında da -kumral/sarışın olduğu gibi- bazı bilgiler vererek kendi eserini Şeyh’in8 (Sarı Saltuk) vefatından yaklaşık on sekiz yıl sonra yazdığını belirtmiştir. İbn-i Serrâc’ın "kendisine Şam’da çokça nasihat ettik" gibi ifadelerinden ve aktardığı bilgilerden Sarı Saltuk’ı çok iyi tanıdığı ve Saltuk’ın Deşt-i Kıpçak bölgesine gelmeden önce Suriye’de bulunduğu ortaya çıkmaktadır.9 Bu bağlamda Sarı Saltuk’ın özellikle de gençlik yıllarında Memluklular’la bir irtibatının olabileceği iddia edilmektedir.10 Saltuk’ın yaş itibariyle ve ilmi yönüyle meşhur İbni Teymiyye’ye benzediğini ifade eden11 İbn-i Serrâc, eserinde “Saltuk et-Türkî” başlığı altında, Sarı Saltuk’ın Kıpçakça “Sakçı” denilen bir beldede oturduğu12, küffara karşı sefere çıktığı, birçok kerametinin olduğu, etrafındaki insanlara liderlik yaptığı, Rifaî tarikatı geleneğine mensup, gayrimüslimlerin içinde faaliyet gösteren, birçok kişinin ihtidasına vesile olan bir zat olduğu, sufiyane bir hayat yaşadığı,13 müvelleh14 bir derviş olduğu, 70 yaşlarında hicri 697 (miladi 1297/1298) tarihinde vefat ettiği, vefatından sonra na’şını farklı ülkelere götürmek isteyenlerin olduğu gibi Sarı Saltuk’la ilgili aydınlatıcı birçok önemli tarihi bilgi aktarır.15 Sarı Saltuk’ın Dobruca iskânı öncesi ve sonrası dönemde yaptığı faaliyetler hakkında fazla bilgi bulunmuyor. Hakkında ilk bilgileri -ilk verilere göre- İbn Batuta vermiştir. Onun hakkında daha sonra bilgi verenler, Yazıcıoğlu’nun Tevârih-i Âl-i Selçuk ’u, Seyyid Lokman’ın Oğuznâme’ si, Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’ si, İbn Kemal’ın Târih-i Âl-i Osmân ve Müneccimbaşı Derviş Ahmed’in Câmiu’d-Düvel’ idir.16 Machiel Kiel, İbn Batuta Seyahatnâmesi’ nden çok önce 1316 yılında kaleme alınmış bir yazma esere ulaşarak bu konuda eser verenler arasında İbn Batuta’yı ikinci sıraya düşürmüştür17 ki bu eser İbn es-Serrâc’ın eseri olan Tuffâhul’l-Ervâh ve Miftâhu’l-İrbâh isimli eseri olsa gerektir.18 Türkiye’de tarihi kaynakların dışında, bilimsel anlamda Sarı Saltuk’tan ilk bahseden kişi Şemsettin Sami’dir. Kamûsu’l-Âlam’ ında Sarı Saltuk’ın Rumeli’de kerametler gösteren ve gazalarda bulunan bir evliya olduğunu söylemektedir.19 Evliya Çelebi’ye göre Buhârâ’lı olan20 Sarı Saltuk’ın soyu Battal Gazi’ye dayanmaktadır.21 M. 1210-1215 yıllarında Batı Karadeniz Bölgesi’nde doğup, XII. yüzyılın sonlarına doğru 1296-1300 yıllarında bugünkü Romanya’nın Dobruca bölgesinde şehit edildiği tahmin edilmektedir.22 Saltuk-nâme ’ye göre ise Sarı Saltuk, doksan dokuz yıl yaşamış ve düşmanları tarafından zehirlendikten sonra hançerlenerek şehit edilmiştir.23 Sarı Saltuk’a izafe edilen on altı makamının bulunduğu bilinmektedir. Bunlar Tunceli-Hozat; Diyarbakır, Niğde-Bor; Kütahya-Tavşanlı; İznik; İstanbul-Rumeli Feneri; Kırklareli-Babadağı; Edirne; Sinop; Denizli-Nazilli; Romanya-Dobruca; Kırım; Lehistan; Bulgaristan; Bosna Hersek ve Dimatoka’daki türbelerdir.24 Babasının adı Seyyid Hasan olup, Melik Danişmend Gazi’nin25 gazalarından biri olan Amasya Kalesi Kuşatması’nda şehit düşmüştür.26 Üç yaşındayken babasız kalan Saltuk'ın yetiştirilmesini Seravil adındaki bir lala üstlenmiştir. Bu şahıs onu devrin ulemâsından Abdülaziz adındaki bir zata teslim etmiş, Saltuk da ondan ilim tahsil etmiştir. Babasının ölümüyle birlikte kesilen “dirlik” sebebiyle geçim sıkıntısına düşer. Sebüktekin soyundan gelen Sultan Süleyman Şah’tan ona dirlik bağlaması rica edilir. O da babasının dirliğini o sırada on dört yaşına ulaşmış olan Sarı Saltuk’a bağlar.27 Saltuk’ın tarih sahnesinde ilk görünüşü, Anadolu Selçuklu Devleti’nin Moğol hâkimiyeti altına girmesinden itibaren baş gösteren saltanat mücadeleleri dönemine rastlar. 1240 yılındaki Babaîler İsyanı’nın28 akabinde zayıflama emareleri gösteren Anadolu Selçuklu Devleti, 1243 Kösedağ savaşı ile fiilen Moğollara yenik düşer. O sırada tahta oturan II. Gıyaseddin Keyhusrev acz içerisindedir. Moğollar, Anadolu topraklarını peyderpey almaya başlarlar. 1246’da ölen II. Gıyaseddin Keyhusrev, arkasında üç şehzade bırakır. II. Gıyaseddin Keyhusrev’in küçük oğlu Alaaddin’i veliaht tayin etmesine rağmen, dönemin dirayetli veziri Celaleddin Karatay’ın önerisiyle üç şehzadenin birlikte tahta oturmasına karar verilir. Vezir Celalettin Karatay da saltanat nâibi olur. Ancak diğer devlet adamlarının bazıları taht konusundaki farklı düşüncelerinden dolayı kargaşa başlar. Bunun akabinde Anadolu Selçuklu Devleti’nde uzun bir müddet devam edecek olan taht kavgaları baş gösterir.29 Dönemin bazı devlet adamları Rükneddin’i (II. Kılıçarslan), tek başına tahta çıkarmak için harekete geçerler. Celaleddin Karatay ise ağırlığını İzzeddin’den (II. İzzeddin Keykavus) yana koyar. En küçük şehzade olan II. Alaaddin Keykubat ise Moğolların desteğiyle tahta tek başına oturma planı yaptığı şüphesiyle ağabeyleri tarafından öldürtülür. Böylece Selçuklu tahtı iki sultana kalmış olur. Ne var ki, iki devlet adamının arasının açılması sonrasında taht kavgası devam eder. Uzun mücadeleler ve savaşlara sahne olan -toplam on altı sene- taht kavgasından sonra, Moğolların desteğiyle IV. Rükneddin Kılıçaslan galip gelir. Annesi Bizans imparatorluk ailesine yakın bir rahibin kızı olan II. İzzeddin Keykavus, karısı, iki oğlu, annesi ve meşhur iki dayısı Kir Haye ve Kir Kedid ile Antalya’ya geçer. Burada, anne tarafından yakınlığı olan Bizans İmparatoru VIII. Mihail Paleologos’a elçi göndererek kendisini, ailesini ve yakın adamlarını yanına alması için ricada bulunur. Talebi olumlu karşılanınca II. İzzeddin Keykavus, Bizans başkentine ayak basar.30 Bizans İmparatoru’ndan ciddi yakınlık ve iltifat gören II. İzzeddin Keykavus, belirli bir zaman sonra İmparator’un huzuruna çıkıp şehir hayatının kendilerini sıktığını, kendilerine kışın kışlayacak, yazın da yazlayacak bir arazi tahsis edilmesini ve buraya Anadolu’dan kendilerine tabi Türkmenleri getirtip birlikte yerleşmek istediklerini ifade eder. İmparator VIII. Mihail, Türkmen boylarının getirtilme talebinden şüphelense de, bu arzuyu kabul ederek onlara Bizans ile Deşt-i Kıpçak arasındaki -bugün bir kısmı Bulgaristan bir kısmı Romanya sınırlarında Karadeniz’e sahili olan- o vakitler gayri meskûn olan Dobruca arazisini tahsis eder. İşte yaşanan bu olaylardan sonra 1263-64 yıllarında Sarı Saltuk’ın liderliğindeki “Türkmen İskânı” başlamış olur.31 Yaklaşık on-on iki bin kişilik Çepnilerden oluşan bir Türkmen aşireti bu iskânı gerçekleştirir.32 Bu Çepniler, Balıkesir yöresinde Karasioğulları havalisinde yaşayan Türkmenlerdir.33 İşte Sarı Saltuk, bu grubun liderliğini yaparak II. İzzeddin Keykavus’un isteğiyle bu iskânı gerçekleştirmiştir. Ancak II. İzzettin’in neden Sarı Saltuk’ı bu konuda tercih ettiği hususunda kaynaklarda herhangi bir bilgi bulunmuyor. Bu konuda şöyle bir tahmin yürütülebilir: II. İzzeddin Anadolu’da Moğol hâkimiyetine karşı bir politikadan yana tavır takınmış olduğundan kendisi gibi Moğollardan hoşlanmayan Türkmenlerle yakınlık kurmuştur. II. İzzeddin’in Sarı Saltuk’ı seçmesi bu çerçevede gerçekleşen bir ilişkiden kaynaklanmış olabilir.34 Sarı Saltuk, yönetimindeki Türkmen aşiretiyle hemen Dobruca’ya gitmemiş, önce Konstantinopolis’e uğramıştır. İskân gerçekleştikten sonra II. İzzeddin, Bizans İmparatoru’na düzenlemeye çalıştığı komplodan dolayı tutuklanmıştır. II. İzzeddin, Altın Ordu Devletinin Han’ı Berke Han tarafından kurtarılmıştır. Akabinde II. İzzeddin ve Dobruca’daki Türkmenler, Deşti Kıpçak’a yerleştirilmiştir. Burası da tıpkı Dobruca gibi steplerle kaplı bir bölgedir. II. İzzeddin Altın Ordu Devleti’nin başkenti Saray’da on beş sene yaşadıktan sonra vefat eder. II. İzzeddin’in vefatından sonra Berke Han’dan müsaade alan Türkmenler Sarı Saltuk’ın liderliğinde Dobruca’ya geri dönerler, bu Türkmen grubunun hem dinî hem de siyasî lideri yapan Sarı Saltuk'dır.35 Yukarıda belirtildiği üzere Sarı Saltuk hakkında ilk bilgi verenlerden biri olan İbn Batuta’nın Seyahatnâme’ sinde konuyla ilgili kısa bir bölüm bulunmaktadır: “Nihayet Baba Saltuk adıyla tanınan Türklerin yaşadıkları toprakların sonu olan yere geldik. Baba, bütün Barbarlarda olduğu gibi aynı kavramı ifade etmektedir. Yalnız bunlar “ba”yı kalın söylemekte idiler. Kendi inançlarına göre Saltuk insanüstü birtakım güçlere sahip imiş. Ancak anlatılanların dinimizin kaideleri ve umdeleri ile bağdaşmasına imkân yoktur.”36 Sarı Saltuk hakkında fazla bir bilgi bulunmaması İbn Batuta’nın asıl notlarının kaybolmasıyla alakalı da olabilir. Batuta’nın yukarıdaki ifadelerinden, Sarı Saltuk’ın ölümünden yaklaşık elli yıl sonra onun yaşadığı yerlere gittiği ve Sarı Saltuk isminin de bu süreçten sonra bir kült haline geldiği görülmektedir. Saltuk’ın bu bölgede itibar gören biri olması; Bizans İmparatoru tarafından rehin alınan ve rahip olarak yetiştirilmeye çalışılan II. İzzettin’in oğlunu rica edip geri almasıyla anlaşılıyor. Çocuk, Sarı Saltuk eliyle yeniden İslâm’a dönmüş ve onun müridi olmuştur. Daha sonradan Barak Baba diye ünlenen İsmailî derviş işte budur.37 Balkanlar’da Sarı Saltuk’ın faaliyetleri sonucu oluşan bir İslâmlaşma sürecinden bahsedilebilir. Bu zât iskân reisi olarak maiyetindekilerle birlikte etrafa birtakım gazalar düzenlemiştir. Ancak Sarı Saltuk sistemli bir şekilde İslâm propagandası yapan bir misyoner değildir. Saltuk, hayatının sonuna kadar Dobruca’da -diğer Türkmen babaları gibi- İslâmlaştırma gayretinde olan bir Alperen-gazi derviştir.38 Dipnotlar [1]Ahmet Yaşar Ocak, “Balkanların İslamlaşması Sürecinde Sarı Saltık’ın Yeri ve Bazı Problemler Sarı Saltık’ın Kimliği ve Tarihsel Rolü”. Toplumsal Tarih c. 17, sy. 97 (Ocak 2002): 25. [2] Sarı Saltık’ın isminin telaffuzu konusundan ortak bir kullanım yoktur. [3] Ahmet Yaşar Ocak, Sarı Saltık: Popüler İslam’ın Balkanlardaki Destanî Öncüsü (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay., 2002), VII. [4] Bu eser Nejdet Gürkan, M. Necmettin Bardakçı, M. Saffet Sarıkaya tarafından yapılan bir çalışma dâhilinde tercüme edilip neşredilmiştir. Kitap Yayınevi, İstanbul, 2015. [5 Muhammed b. Ali İbn es-Serrâc, Tuffâhul’l-Ervâh ve Miftâhu’l-İrbâh , Haz. Nejdet Gürkan, M. Necmettin Bardakçı, M. Saffet Sarıkaya (İstanbul: Kitap Yay., 2015), 61. [6] İbn es-Serrâc, Tuffâhul’l-Ervâh , 324. [7] Ahmet Yaşar Ocak, Sarı Saltık, 71, 127; İbn es-Serrâc, Tuffâhul’l-Ervâh , 67. [8] İbn es-Serrâc, Sarı Saltık için bazen “Şeyh” ifadesini kullanıyor. [9] İbn es-Serrâc, Tuffâhul’l-Ervâh , 325-26. [10] İbn es-Serrâc, Tuffâhul’l-Ervâh , 65. [11] İbn es-Serrâc, Tuffâhul’l-Ervâh , 325. [12] Bugünkü adıyla Byelgorod-Dinyestrovski şehri civarında. Bkz.: İbn es-Serrâc, Tuffâhul’l-Ervâh , 65. [13] İbn es-Serrâc, Tuffâhul’l-Ervâh , 67. [14] Bu kavram için bkz.: İbn es-Serrâc, Tuffâhul’l-Ervâh , 48-51. [15] Ayrıntılı bilgi için bkz.: İbn es-Serrâc, Tuffâhul’l-Ervâh , 319-327. [16] Kemal Yüce, Saltuk-Nâme’de …Efsanevî Unsurlar, 20; M. Fuad Köprülü, “Abu’l-Hayr-ı Rumi, Saltuknâme (XV. Asır)”, TTK, Belleten , VII/ 27, (Ankara 1943): 430. [17] Ahmet Yaşar Ocak, Sarı Saltık , s. 4. [18] Ayrıntılı bilgi için bkz.: İbn es-Serrâc, Tuffâhul’l-Ervâh , 18 [19] Kemal Yüce, Saltuk-Nâme’de …Efsanevî Unsurlar , 50. [20] Franz Babinger-Fuad Köprülü, Anadolu’da İslâmiyet , çev. Ragıp Hulusî, haz. Mehmet Kanar, (İstanbul: İnsan Yay., 1996), 37; Kemal Yüce, Saltuk-Nâme’de Tarihî, Dinî ve Efsânevî Unsurlar (Ankara: Kültür Bakanlığı Yay., 1987), 77. [21] Abülbaki Gölpınarlı, Vilâyet-nâme Manâkıb-ı Hünkâr Hacı Bektâş-ı Velî (İstanbul: İnkılap Kit., t.y.), VII. [22] Kemal Yüce, Saltuk-Nâme’de …Efsanevî Unsurlar, 100. [23] Şükrü Haluk Akalın, “Ebü’l-Hayr-ı Rûmî Saltuk-nâmesi”, Türk Kültürü Araştırmaları yıl- XXXII/ 1-2, 64. [24] Talip Tuğrul, “Tunceli Alevîliğinde İnanç ve İbadet (Sarı Saltık Ocağı Örneği)”, (Yüksek Lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2006), 42. [25] Melik Danişment Gazinin gazalarının merkez üssü olan Harcanevan olup, bugünkü Amasya şehrine tekabül etmektedir. Bkz.: Kemal Yüce, Saltuk-Nâme’de …Efsanevî Unsurlar , 83. [26] Ahmet Yaşar Ocak, Sarı Saltık , 39 [27] Ahmet Yaşar Ocak, Sarı Saltık , 39 [28] Ayrıntılı bilgi için bkz: Ahmet Yaşar Ocak , Babaîler İsyanı Aleviliğin Tarihsel Altyapısı Yahut Anadolu’da İslam-Türk Heterodoksisinin Teşekkülü (İstanbul, Dergâh Yay., 2000). [29] Ahmet Yaşar Ocak, Sarı Saltık , 18-19. [30] Ahmet Yaşar Ocak, Sarı Saltık , 19, 26. [31] Grace M. Smith, “Some Turbes/Maqams of Sarı Saltuq, An Early Anatolian Turkish Gazi-Saint”, Turcıca XIV, (1982), 216; Ahmet Yaşar Ocak, “Sarı Saltuk ve Saltuk-nâme”, Türk Kültürü XVII, sy. 197 (1978): 266; Ahmet Yaşar Ocak, Sarı Saltık , 26, 30. [32] Franz Babinger , “Sarı Saltık Dede” İslâm Ansiklopedisi , c. X (İstanbul: Milli Eğitim Bas., 1979), 220-221; Abülbaki Gölpınarlı, Yunus Emre ve Tasavvuf (İstanbul: İnkılap Kit., 1992), 28. [33] Michael Kiel, “Sarı Saltık ve Erken Bektaşilik Üzerine Notlar”, trc. Fikret Elpe, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi sy. 9, (1980/2): 27; M. Fuad Köprülü, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar , s. 55. [34] Ahmet Yaşar Ocak, Sarı Saltık , s. 71. [35] G. Leiser, “Sarı Saltık Dede”, EI2, IX: 62; Ahmet Yaşar Ocak, Sarı Saltık , 67. [36] İsmet Parmaksızoğlu, İbn Batuta Seyahatnâmesinden Seçmeler (İstanbul: Milli Eğitim Bas., 1971), 102. [37] Ahmet Yaşar Ocak, Sarı Saltık , 80; ayrıca bkz.: Ahmet Yaşar Ocak, “Barak Baba”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi , c. 5 (İstanbul: TDV Yay., 1992), 61-62. [38] Ahmet Yaşar Ocak, Sarı Saltık , 127. Kaynakçalar Akalın, Şükrü Haluk. “Ebü’l-Hayr-ı Rûmî Saltuk-nâmesi”. Türk Kültürü Araştırmaları yıl- XXXII/ 1-2, 63-87, Prof. Dr. Zeynep Korkmaz’a Armağan Sayısı. Babinger, Franz. “Sarı Saltık Dede”. İslâm Ansiklopedisi. X: 220-221. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1979. Babinger, Franz - Köprülü, Fuad. Anadolu’da İslâmiyet. çev. Ragıp Hulusî, haz. Mehmet Kanar. İstanbul: İnsan Yayınları, 1996. Gölpınarlı, Abdülbaki. Vilâyet-nâme Manâkıb-ı Hünkâr Hacı Bektâş-ı Veli. İstanbul: İnkılap Kitapevi, ts. — Yunus Emre ve Tasavvuf. İstanbul: İnkılap Kitapevi, 1992. İbn es-Serrâc. Muhammed b. Ali. Tuffâhul’l-Ervâh ve Miftâhu’l-İrbâh. Haz. Nejdet Gürkan, M. Necmettin Bardakçı, M. Saffet Sarıkaya. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2015. Kiel, Michael. “Sarı Saltık ve Erken Bektaşilik Üzerine Notlar”. trc. Fikret Elpe. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi. İstanbul. sy. 9, (1980/2): 25-36. Köprülü, M. Fuad. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1991. — “Abu’l-Hayr-ı Rumi, Saltuknâme (XV. Asır)”, TTK, Belleten, VII/ 27, (Ankara 1943): 430-441. Leiser, G.. “Sarı Saltık Dede”. EI2. IX: 62-63. Ocak, Ahmet Yaşar. Babaîler İsyanı Aleviliğin Tarihsel Altyapısı Yahut Anadolu’da İslam-Türk Heterodoksisinin Teşekkülü. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2000. — Sarı Saltık: Popüler İslam’ın Balkanlardaki Destanî Öncüsü. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2002. — “Barak Baba”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5: 61-62. İstanbul: TDV Yayınları, 1992. — “Sarı Saltuk ve Saltuknâme”. Türk Kültürü XVII. sy. 197 (1978): 266-275. — “Balkanların İslamlaşması Sürecinde Sarı Saltık’ın Yeri ve Bazı Problemler Sarı Saltık’ın Kimliği ve Tarihsel Rolü”. Toplumsal Tarih c. 17, sy. 97 (Ocak 2002): 25-30. Parmaksızoğlu, İsmet. İbn Batuta Seyahatnâmesinden Seçmeler. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1971. Smith, Grace M.. “Some Turbes/Maqams of Sarı Saltuq, An Early Anatolian Turkish Gazi-Saint”. TURCICA XIV (Paris, 1982): 216-222. Tuğrul, Talip. “Tunceli Alevîliğinde İnanç ve İbadet (Sarı Saltık Ocağı Örneği)”, Yüksek Lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2006. — “Sarı Saltık’ın Tarihî ve Menkıbevî Hayatı”, Türk Dünyası Bilgeler Zirvesi: Gönül Sultanları Buluşması Bildirileri, 26-28 Mayıs 2014, (Cilt 2, ss. 117-129), Eskişehir: Türk Dünyası Kültürü Başkenti Ajansı Yayınları. — “Sarı Saltık’ın Tunceli-Hozat Makamı ve Tunceli-Hozat Sarı Saltık Ocağı”, 2. Uluslararası Hacı Bektaş Veli Hoşgörü ve Barış Sempozyumu Bildirileri, 8-10 Ekim 2015, (ss. 534-547), Nevşehir: Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi. Yüce, Kemal. Saltuk-Nâme’de Tarihî, Dinî ve Efsânevî Unsurlar. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1987.

Türkiye Selçuklularının en ihtişamlı dönemi Sultan I. Alâeddin Keykubâd’ın ölümünden sonra II. Gıyaseddin Keyhüsrev Türkiye Selçuklu tahtına oturmuştu. Bu dönemden itibaren Türkiye Selçuklu Devleti artık duraklama dönemine girmeye başladı. II. Gıyaseddin Keyhüsrev, ilk iki yılını Emir Sadeddin Köpek’in tahakkümü altında geçirmişti. Köpek’in zekâsı ve hırsı karşısında etkisiz kalan Sultan, onun devlet yönetiminde kendi çıkarları doğrultusunda istediği gibi hareket ettiğini fark edemedi. Sadeddin Köpek, devletin önemli emirlerini öldürterek kendisi için daha rahat bir ortam hazırladı ve diğer taraftan da kendisini ispatlamak amacıyla Sümeysat (Samsat) Kalesi’ne sefer yaparak burayı ele geçirdi. Bu seferinin ardından da sultanlığa göz dikti. Bu amacı için de Sultan I. Gıyaseddin Keyhüsrev’in oğlu olduğu iddia etse de amacına ulaşamadı. Köpek’in baskılarından kurtulmak isteyen Sultan, bir suikast neticesinde onu bertaraf etti. Köpek’in tahakküm yılları, Türkiye Selçuklu Devleti için sonun başlangıcı sayılabilir. II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde meydana gelen Hârezmlîler meselesi, Babaîler İsyanı ve nihayetinde 1243 yılında Moğollara mağlup olunan Kösedağ Savaşı ile devlet Moğollara tâbi hale geldi. Sultan I. Alaeddin Keykubâd döneminde (1220-1237) en parlak dönemini yaşayan Türkiye Selçuklularında hem yeni fetihler ile ülke sınırları genişledi hem de halk refaha kavuşmuştu. Ancak bu iyi gidişat, I. Alaeddin Keykubâd’ın ölümü (ya da öldürülmesi) nedeniyle durdu. Sultan, ölümünden önce oğlu İzzeddin Kılıç Arslan’ı veliaht ilân ederek devletin önemli emirlerinden de bu konuda söz aldı. Fakat kendisinin ani ölümünden sonra bazı devlet adamları sultanın kararına uymayarak büyük oğlu Gıyaseddin Keyhüsrev’i (1237-1246) tahta çıkardı. Sultan II. Gıyaseddin Keyhüsrev’i destekleyen emirler arasında bulunan Emir Sadeddin Köpek, Sultan’ın üzerinde güçlü bir nüfuz kurarak hükümdarlığının ilk yıllarında devleti tek başına yönetecek duruma ulaşacak ve hatta daha da ileri giderek sultan olabilmek adına kendisinin I. Gıyaseddin Keyhüsrev’in oğlu olduğunu iddia edecektir. Emir Sadeddin Köpek Kimdir? Sadeddin Köpek’in nerede ve hangi tarihte doğduğu hakkında mevcut kaynaklarda bilgi bulunmuyor. Asıl isminin Köpek b. Muhammed, Sadeddin’in ise lakabı olduğunu kendisinin inşa ettirdiği Zazadîn Hanı’ndaki kitabelerden öğrenmekteyiz. Köpek isminin yaygın olmamakla birlikte bu dönemde isim olarak kullanıldığı ve hakaret anlamı içermediği biliniyor. Zazadîn Hanı’ndaki iki kitabede de ismi, Köbek b. Muhammed (كوبك بن محمد) şeklinde geçmektedir. “Köbek” şeklinde yazılmasının nedeni, kitabelerin Arapça olmasından ve Arapça’da da “p” harfinin bulunmamasından kaynaklanmaktadır. Yine aynı kitabelerden babasının adının Muhammed olduğu görülmektedir. İbn Bîbî, Köpek’in annesinin adını Şehnâz Hâtûn olarak verir ve yine onun Konya’nın saygın kişilerinden birinin kızı olduğunu belirtir. N. Kaymaz, Köpek’in 1239 İlkbahar başlarında öldürüldüğünü ve onun, I. Gıyaseddin Keyhüsrev’in gayr-i meşru oğlu olduğu iddiasına atıfla, öldüğü sırada kırk beş yaşından fazla olmadığını ifade eder. N. Kaymaz’ın bu ifadesinden hareketle Köpek’in 1190-1200 yılları arasında doğmuş olabileceğini söyleyebiliriz. Sadeddin isminin halk arasında Zazadîn şeklinde kullanılmasından dolayı yaptırdığı hanın adı da Zazadîn Hanı olarak bilinmektedir. Bu hanı, 1236-37 yıllarında bugün Konya’ya 22 km. uzaklıkta, Aksaray-Konya karayolundan 5 km. içeride bulunan Tömek köyü yakınlarında kervansaray olarak inşa ettirmiştir. Sadeddin Köpek’in kaynaklarda ilk olarak, Sultan I. Alaeddin Keykubâd döneminde tercüman olarak görev yaptığı bilgisi karışımıza çıkıyor. Köpek, Sultan I. Alaeddin döneminde Kayseri’ye gelen Mengücük Beyi Alaeddin Davud Şah’ın Türkiye Selçuklu Devleti’ne tâbi olması üzerine Davud Şah’a verilecek ahid-nâme’yi yazan kişidir (1225-26). Tercümanlık görevinden başka emir-i şikâr (av işleri ile uğraşan görevli) ve mimarlık yapmıştır. Sultan I. Alaeddin Keykubâd, Kayseri’de Ağırnas (Eğrinas)’da bir saray yapılması için Sadeddin Köpek’i görevlendirmiştir. Sarayın planını kendisi çizen Sultan, sonrasında nasıl bir saray istediğini Köpek’e anlatmıştır. Bu şekilde Beyşehir gölü yakınlarında 1226-1236 yılları arasında Kubâd-âbâd Sarayı olarak bilinen Seklçukluların ihtişamlı sarayı yaptırılır. Kubâd-âbâd Sarayı’nın mimarlığından sonra Köpek’i 1226 yılında Eyyûbîler’e karşı yapılan seferde görüyoruz. Köpek, sefer sırasında Harput civarında meydana gelen savaşta ordunun sol kanadının kumandanlığı yapmıştır. Sultan’a yakın görevlerde yer alan Köpek, orduda kumandanlık yapmasından dolayı dönemin önemli emirleri arasında yer aldığı söyleyebiliriz. Ayrıca belirttiğimiz görevlerde bulunması için donanım ihtiyacını göz önüne alırsak küçük yaşlardan itibaren iyi eğitim almış olduğunu tahmin edebiliriz. Sultan I. Alaeddin, vefatından kısa bir süre önce ortanca oğlu dokuz yaşındaki İzzeddin Kılıç Arslan’ı veliahdı ilan etti. Büyük oğlu on altı yaşındaki Gıyaseddin Keyhüsrev’e Erzincan’ın idaresini bıraktı. Bunun yanında küçük oğlu sekiz yaşındaki Rükneddin’i de Kuzey Suriye melikliğine aday gösterdi. 30 Mayıs 1237 Cumartesi günü Kayseri’de yapılan bir eğlence ( bezm ) sırasında yediği tavuktan dolayı fenalaşan Sultan bu olaydan bir gün sonra vefat etti (31 Mayıs 1237 Pazar) ve ölümünden iki gün sonra yani 2 Haziran 1237 Salı günü Konya’ya götürülerek burada defnedildi. Alaeddin Keykubâd’ın ölümünün ardından yerine veliaht tayin ettiği oğlu İzzeddin Kılıç Arslan’ın sultan olması gerekiyordu. Ancak Sultan’ın ölüm haberini alan Gıyaseddin Keyhüsrev, vakit kaybetmeden devlet büyüklerine ve ileri gelen şahıslara haber göndererek, onları kendisine destek olmaya davet etti. İyi vaatler ve samimi dileklerle onların güvenini sağladı. Gıyaseddin Keyhüsrev’in çağrısına uyan Şemseddin Altun-aba, Tâceddin Pervane b. Şerefeddin, Cemâleddin Ferruh, Sadeddin Köpek ve Gürcüoğlu Zahîreddin gibi devletin önemli emirleri onun tarafında yer aldılar. Bu emirlerin Gıyaseddin Keyhüsrev’in tarafına geçtikleri sırada, Emir Kemâleddin Kâmyâr, Hüsâmeddin Kamyerî, Hüsâmeddin Kayır Han ve diğer emirler, Sultan’ın durumundan habersiz bir şekilde meydanda gezintideydiler. Melik Gıyaseddin, yanına çektiği emirlerden sadakat, itaat ve bağlılık yemini aldı. Emirler, melikin saltanatına karşı gelecek ve engelleyecek bir durumda onu korumayı kararlaştırdılar. Ardından yeni Sultan’ı Keykubâdiye Sarayı’ndan alarak süratle Kayseri Sarayı’na getirdiler. Gıyaseddin Kayseri Sarayı’na gelince burada kendisine daha fazla taraftar topladı. Hüsâmeddin Kayır Hân ve Hüsâmeddin Kamyerî bu oldubittiyi kabul etmeyerek merhum Sultan Alaeddin Keykubâd’ın vasiyetini yerine getirmek istiyordu. Fakat Emir Kemâleddin Kâmyâr’ın onları desteklememesi nedeniyle II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in eli daha güçlenmşl oldu. Bu üç emir başlangıçta Sultan’a biat etmemelerine rağmen, sonrasında çaresiz kalarak ona biat etmek zorunda kaldılar. Köpek’in II. Gıyaseddin Keyhüsrev Üzerinde Tahakkümü ve Önemli Devlet Adamlarını Bertaraf Etmesi Henüz 16 yaşındayken sultan olan II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in saltanatının ilk iki yılı adeta Sadeddin Köpek’in tahakkümü altında geçti. Hatta genç Sultan, Köpek’in sözünden dışarı çıkamıyordu. Kendisine başlangıçta biat etmeyen Kemâleddin Kâmyâr, Hüsâmeddin Kayır Han ve Hüsâmeddin Kamyerî gibi bazı emirlere de güvenmiyordu. Köpek, özellikle Sultan ile yalnız kaldığı sıralarda kendisine rakip olan emirler hakkında yalan ve iftiralarla onlara karşı önlem alması için telkinlerde bulunuyordu. Sadeddin Köpek, II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in üzerine baskı kurduktan sonra işlerini daha rahat bir ortamda yürütebilmek adına kendisine rakip olabilecek önemli Selçuklu emirlerini öldürterek, hapse attırarak ya da görevinden azledilmesini sağlayarak onları bertaraf etti. Bununla birlikte Köpek’in I. Alaeddin Keykubâd döneminde de iftira ve çeşitli ayak oyunları ile devlet adamlarının ölümlerine sebep olduğu görülmektedir. Kubad-âbâd müşrifi Kemal, Köpek’in iftirası sonucunda idam edilmiştir. Köpek’in telkinleri sonucunda, ilk olarak Hârezm emirlerinden Hüsâmeddin Kayır Han tutuklandı. Köpek, aleyhinde hile ve yalanlara başvurduğu Kayır Han’ın isyan edeceği ve Sultan’a itaatten ayrılacağı söylentisini çıkardı. Sultan da Köpek’in yalanlarına kanarak Kayır Han’ın tutuklanmasını istedi. Tutuklanarak Kayseri’deki Zamantı (Pınarbaşı) Kalesi’ne götürülen Kayır Han burada bir süre hapis yatarak yakalandığı hastalık sonucunda vefat etti. Köpek’in Kayır Han’dan sonraki kurbanı Şemseddin Altun-aba oldu. Atabeg Şemseddin Altun-aba, zaman zaman Köpek’in devlet görevinden uzaklaştırılması gerektiğini ifade etmekteydi. Altun-aba, Köpek tehlikesini fark etmesine rağmen Kemâleddin Kâmyar ona karşı çıkarak engel oluyordu. Diğer taraftan Altun-aba’nın Köpek hakkındaki sözleri de muhbirler aracılığı ile Köpek’e iletiliyordu. Bunun üzerine Köpek de Kayır Han’a yaptığı gibi bu kez de Şemseddin Altun-aba’ya hayali suçlar isnat ederek onu Sultan’a şikâyet etti. Köpek ve işbirlikçisi Tâceddin Pervâne saltanat dîvânına gelerek Altun-aba’yı tutukladı ve ardından öldürülmesi için adamlarına teslim etti. Altun-aba şehir dışına götürülerek burada öldürüldü. Bu olaydan sonra vezir Şemseddin İsfahânî, Kemâleddin Kâmyâr’a, Sadeddin Köpek’e karşı tedbir alınması gerektiğini ve eğer engel olunmazsa başkalarının da zarar göreceğini söylese de Kâmyâr vezirin bu sözlerine aldırış etmedi. Zira Köpek’in gazabına uğramaktan korkuyordu. Sadeddin, iki önemli rakibini bertaraf ettikten sonra artık girerek daha tehlikeli hale geldi. Köpek, Kayır Han ve Şemseddin Altun-aba’yı ortadan kaldırdıktan sonra bu kez de daha önce kendisi ile iş birliği yapan ve aynı zamanda sırdaşı olan Tâceddin Pervâne’yi bertaraf etmek için faaliyetlere girişti. Yine daha önceleri yaptığı gibi Sultan’ın huzurunda hem açıktan hem de gizli bir şekilde Tâceddin’e suçlar isnat etti. Tâceddin ise onun faaliyetlerine karşı herhangi bir tepki vermediği gibi pek aldırış da etmedi. Fakat Köpek’in faaliyetleri iyice artınca, Tâceddin iktası olduğu Ankara’ya giderek bir süre olsun Köpek’in baskılarından kurtulmuş oldu. Tâceddin Pervâne, Köpek’in elinden kısa süreliğine kurtulmuştu. Sultan’dan aldığı fermanla İzzeddin Kılıç Arslan’ın annesi Melike-i Adiliyye’yi Ankara’ya gönderen Köpek, melikeyi orada yay kirişi ile boğdurarak öldürttü. Diğer taraftan Sultan'ın kardeşleri Melik İzzeddin Kılıç Arslan ve Melik Rükneddin’i Uluborlu (Borgulu)’ya götürüp buradaki kaleye hapsettirdi. Köpek, melikleri Uluborlu Kalesi’ne götürüp gerekli tedbirleri aldıktan sonra Akşehir tarafına geçti. Muhbirleri, Tâceddin Pervâne’nin Harput melikinin çalgıcı ve şarkıcılarının arasından bir cariye ile ilişkiye girdiğini bildirdi. Bunu duyan Köpek, hemen o şehrin imamlarından ve kadılarından Tâceddin Pervâne’nin recm (taşlama) edilmesine yönelik fetva aldı. Köpek, aldığı bu fetvayı Sultan’a iletti ve Sultan da Tâceddin’in cezasını onayladı. Derhal harekete geçen Köpek, üç gün hatta daha kısa bir sürede Ankara’ya ulaştı. Tâceddin Pervane ile imamlardan ve âyânlardan meydana gelen büyükleri ve emirleri çağırdı. Onlara ferman hükmünü duyurdu ve hiç vakit kaybetmeden onu tutuklattı. Birkaç gün boyunca onun mallarına el koymakla uğraştı. Nihayetinde Tâceddin Pervane’yi Ankara meydanına götürdü. Burada onu göbeğine kadar toprağa gömdürdü. Sonrasında ayak takımına onu taşlamaları için emir verdi. Tâceddin’in orada ölmesinden sonra Köpek, onun bütün servetini müsadere edip hazineye alarak Sultan’a götürdü. Köpek’in bir diğer kurbanı da Hüsâmeddin Kaymerî oldu. Sümeysat Kalesi’nin fethinden sonra ardından Hüsâmeddin Kaymerî’ye bir suç yükledi. Onu tutuklatarak Malatya’da hapsetti ve mallarına da Sultan adına el koydu. Konya’ya varınca dönemin en seçkin ve önemli devlet adamı olan Kemâleddin Kâmyâr’ı da Konya’ya yakınlarındaki Gavele Kalesi’ne hapsedip orada onu öldürttü. Köpek’in Sümeysat (Samsat) Kalesi’ni Ele Geçirmesi Sadeddin Köpek artan gücüyle yeni yerler almak, düşmanlarına gözdağı vermek ve en önemlisi iktidarını daha da kuvvetlendirmek adına birtakım faaliyetlere girişti. Bu bağlamda Selçuklu ordusu ile Suriye’ye (Şâm) doğru sefere çıktı. İlk olarak Eyyûbî hâkimiyetindeki Sümeysat (Samsat)’ı kuşattı. Bir süre devam eden kuşatmanın ardından bölgenin melikleri Köpek’e haber gönderip kendilerine eman verilmesi halinde kaleyi teslim edeceklerini bildirdiler. Bu talebi olumlu karşılayan Köpek kuşatmayı kaldırdı. Ayrıca halka hiçbir şekilde eziyet ve sıkıntı vermeyeceğine dair yazdığı yemin mektubunu kaleye gönderdi. Sümeysat melikleri, Köpek’in mektubunu alır almaz kaleyi boşalttılar. Selçuklu birlikleri, 14 Temmuz 1238 tarihinde kale kapısının burcuna bayrak diktiler. Burada hutbeyi Sultan’ın adına okuttular. Ayrıca bölgedeki diğer birkaç kaleyi de ele geçirdiler. Sefere çıkış amacına ulaşan Köpek’in gücü ve heybetinin daha da arttığını söyleyebiliriz. Köpek’in Sultan Olma Çabaları: Sultan I. Gıyaseddin Keyhüsrev’in Oğlu Olduğu İddiası Yukarıda da belirttiğimiz üzere Köpek’in annesi Şehnaz Hâtûn, Konya’nın saygın kişilerinden birinin kızıydı. İbn Bîbî’nin ifadeleriyle Sultan I. Gıyaseddin Keyhüsrev, Şehnaz Hâtûn’a âşık olmuş, onunla ilişkiye girmiştir. Köpek’in annesini babası Muhammed’in evine götürdükleri zaman annesi iki aylık hamile idi. Hileyle kendisini bakire göstermiş, babasını gelinin zifaf gecesi hamile kaldığını inandırmışlardır. Köpek, “7 ay sonra dünyaya geldim” diyerek Selçuklu soyundan olduğunu iddia etmeye başlamıştır. Diğer taraftan hile ve yalana başvurarak hükümdarlık alametlerinden olan Çetr'in siyah rengini maviye değiştirmesi için Sultan’ı da kandırmıştır. Bu olay üzerine dönemin Abbâsî Halifesi “Rûm [Selçuklu] sultanı, Abbâsoğulları’nın (bayrağının) alametinden utanarak, onların renginden olan çetrinin rengini değiştirdi” sözleriyle tepki göstermiş ve bu haber Konya’ya ulaşmıştır. Köpek, bu şekilde davranarak Selçuklu tahtına oturması halinde, kendisine karşı oluşabilecek tepkileri önlemek istemiştir. Öldürülmesi ve Şahsiyeti Köpek’in gücü, baskıları ve iktidar hırsı iyice artmasına rağmen Sultan ve devlet adamları bir tedbir almaktan aciz kaldı. Ancak nihayetinde Köpek’in iktidar hırsını fark eden Sultan onun baskılarından tamamen kurtulmak için bazı devlet adamlarını da yanına alarak onu ortadan kaldırmak istedi. Sultan, önce Sivas Subaşısı Candar Hüsâmeddin Karaca’yı Kayseri’ye çağırdı. Candar, Sultan’ın huzuruna çıkmadan önce Köpek’e misafir oldu ve amacının Sultan’ın hizmetine girmek olduğu belirtti. Böylece Köpek’in kendisine inanması ve güvenmesini sağladı. Güvenliğinden emin olan Köpek, o akşam Candar’ın şerefine bir eğlence meclisi düzenledi. Ertesi sabah Köpek, her zaman yaptığı gibi Sultan’ın huzuruna çıkmak için Candar ile birlikte yola çıktı. Sultan’ın huzuruna önce Köpek, ardından da Candar girdi. Sonra dışarı çıkarak Candar ile birlikte yalnız görüşen Köpek’in ona olan güveni daha da arttı. Candar her gün özel toplantılarda Sultan’ın huzurunda görevli ve yardımcı biri gibi çalışmaya başladı. Sultan, onunla yalnız kaldığı zaman Köpek’in kötülüklerinden şikâyet ediyordu. Sonunda Köpek’i bir şekilde ortadan kaldırmak için şu planı yaptılar: Köpek, eğlence meclisine gelince Candar onunla şarap içecek, aradan bir süre geçince bir bahane ile dışarı çıkacak ve daha önce ayarladığı adamlarıyla onu bekleyecek. Köpek, dışarı çıkınca hep birlikte ona saldırıp onu öldüreceklerdi. Planın uygulanması için kurulan eğlence meclisine gelen Köpek, Sultan’ın izniyle içeri alındı ve ardından da Sultan’ın planı uygulanmaya konuldu. Candar, kendisine sunulan kadehi yudumladıktan sonra dışarı çıktı. Adamlarıyla sofada oturarak Köpek’in gelmesini beklemeye başladı. Köpek, dışarı çıkınca Candar da saygısını göstermek için ayağa kalktı. Yanından geçince ona göstermeden sopayla arkasından kafasına vurmak istedi. Ancak isabet ettiremedi. Bunun üzerine Köpek geri dönerek elini Candar’ın boynuna attı. Hemen ardından Emir-i âlem Togan bir kılıç darbesiyle Köpek’i yaraladı. Yaralı halde kaçan Köpek, korkudan kendini Sultan’ın şaraphanesine attı. Burada Şarabsalar ve adamları tarafından yakalanarak öldürüldü. Tam olarak bilinmemekle birlikte muhtemelen Aralık 1238 tarihinde öldürülmüştür. Köpek’in öldürülmesinden sonra Sultan, cesedini yüksek bir yere asmalarını emretti. Parçalanmış organlarını demir bir kafese doldurularak Kubad-âbâd Sarayı’nın kale burcuna asıldı. Bu esnada şu ilginç olay da yaşanmıştır: Köpek’in cesedini taşıyan asılı kafesi halk seyretmeye gelince ansızın kafes aşağıya düşerek bir kişinin ölümüne sebep oldu. Bu olay üzerine Sultan Gıyaseddin, “O alçağın kötü ruhu, öbür dünyadan da cisimler âlemine kötü etki yapıyor” diyerek tepkisini gösterdi. Sadeddin Köpek’in şahsiyeti hakkında dönemin en önemli müellifi olan İbn Bîbî tarafından ilginç bilgiler verilmektedir. Müellif, Köpek’in adının geçtiği yerlerde “Allâh müstahakını versin” ve “mel‘un” gibi ifadeler kullanmıştır. Ayrıca Köpek’in “tabiatının kötü, kalbinin bozuk, yaratılışından uğursuz, nefsinin alçaklığından dolayı bozuk akla sahip, Zahhak huylu ve kaplan tabiatlı, ülkeyi ele geçirme ona hâkim olma tutkusunda olan” biri olduğunu belirtmektedir. İbn Bîbî, Köpek hakkında verdiği bu olumsuz bilgilerin yanı sıra onun şahsiyeti hakkında iyi ve güzel bilgiler de vermektedir. Köpek’in kalbinin bu kadar kötü olmasına ve devlet büyükleri ile saltanat ileri gelenlerine sert davranmasına rağmen, kendi adamlarına iyi davrandığını ve yöneticilikle liderlikte dünyanın bir tanesi ve zamanın seçkini olduğunu belirtmektedir. Müellifin kaydına göre, adalet dağıtma ve insafta bulunma sırasında yabancı ile akraba, yoksul ile zengin arasında fark gözetmeyen, mazluma yardım ve destek veren, zulmü bastırıp yok etmede gevşek davranmayı ve işi uzatmayı mahzurlu sayan biridir. Ayrıca cömert, yakın dostlarına ve harem mensuplarına karşı güleçti. Sonuç Sultan II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde iki yıl boyunca devlete tahakküm kuran Sadeddin Köpek, Sultan dâhil hiç kimseye aldırış etmeden istediği gibi hareket ederek kendisine rakip olabilecek önemli devlet adamlarını bertaraf etmiş ve sonrasında kendi iktidarını sağlamlaştırmak adına askerî sefer düzenleyerek başarılı olmuştur. Nihayetinde tahta göz dikmesinden dolayı Sultan’ın kendisine karşı cephe alması sonucunda tertiplenen bir suikast neticesinde öldürüldü. Ancak onun öldürülmesi ile devlet eski gücüne kavuşmamıştır. Zira özellikle Alaeddin Keykubâd döneminin önemli devlet adamlarını ortadan kaldırması Türkiye Selçuklu Devleti’ne büyük zarar vermişti. Köpek’in tahakküm dönemi, devletin yıkılışa giden sürecin başlangıcı olmuştur. Kaynakçalar Anonim Selçuknâme , Türkçe trc. ve not. Halil İbrahim Gök-Fahrettin Coşguner, Tarîh-i Âl-i Selçuk: Anonim Selçuknâme , Ankara 2014. Arık, Feda Şamil, “Türkiye Selçuklularında Siyaseten Katl”, TTK Belleten , LXII/236, (1999), s. 43-93. Çakmak, Mehmet Ali, “Anadolu Selçuklu Devleti Emirlerinden Sadeddin Köpek’in Siyasi Entrikaları”, 60. Yılında İlim ve Fikir Adamı: Prof. Dr. Kâzım Yaşar Kopraman’a Armağan , Ankara, 2003, s. 271-279. Duran, Remzi, Selçuklu Devri Konya Yapı Kitâbeleri (İnşa ve Ta’mir) , Ankara 2001. Ersan, Mehmet, Türkiye Selçuklu Devletinin Dağılışı , İstanbul 2010. Göksu, Erkan, Türkiye Selçuklularında Ordu , Ankara 2010. İbn Bibi, el-Evamirü’l-Ala’iye fi’l-Umuri’l-Ala’iye: Selçuk-name , I-II, Türkçe trc. Mürsel Öztürk, Ankara 1996. Kaymak, Suat, Türkiye Selçukluları ve Erken Beylikler Epigrafisine Giriş (1065-1350): Bir Bibliyografya Denemesi , İstanbul 2013. Kaymaz, Nejat, Anadolu Selçuklu Sultanlarından II. Giyâsü’d-dîn Keyhüsrev ve Devri , Ankara 2009. Kaymaz, Nejat, Anadolu Selçuklularının İnhitatında İdare Mekanizmasının Rolü , Ankara 2011. Kesik, Muharrem, “Sâdeddin Köpek”, DİA , XXXV, s. 392-393. Koca, Salim, “Sultan I. Alâeddin Keykubâd’dan Sonra Türkiye Selçuklu Devleti İdaresinde Ortaya Çıkan Otorite Zâfiyeti ve Emîr Sadeddin Köpek’in Selçuklu Saltanatını Ele Geçirme Teşebbüsü”, Gazi Türkiyat Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi , 7, (2010), s. 65-98. Merçil, Erdoğan, Selçuklular’da Saraylar ve Saray Teşkilâtı , İstanbul 2011. Müneccimbaşı Ahmed b. Lütfullah, Câmiu’d-düvel: Selçuklular Tarihi II Anadolu Selçukluları ve Beylikleri , haz. Ali Öngül, İstanbul 2016. Sevim, Ali, “Keyhüsrev II”, DİA , XXV, s. 349-350. Simon de Saint Quentin, Bir Keşişin Anılarında Tatarlar ve Anadolu: 1245-1248 , Türkçe trc. Erendiz Özbayoğlu, Antalya 2006. Turan, Osman, “Saded-Din Köpek”, İA , X, s. 32-35. Turan, Osman, Selçuklular Zamanında Türkiye , İstanbul 201010. Uyumaz, Emine, Sultan I. Alâeddîn Keykubad Devri Türkiye Selçuklu Devleri Siyasî Tarihi (1220-1237) , Ankara 2003. Yazıcızâde Ali, Tevârîh-i Âl-i Selçuk [Oğuznâme-Selçuklu Tarihi] , haz. Abdullah Bakır, İstanbul 20172.

İran medeniyeti, Türklerin tarihleri boyunca kültürel ve sosyal ilişkilerinin belki de en güçlü ve köklü olduğu medeniyettir. Türklerin Batı Türkistan’a yerleşmeleri ile İran-Türk ilişkilerinin başladığı görülmektedir. Özellikle de Türklerin İslamlaşma sürecinde İranlıların büyük katkısı ve etkisi olmuştur. O kadar ki Türklerin ibadet dilinin büyük çoğunluğu Farsçadır. Abdest, namaz, oruç, peygamber bunun en başlıca örneklerindendir. Türklerin ağırlıklı olarak İslam’la tanışmaya başladıkları 10. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar Türkler ile İranlılar arasında kesintisiz dini ilişkilerin olduğu görülmektedir. 17. yüzyıldan sonra yaşanan mezhepsel ve siyasi ayrılmalara rağmen Türkler ile İranlılar arasında kültürel iletişim ve etkileşimin bu tarihten sonra da devam ettiği görülmektedir. İslamiyet’ten önce başlayan Türk-İran ilişkilerinde daha Müslüman olmadan önce bazı Türk boylarının Mazdek, Manihizim ve Zoroastrizm gibi İran menşeli dinleri kabul ettikleri görülmektedir. 10. ile 13. yüzyıl Arap tarih ve coğrafyacılarının Türkler hakkında verdiği bilgilerden Türklerin Müslüman olduktan sonra da bu dinlerin etkisi ile İran kültürünü devam ettirdikleri anlaşılmaktadır. Tabiî ki esas köklü ilişkiler İslam ile başlar. Türkler Araplar’dan ziyade tüccar İranlılar ile muhatap olduğundan İslamiyet’i de Farslılardan öğrenmişlerdi. O kadar ki Türklerin İslam’a resmen girişinin temellendirildiği Saltuk Buğra Han menkıbesinde bile İran motifi karşımıza çıkmaktadır. Yarı destansı hikayeye göre Saltuk Buğra Han’ı etkileyip Müslüman olmasında tesirli olan kişi bir İranlı prenstir. İran etkisi Türklerde o kadar fazlaydi ki 9. ve 10. yüzyılda henüz yeni Müslüman olmuş Türk boyları Abbasilere karşı birlikte hareket etmişler ve Babek isyanı gibi başkaldırılarda bile İranlıların yanında yer almışlardır. Türk tasavvufunun kurucusu olarak bilinen Hoca Ahmet Yesevî’nin hocası Yusuf Hemadanî ise bir İranlı sufiydi. Yani Türk tasavvufunun kuruluşunda doğrudan İran etkisi vardır. Türkler arasında özelikle Anadolu’da teşekkül eden tasavvufi ekollerin neredeyse tamamı İran etkisinde gelişmiş ekollerdi. Her şeyden önce Anadolu’ya ulaşan Türkler buraya İran üzerinden gelmişlerdi. Bu yolculuklarında İranlılarla fazlasıyla temas kurup kültürel bir etkileşim yaşamışlardı. Türkiye’de Selçukluların hakimiyet kurup düzeni sağlamaları ile de Anadolu cazip bir memleket haline geldi. Bunun neticesinde Anadolu pek çok sufinin uğrak yeri olmuştur. Özellikle Selçuklu sultanlarının alimleri ve mutasavvıfları himaye eden politikaları ile Anadolu mutasaffıvlar için cazip bir hal almıştı. Dahası doğuda başlayan Moğol istilası pek çok insanı Anadolu’ya sürükledi ve bunların büyük bir çoğunluğu da İranlı sufilerdi. Bunlar Necmüddin Kübrâ müridleri, keza Horasan’dan gö­çen Kutbüddin Haydar dervişleri, Sadrüddin Konevi, Farsça şiirleriyle tanınan Evhadüddin Kirmani, Tokat’ta Fahruddin Iraki, Kayseri ve Sivasta Şeyh Necmüddin Daye, Sadr Konevi müridlerinden Müeyyidüddin Cendi, Sadüddin-i Fergani’nin Şems-i Tebrizi ve tabiî ki Mevlana Celaleddînî Rumî’nin başlıcalarını oluşturduğu İran meşeli sufiler, Anadolu'da güçlü ve köklü bir tasavvuf anlayışı oluştururlarken bir taraftan da Türkler ile İranlılar arasında sağlam kültür ağları örüyorlardı. Osmanlı-İran Rekabetine Giden Yol İşte zaman içinde köklü ve güçlü kültürel sosyal ve inançsal bağlarla birbirine bağlanmış iki millet olan İranlılar ve Türkler 16. yüzyılda yaşanan siyasi ve mezhebi çekişmenin neticesinde karşı karşıya gelerek iki milletin ilişkilerinde tüm birlikteliğe rağmen soğukluk ve mesafe oluşmuştur. Tam da bu gerilim ortamının az öncesinde yaşayan aslen bir Türk ve Sünni olan ve İranlılar arasında yaşayan Abdulvâhab Hemedânî yaklaşan tehlikeyi sezerek buna karşı bir şeyler yapmak istemişti. Ortak Geçmiş Sünni tasavvuf yorumunun en güçlü ifadelerinden olan Nakşibendilik, altı kuşak boyunca sessiz ve derin bir olgunlaşma sürecinden sonra Timur zamanında Orta Asya’da oluşumunu tamamlamış ve Bahaeddîn Şah-ı Nakşibend nezdinde kendini ifade ederek Orta Asya’ya yayılmaya başlamıştı. Aleaddin Attar zamanına kadar güneyde anacak Herât’a kadar uzanan Nakşibendilik esas sıçramasını silsilenin üçüncü ismi olan Hâce Ubeydullah Ahrâr zamanında göstermiştir. Nakşibendiliğin Türkistan’da yayılma dönemi aynı zamanda Şiiliğin de Türkistan’da yayılmaya başladığı dönemdir. Nakşibendilik ile Şiiliğin aynı zaman dilimi içerisinde aynı coğrafyalarda yayılma göstermeleri ister istemez bu iki unsuru karşı karşıya getirdi. Timurlular ülkesinin en önemli iç meselesi ve devletin dış güçler karşısında gücünü kaybettiren temel unsurların başında Nakşi dervişler ile Şii guruplar arasında meydana gelen çatışmalar oluşturmaktaydı. Yesevi geleneklerini ve tasavvuf anlayışını içinde eriterek onun yeni bir yorumu olan Nakşibendlik elbette Horasan ve Maveraunnehir’deki Türkmenler arasında anında kabul görmüş ve 15. yüzyıldan sonra Orta Asya Türklüğünün neredeyse tamamını İslam algısı oluşturmuştur. Bu itibar ile Nakşibendilik, Safevi devletinin oluşumundan az öncesinde İran topraklarına kadar yayılmış ve burada kurumsallaşmasını tamamlamıştı. İran’da Nakşibendilik 15. yüzyılda henüz Osmanlı Anadolu’sunda kendini gösteremeyen Nakşibendilik, güneyden Suriye ve Hicaz’a kadar uzanan bölgede varlığını hissettiriyordu. Şiiliğin İran’da güçlenip Safevî nezdinde bir devlet olarak ortaya çıktığı dönemde Nakşibendilik İran’da varlığını gösteren güçlü bir tarikattı. Bu açıdan bakıldığında Safevî algısını oluşturan faktörlerden biri de hiç şüphesiz Nakşibendilikti. Şu an tam olarak ortaya konulmamış bir konu olan bu mesele araştırılmayı beklemektedir. Zaten işin aslına bakılacak olursa hem Sünnî tasavvufu hem de Şia tasavvufunu besleyen unsurlar aynı idi. Selmân-ı Fârisî (ra.), Hz. Kasım İbni Muhammed, Hz. Câfer-i Sâdık, Bâyezid-i Bistâmî, Ebu’l-Hasen-i Harakânî, Ebû Ali-i Fâremedî ve Yusuf-ı Hemedânî gibi Nakşibendi silsilesinin ilk isimlerini oluşturan bu güçlü şahsiyetler aynı zamanda Şia algısının da dayandığı temel şahsiyetler olarak karşımıza çıkmaktadır. Çok basit bir örnekle Cafer-i Sadık, İmamiye’nin en önemli imamlarından olarak karşımıza çıkarken aynı zamanda Nakşibendi silsilesinin de en önemli kutuplarından olarak görülmektedir. Daha da ötesi Cafer-i Sadık hazretlerinin en önemli talebesi Sünni fıkhının temel taşını oluşturan İmam-ı Azam Ebu Hanefî’dir. Başka bir örnek ise hem Nakşibendiye’nin itibar ettiği hem de İran kültürünün yetiştirdiği büyük bir mutasavvıf olan Yusuf Hemâdanî aynı zamanda Sünni Türk tasavvufunun da kurucusu olan Hoca Ahmet Yesevî’nin hocasıdır. Dolayısıyla her iki algı ve kültür her ne kadar çatışıyor gibi görülse de aslında muazzam bir iç içe geçmişliği ve birlikteliği arz etmektedir. Bu itibarla iki inanış aynı dinin parçaları olmalarının da ötesinde aynı ırmaktan beslenmişlerdir. Bu itibarla iki inanışın algı ve yapısı tahlil edildiğinde pek çok ortaklık kendini gösterecektir. Bu temel birlikteliğin yanında Safevîyenin oluşum sürecinde oluştuğu İran coğrafyasında her ne kadar siyaseten çatışıyor olarak görülse de fikri ve kültürel olarak Safevîye’nin de Nakşibendilikten etkilendiği, bu bakımdan da her iki algı içinde çok fazla ortaklığın bulunduğu açıktır. Safevîye güçlenip duruma hakim olmaya başladığında İran’ın önemli merkezleri olan Tebriz ve Kazvîn’de Nakşibendlik çok güçlü idi. Nakşibendi silsilesinin Şah-ı Nakşibend’den sonra dördüncü halkası olan, Ubeydullah Ahrar zamanında Nakşibendilik ilk büyük sıçramasını yapmış ve İslam dünyasının önemli coğrafyalarında etkisini göstermişti. Bu süreçte İran’da da kendine yer bulan Nakşibendiliğin Tebriz’de üç önemli temsilcisi olduğu görülmektedir. Tebriz çok önemli bir şehir olarak karşımıza çıkar. İlhanlılara da başkentlik yapan Tebriz, İslam kültür ve düşüncesinin kendini ifade ettiği ortaçağın önemli kültür merkezlerindendi. İlhanlılar dağıldıktan sonra da önemini ve çekiciliğini kaybetmeyerek Moğol sonrası süreçte yakın doğuda kurulan güçlü bir Türkmen devleti olan Akkoyunlular’ın da başkenti durumdaydı. Akkoyunlu Devletinin son dönemlerine yetişen Ubeydullah Ahrar, İslam dünyasının önemli bir merkezi ve Akkoyunluların da başkenti olan Tebriz’e üç halifesini göndermişti. Bu, Ahrar’ın Nakşibendiliği yaymak amacı ile pek çok coğrafyaya yaptığı gibi Akkoyunlu devletinin başkentine de yaptığı bir hamledir. Kaynaklar bu şahısların hangi tarihte Tebriz’e vardıkları hakkında açık değildir. Bu üç halifenin ilki; Hâce Muhammed Emin Bulgarî’ydi ki aslen Kazanlı olan bu zat Ural-Volga bölgesinden Nakşibende intisap eden ilk kişiydi. Ahrar’ın yanında yetiştikten sonra bir daha kendi memleketine dönmemiş ve Tebriz’e gitmişti. Bulgarî, Tebriz’de Nakşibendiliği yaymaktan ziyade literatür çalışmalarına eğilmiş ve önemli tasavvuf eserleri neşretmiştir. Tebriz’de Kübrevilik gibi başka tarikatların elit isimleri ile temasları olan ve daha çok ilmi faaliyetlere yönelen Bulgarî, Akkoyunlu hükümdarı Rüstem Şah zamanında (847-902/1493-1497) yerine hiçbir halife bırakmadan vefat etmiştir. Tebriz’de faaliyet gösteren bir diğer Nakşi şeyhi ise, Şeyh Alvân diye bilinen Baba Ni‘mettûllah B. Şeyh Mahmud Nahçivanî idi. Diğer kollara bağlı dervişlere ilişkileri oldukça iyi bir şeyh olan Alvân’ın ta Anadolu’nun batı ucunda Aydın ilinden, bunu da ismine yansıtan Halveti şeyhi olan Dede Ömer Ruşanî’yi ölüm döşeğinde iken ziyaret etmesi çok bilinen bir olaydır. Kur’an ilimlerine önem veren Şeyh Alvân Tebriz’de 1496 yılında “El-fevâtîhül-ilâhiyye ve’l-mefâtîhul’l-gaybiyye” isimli muazzam ve devrinde çok itibar gören bir tefsir yazmıştır. Uzun yıllar Tebriz’de kalan, burada tasavvuf ve ilim çevreleri ile iyi ilişkiler kuran, daha sonra buradan ayrılıp Anadolu’ya gelen Nahçıvânî, Akşehir’e yerleşmiş ve 1514 yılında burada vefat etmiştir. Onu Tebriz’den ayrılmasında Akkoyunlu devletinin parçalanma sürecine girmesinden duyduğu ümitsizlik ve belirsizlik ortamı etkili olmuştur. Nahçıvânî, o dönem için istikrar gösteren tasavvufi hareketliliğin oldukça canlı olduğu Osmanlı topraklarına gitmeyi ve burada faaliyetlerine devam etmeyi düşünmüştü. Belki de bunu yaparken henüz etkisi Anadolu’da hissedilmeyen Nakşibendiliği Anadolu’ya taşımayı hedefliyordu. Fakat Anadolu’da bu yönde bir faaliyetine rastlanılmadan vefat ettiği görülmektedir. Taşköprülüzade, onun hakkında münzevi bir derviş olduğunu ve Nakşibendliğin temel prensiplerinden olan “halk içinde halvet”i ihlal edip son dönemlerinde köşesine çekildi ifadesini kullanıyor. Sağduyuyu Amaçlayan Bir Sufî Ubeydullah Ahrar’ın Tebriz’deki üçüncü ve en önemli halifesi ise Mîr Sirâceddîn Abdulvehhab Hemedânî’dir. Devrin siyasi gündemine fazlasıyla müdahil olduğu için Hemadâni’nin hayatı hakkında daha fazla bilgiye sahibiz. Oldukça aktif bir yapıya sahip olmasına karşın Hemedâni’nin de Nakşibendiliği yayma konusunda isteksiz davrandığı gözlemlenmektedir. Seyyid olan Hemedâni’nin babası Tabâtabâi’nin Akkoyunlu Hanedanı ile yakın ilişkileri olduğu bilinmektedir. Daha hükümdar olmadan Diyarbakır’da Uzun Hasan ile görüşmüş ve ona Azerbaycan, Fars ve Bağdat zaferlerini müjdelemişti. Uzun Hasan hükümdar olup da bu zaferleri gerçekleştirince onu Tebriz şeyhülislamı olarak ödüllendirdi. Tabâtabâi her ne kadar bazı kaynaklarda Hurufilik ile lekelenmiş olsa da tasavvuf ile de ilgilenmiş olduğu biliniyor. Tabâtabâi’nin Tebriz’e gelmeden önce Semarkand’ta uzunca bir süre kaldığı anlaşılıyor. Çünkü oğlu Hemedânî burada doğmuş büyümüş ve Ubeydullah Ahrar’a talabe olmuştur. Başta babasından ayrı olan Hemedâni babasının ölümü üzerine Tebriz’e gelerek bundan sonra Tebriz’e yerleşmiş ve babası Tabâtabâi’nin yerine Akkoyunluların Şeyhülislamlığına getirilmiştir. Akkoyunlu devleti yıkılıncaya kadar da bu görevi ifa eden Hemedani'nin Sünni- Nakşi bir kişilik olduğu açıktır. Ancak Tebriz’de buna yönelik bir faaliyetinin olduğuna dair hiçbir kayda rastlanılmamıştır. O Ubeydullah Ahrar’ın önde halifelerindendi. Devrinin güçlü ve etkili Nakşilerinden olarak bilinen Hemedânî’nin Tebriz sürecinden sonra Nakşiliğini çağrıştıracak hiçbir tavır ve fikriyatı görülmemiştir. Buradan hareketle Sünni dünyası onun Şiileşleştiğini ileri sürmüşlerdir. Onun Şiiliğin cezbesinden etkilenmiş olduğu eserlerine de yansıyan bir gerçektir. Ancak Hemedânî’nin tavrı basit bir mezhep değişikliği ile anlaşılacak bir şey değildir. Hemedânî, dört güçlü devlet arasındaki rekabeti bunlar arasındaki çatışma ve sürtüşmelerin bölge insanlarına yarattığı sıkıntılı ortamı bizzat yaşamıştı. O Semerkand’a Timurlu devletinin mezhep ve hanedan çekişmeleri arasında nasıl parçalandığını ve bunun yarattığı kargaşa ortamını bizzat yaşamıştı. Keza Akkoyunlu Devleti yıkılırken de o devletin en üst düzey bürokratlarından birisiydi. Şimdi ise ilminin verdiği öngörü ile Şiiliğin güçlenişini, Sünni siyasetin buna izin vermeyeceğini ve büyük bir kargaşanın oluşacağını hissediyordu. Bir taraftan yıkılan Akkoyunlu topraklarında güçlenen, Timur ve Akkoyunlu mirasına talip, Şiiliği güçlendiren ve bunu bölge ahalisine başarılı bir şekilde yayan Safevî Hanedanı; diğer taraftan Anadolu ve balkanlarda Bizans mirası üzerinde güçlenen ve Sünni bir algı ile Yakındoğu’da da hakimiyetini genişletmek isteyen bir Osmanlı ve de giderek verimli Suriye ve Hicaz topraklarına yaklaşan ve İlhanlılar-Timurluların temsil ettiği İran gücünü yeniden oluşturacağını düşündüğü Safevîler’i kendine ciddi bir tehdit olarak gören Sünni Memlûklüler, bölgenin üç büyük gücü arasında giderek artan gerilim ve çatışma ortamı Şah İsmail’in başarılı politikaları ile daha da kendini göstermekteydi. Daha büyük olan tehlike ise bu kamplaşma ve gerilimin mezhepler üzerinden gerçekleşmesiydi. Bu gidişatın İslam dünyasına büyük zararlar vereceğini gören Hemedânî, bunun önünü alabilecek gayretlerin içine girmişti. Köklü bir ailenin mensubu olması ve Akkoyunlu’nun son şeyhülislamı olmasının getirdiği itibar ve etkiyi mezhep çatışmasını engellemek üzerine kurdu. İşte o bu kaygı ve gayretlerin bir neticesi olarak Sünni olmasına karşın Şah İsmail’in hizmetine girmiş ve açıkça onu desteklemiştir. Fakat onun bu davranışı Sünni dünyada özellikle de Osmanlı’da büyük tepki alarak dışlanmasını da beraberinde getirdi. Çünkü aslında onun Osmanlı uleması ve yönetici erkiyle de bağları vardı. 1533 yılında ölen Halvetiye’nin Gülşenî kolunu kuran İbrahim Gülşenî’nin hayatını anlatan ve vefatından yedi sene sonra Muhyî Gülşenî tarafından yazılmış bir eser olan “Menâkıb-ı İbrahim Gülşenî” adlı eserde Hemedanî hakkında yer alan tavırlar Osmanlı dünyasının da Hemedanî’ye karşı bakışını ortaya koymaktadır. Eserde Hemedânî, aslında rafîzî eğilimlerle gelişen Gülşenî yolu için zararlı ve güçlü bir düşman olarak tanımlanmaktadır. Hemâdanî’nin Faaliyetleri Menâkıb-ı İbrahim Gülşenî’de geçen bir hikayede Gülşenî, Akkoyunlu sultanı Yakub Han’ın huzurunda zikir ile ilgili bir konuyu tartışırken Hemedânî devreye girerek orada Gülşenî’yi zor durumda bırakmıştır. Buradan aslında Gülşenî’nin Hemedanî’ye karşı olan tutumunun temellerini de anlamamız mümkün. Menâkıb-ı İbrahim Gülşenî’nin aktardığı diğer bir çatışma ise 1494 yılında artık kargaşa belirtilerinin kendini iyiden iyiye gösterdiği bir ortamda beraber hacca giderler. Bu hac yolculuğunda aralarında geçen tartışmalar olmuştu. Gülşenî’nin Hemedânî’ye en büyük tepkisi Rüstem Han’a aracı olarak Sünni olan Emir Zekeriyâ Bağdadî yerine Şii bir Emir Hac tayin ettirmesiydi. Bununla başlayan pek çok aksilik ve çatışmalarla devem eden yolculuğun sonunda Hemedanî tövbe etmiş ve Şiilikten vazgeçmiştir. Ancak Menâkıb-ı İbrahim Gülşenî’nin menkıbevi olarak anlattığı bu hikayenin gerçek olma ihtimali oldukça düşüktür. Çünkü olay başka hiçbir tarihi kayıtta karşımıza çıkmamaktadır. Gülşenî net bir biçimde Hemedanî’yi Şii olarak tanımlamasına karşın devrin önemli ve itibar edilebilir kaynaklarından olan İbn’ül Kerbela’yi onun Şiiliği hakkında hiçbir kayıt düşmez. Tebriz’de huzuru kaçan Avdulvvehâb Hemedânî, Tebriz’den Herât’a yöneldi. Muteber bir Seyyid olması ve eski bağları dolayısıyla burada kabul gören Hemedânî, 1506 yılında Hüseyin Baykara’nın ölümüne kadar burada kalmıştır. Sonrasında ise tekrar Tebriz’e dönmek isteyen Hemedânî, son ilişkilerinin biraz bozulması ve aniden kaçılmış olmasından dolayı Şah’ın kendisine nasıl davranacağından emin değildi. Bu amaçla Şah İsmail’e bir mektup yazmış ve yanına gelirse canının güvende olup olmayacağını sormuştur. Şah İsmail’den güvence alınca Tebriz’e geri döndü. Özbek Hanlığının Timurlu hanedanını üzerine yürümesinden az önce Semerkand’tan ayrılmış ve Tebriz’e Şah İsmail’in yanına gelmiştir. Tebriz’e geldiğinde sadece can güvenliği bulmamış aynı zamanda Safevi Devletinin şeyhülislamı olmuştur. O, Şah İsmail ile kurduğu kişisel ilişki sonucunda da Şah’ın teveccühünü kazanmıştı. Sultanlar Arasında Bir Sufî 1514’te vukuu bulan Çaldıran Savaşından sonra Hemedânî, Tebriz’den kaçmış ve sekiz gün boyunca Şah İsmail’e bağlı kalarak Osmanlı güçlerine mukavemet etmiştir. Fakat şu tarihi bir gerçektir ki o, Osmanlı tarafından da saygı duyulan biriydi. Öyle ki Osmanlı ordusu Tebriz’e doğru yaklaşırken şehrin ileri gelenlerine, alim ve mutasavvıflarına, şehirlerine Osmanlı ordusunun yaklaşmakta olduğunu bildiren bir mektup göndermişti. Bu mektupta sadece Abdulvvahâb Hemedânî’nin seyyid olduğunu bildiren bir lakap ile adı zikredilmiştir. Hatta Şah İsmail, Hemedânî’nin Osmanlılarca kabul gören bir zat olmasını Osmanlı’ya esir düşen eşinin iadesini talep edilmesinde aracı olarak kullanmıştır. Hemedânî’nin başkanlık ettiği heyet 11 Şevval 920, 29 Kasım 1514’de Amasya’ya vardılar fakat burada onları bir sürpriz bekliyordu. Abdulvvahâb Hemedânî ve beraberindeki mahiyet burada kötü bir biçimde tutuklanarak İstanbul’a getirildiler. Tutukluluk hali devam eden Abdulvvahâb Hemedânî burada altı yıl kadar esir kalmış ta ki Kanuni Sultan Süleyman 1520’de Osmanlı tahtına çıkınca serbest bırakılmıştır. İlerlemiş yaşı ve yılların yorgunluğu nedeniyle olsa gerek serbest kaldıktan sonra İstanbul’dan ayrılamayan Abdulvvahâb Hemedânî, burada da çok bir faaliyetin içinde görülmez. 1521 yılında dönüş hazırlığında iken İstanbul’da vefat eder. Mezarı Eyyüp Mezarlığında Nakşi meşayiki için tahsis edilen kısımdadır. Devrinin dört büyük İslam devleti ile yakın temasları bulunan Abdulvvahâb Hemedânî, Akkoyunlu, Timurlu ve Safevî devletlerinde şeyhülislamlık yapmış Osmanlı ile de sıcak ilişkiler kurmuştu. Hem muteber bir tasavvufi çizgiye sahip olması, ilmi ve kapasitesi hepsinden de önemlisi seyyidliği dolayısıyla herkes tarafından itibar gören ve itibar edilen bir şahsiyet olmuştur. Gülşenî dışında gerek Sünni gerekse Şii hiçbir kaynakta kendisi hakkında olumsuz bir ifade kullanılmaz. Hakkında bilgi veren tüm kaynaklar ilminden liyakatinden ve irfanından bahsederler. O birbiriyle çatışan dört büyük İslam devletinin hükümdarının iltifatını alan ve itibarını kazanan tek mutasavvıf olsa gerektir. Abdulvvahâb Hemedânî’nin bu kadar çalkantılı bir hayat yaşamasının tek sebebi Müslümanlar arasındaki ayrılığı, çatışıklığı önlemeyi istemesi mezhep üzerinden yürütülen keskin savaş ve çatışmaların hem masum insanların kanına mal olacağını hem de İslam dünyasının fikri kültürel ve sosyal birliğini bozacağını öngörmesi ve belki de bunları önlemek istemesiydi. Ama başta kendisi önlemek istediği çatışmanın kurbanı olmuş, ömrünün son demlerini zindanda geçirmek zorunda kalmıştır. Abdulvvahâb Hemedânî’nin mezhebi durumuna bakacak olursak onun Sünniliği terk ettiğini ispatlayan hiçbir delil yoktur. Onun Şah İsmail’in hizmetine girmiş olması Şii olduğunu gösteren bir kanıt değildir. O eserlerinde ve yazdığı mektuplarında hem Şiilik hem de Sünnilik alametleri gösteren sembollere yer vermiştir. O mezheplerin aynı algı ve duruşlarını korudukça ittifakın sağlanamayacağı ittifak sağlanmadığı müddetçe bu meselenin ümmettin kanayan bir yarası olacağı düşüncesiyle kendince orta yollu bir anlayış geliştirme yoluna gitmiştir. Fakat devrin keskin çatışma ortamı ve kendi çalkantılı yaşamı bu düşüncesini sistematikleştirme imkanı vermemiştir. Abdulvvahâb Hemedânî gibi karşılaştıkları bu siyasi ve dini sert ikilemi aşmak kültürel ve fikri birlikteliği sağlamak için daha pek çok alim ve irfan ehlinin gayretlerinin olması ihtimal dahilindedir. Bu da bu devre yönelik yapılacak kültür tarihi çalışmaları neticesinde aydınlanacaktır. Kaynakçalar Algar, Hamit, Nakşibendilik, çev.Cüneyd Köksal vd, İnsan yayınları, İstanbul, 2007. Barthold, V.V., Moğol İstilasına Kadar Türkistan, çev. Hakkı Dursun Yıldız, TTK yay. Ankara, 1990. Barthold, V.V., Orta Asya, çev. Ahsen Batur, Selenge yay. İstanbul, 2010 Kalafat, Yaşar, Balkanlardan Uluğ Türkistan’a Türk Halk İnançları, c.III-IV, Berikan yay. Ankara, 2006. Kara, Mustafa, Tasavvuf ve Tarikatler, Sır yayınları, Bursa, 2000 Menâkıb-ı İbrahim Gülşenî, çv. Tahsin Yazıcı, Ankara, 1974 Ocak, Ahmet Yaşar, Yeniçağlar Anadolu’sunda İslam’ın Ayak Sesleri, Kitap Evi, İstanbul 2012. Özgüdenli, Osman, Ortaçağ, Türk-İran Tarihi, Kaknüs yay. İstanbul, 2006. Rashıduddın Fazlullah’s Jami’ut-Tewarikh, c.I-III, haz. W.M. Thackston, Harvard University, 1998. Sayılı, Aydın, Uluğ Bey ve Semerkad’taki İlim Faaliyetleri Hakkında Gıyaseddîn Kaşânî’nin Mektubu, TTK, Ankara, 1991. Taşköprülüzade, Şakayık-ı Nu’mâniyye Tosun, Necdet, Bahâeddin Nakşibend: Hayatı, Görüşleri, Tarikatı, İnsan Yayınları, İstanbul, 2002. Yılmaz, Necdet, Osmanlı Toplumunda Tasavvuf: Sufiler Devlet ve Ulema, OSAV, İstanbul, 2001. Yüksel, Musa Şamil, Timur Devri Din Devlet İlişkileri, TTK, Ankara, 2009.

İsrailoğulları’nın atası kabul edilen Hz. İbrahim’in kıssası anlatılırken ismen geçmeyen Kudüs, Hz. Musa zamanında veya ondan yaklaşık 200 yıl süre sonra da İsrailoğulları için alelade bir şehir vasfını korumuştur. Peki Kudüs İsrailoğulları için Kutsal şehir metaforuna nasıl dönüşmüştür ve Yahudiler için neden önemlidir? Yahudi kaynaklarına göre Hz. Musa’nın halefi Hz. Yuşa bu şehri ele geçirmiş, fakat onu Yebusiler adlı yerli kabileye bırakmıştır. Şayet Kudüs ayrıcalıklı, önemli bir şehir olarak görülseydi Hz. Yuşa onu yerlilere bırakmazdı diyebiliriz. Yahudi kutsal metinlerinden yola çıkarak Kudüs'ün Yahudiler için anlamı ve kutsiyet atfedilme süreci ele alınmaktadır. Seri'nin bu ilk yazısından sonra Hristiyan İnancında Kudüs ve daha sonra İslam İnancında Kudüs yazıları ile bir şehrin üç semavi din için ne anlam ihtiva ettiği ve kutsallaşma süreci ele alınacaktır. Bu makale de Yahudi metinlerinden yola çıkılarak Kudüs'ün Yahudi inancında nasıl kutsallaştığı sorusuna cevap aranacaktır. Yahudilerin de kutsal şehri ve kıblesi sayılan Kudüs ilk başta politik bağlamda önem kazanmış, sonradan kutsallaşmıştır. Babil sürgünü ile kutsallaşma nihayete ermiştir. Hem bu döneme hem müteakip dönemlere ait literatürde Kudüs'ün özel yeri vardır. Tüm bu söylemler Yahudilerin zihninde Kudüs’ün önemini cilalayarak parlatmış, asırlar sonra Siyonistler bu zihniyete hitap ederek ve ondan faydalanarak dünya Yahudilerini kendi saflarında toplamaya çalışmışlardır. Siyon kelimesinin Kudüs’ün adlarından biri olduğunu göz önüne aldığımızda, Siyonizm kelimesinin de Kudüsçü anlamına geleceği ortaya çıkacaktır. Kudüs nasıl kutsallaştı? Yahudi kutsal kitapları içerisinde Hz. Musa’ya atfedilen Tora/Tevrat kısmında Kudüs şehri ismen geçmez. Kudüs, sonraki dönemde peygamberlere vahyedilen Neviim/Nebiler ve Ketuvim/Yazılar kısımlarında ismen bulunur. İsrailoğulları’nın atası kabul edilen Hz. İbrahim’in kıssası anlatılırken de Kudüs ismen geçmemektedir. Tevrat’ta Hz İbrahim kıssasında Kudüs’e yorumlanan olayları arkeoloji bilimi hala desteklememişti.1 Hz. Musa zamanında veya ondan sonra yaklaşık 200 yıl süresince Kudüs İsrailoğulları için alelade bir şehir vasfını korumuştur. Yahudi kaynaklarına göre Hz. Musa’nın halefi Hz. Yuşa bu şehri ele geçirmiş, fakat onu Yebusiler adlı yerli kabileye bırakmıştır.2 Şayet Kudüs ayrıcalıklı, önemli bir şehir olarak görülseydi Hz. Yuşa onu yerlilere bırakmazdı denebilir.3 Kudüs, Hz. Davut zamanından itibaren İsrailoğulları’nın gündemine girdi.4 O döneme kadar burası Yebusiler’in elinde olmuştur. Bu şehir, dini boyutuyla İsrailoğulları’nın gündemine Hz. Davud ve Hz. Süleyman ile birlikte girmiş ve kutsallaşmanın ilk adımları atılmaya başlanmıştır.5 Hz. Davut şehri ele geçirerek başkent yapar. Onun Kudüs’ü başkent seçmesi siyasi ve stratejik bir etkene dayanıyordu, çünkü İsrailoğulları kabileleri arasındaki dengeler bu şekilde gözetilebilirdi.6 Hz. Davud’un oğlu Hz. Süleyman zamanında mabedin yapımı tamamlanınca Kudüs dini bir anlam da ifade etmeye başlamış, yalnızca siyasi merkez değil aynı zamanda dini bir merkez olma iddiası böylece ortaya çıkmıştır.7 Ne var ki İsrailoğulları Kudüs’ü hemen kutsal kabul etmemişler; bu algı bir süreç içerisinde Yahudiler arasında zamanla yerleşmiştir. Hz. Süleyman döneminden M.Ö. 586’ya kadar devam eden I. Mabet Dönemi’nde Kudüs tedricen kutsallaşmış, bu algı II. Mabet döneminde tamamlanmıştır.8 Kitab-ı Mukaddes’e göre İsrailoğulları Hz. Süleyman’ın vefatından sonra hak yoldan sapmış, putlara ve yerel tanrılara tapınmışlardır. Bu yüzden Kudüs onlar için sadece Süleyman Mabedi’ni içeren bir şehir olmaktan öteye gidememiştir. Ayrıca Süleyman Mabedi’nin de bu süreçte İsrailoğulları için pek bir ayrıcalıklı yeri olmamıştır. Onlar bu mabede alternatif olarak bâma olarak adlandırılan ibadetgâhlarda tapınmışlardır. Kudüs’ün kutsallaşması Hizkiya (M.Ö. 727–697) ve Yoşiyahu (M.Ö. 640–609) zamanında gerçekleşir. Onlar devleti güçlendirmenin yolunun insanların dini duygularını Kudüs’e kanalize etmede görmüş, makbul ibadetin sadece Süleyman Mabedi’nde olduğu fikrini esas alarak bâma’lara karşı mücadeleye girişmişlerdir. Bu mücadele neticesinde Süleyman Mabedi’nin alternatifi olarak görülen bâma’lar kısa bir süre içerisinde yok edildi. Dolayısıyla, Kitab-i Mukaddes’in satır araları bize Kudüs’ün İsrailoğulları için dini anlamda önem kazanmasının aslında merkezileşme siyaseti gibi dünyevi bir planın sonucu olduğunu ima etmektedir. Bu, o dönemin din-siyaset ilişkisi çerçevesinde ele alınması gereken bir konudur. Kutsallaşma sürecindeki nihai aşama Babil Sürgünü (M.Ö. 586) ile gerçekleşir. Sürgün hayatı İsrailoğulları içerisinde Kudüs’ün kutsallığı düşüncesini pekiştirmiştir.9 Diğer bir ifadeyle, Kudüs kaybedildikten sonra İsrailoğulları için ayrıcalıklı ve kutsal hale gelir. O zamana kadar Yehuda devletinin başkenti olup10 sadece bu devletin vatandaşları için özel olan Kudüs, vatanı sembolize eden bir şehir kimliğine bürünerek Yahudilerin tamamı için giderek manevi bir merkeze dönüştü.11 Diaspora Yahudileri anayurtlarına olan özlemlerini Kudüs’ün şahsında dillendirdiler.12 Böylece, Kudüs’ün kutsallaşmasında zirve noktaya gelindi. Bu zirve nokta Kitab-i Mukaddes’te, Babil ırmakları kıyısında oturan halkın ana yurtlarını andıkça ağlayıp “Ey Kudüs, seni unutursam sağ elim kurusun. Seni anmaz, Kudüs’ü en büyük sevincimden üstün tutmazsam, dilim damağıma yapışsın!” (Mezmurlar 137) şeklinde ifade edilmiştir. Kutsal Bir Şehir Olarak Kudüs Kitab-i Mukaddes’in Neviim ve Ketuvim adlı kısımlarında Kudüs’ün kutsallaşma aşamalarına ilişkin bilgiler ve bu süreçte dile getirilen övgüler yer alır. Özellikle II. Mabet dönemi literatüründe Kudüs’ün kutsallığının toplumda yerleşmesine hassasiyet gösterilmiştir. Bilhassa Tannaim (M.S. I-II. yy) döneminin ortalarından yani mabedin yıkıldığı zamanda Kudüs din bilginlerinin dikkat merkezinde olmuştur. M.S. 132’de Bar Kohba isyanının bastırılmasından sonra Yahudiler Kudüs’ten sürülür. Bu ortamda din bilginleri bu şehirde ikamet etmenin faziletlerinden bahsetmişlerdir.13 Yahudi Kutsal Metinlerinde Kudüs Kitab-ı Mukaddes’te Kudüs şehrini ifade etmek için pek çok isim ve sıfat mevcuttur. Bu adların en önemlisi Yeruşal(ay)im adıdır. İlaveten Moriya (II Tarihler 3:l); Yebus (Hakimler 19:10); Siyon, Davud'un şehri (II. Samuel 5:7, 9; I Tarihler 1:5, 7) ve Ariel (Yeşaya 29:1); adaletin yurdu (Yeremya 31:23); inananlar şehri, barış şehri, doğruluk şehri (Yeşaya 1/26); Tanrı’nın şehri (Mezmurlar 46:4); orduların (sahibi) Yahve’nin şehri (Mezmurlar 48:8); mukaddes şehir (Nehemya 11:18) gibi isim ve nitelemeler de geçer. Şehrin Arapçadaki adı “el-Kuds” kelimesi de Nehemya 11:18’deki “mukaddes şehir” sıfatından gelir.14 Kitab-ı Mukaddes’e göre Kudüs ile Yahve arasında özel bir bağ vardır. Tanrı’nın bu şehri kendi şehri olarak seçtiği ve ebediliğin bu şehirde yaşayacağı belirtilmiştir.15 “Yahve Siyon’da oturur”16 pasajı bunu ifade eder. Tanrı’nın hep Kudüs’te bulunacağı, adını bu şehre bağladığı vurgulanır.17 Kitab-ı Mukaddes Kudüs’te yargı tahtlarının kurulduğunu anlatır. Bu, Yahve ile bağlantılı olan Kudüs’ün bir adalet dağıtma makamı olduğu şeklinde algılandığını ortaya koyar. Yeremya tarafından dile getirilen “O zaman Kudüs’e, `Yahve’nin tahtı diyecekler. Yahve’nin adını onurlandırmak için bütün halklar Kudüs’te toplanacak. Bundan böyle kötü yüreklerinin inadı uyarınca davranmayacaklar.”18 söylemi de bu anlamı pekiştirmektedir. Yine Yeremya’nın dilinden “Kudüs güvenlik içinde yaşayacak. O, ‘Yahve bizim dürüstlüğümüzdür’ adıyla anılacak.”19 söylemi bu şehrin adalet olan bağının bir metaforu olarak görülebilir. Benzer yaklaşım Yeşaya’da da görülmektedir. O Kudüs’ü dürüstlüğün şehri olarak nitelemektedir.20 Bu söylemler, adil Yahve’nin ebedi yeri olan Kudüs’ün Yahudilikte dürüstlük sembolü ve adaletin, hakkın yeryüzündeki dağıtım merkezi imajına sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Kitab-i Mukaddes'in pek çok yerinde Kudüs’ten bahsedilerek aslında Yehuda topraklarının tamamı kastedilmiştir. Bu, Kudüs’ün sıradan bir şehir olmayıp bir kavramı ifade ettiği ve merkeziliğin bir ifadesi olarak yorumlanmış, bu bağlamda “Kudüs’ün kızı” veya “Siyon’un kızı” gibi tabirlerinin de tüm krallığı, tüm Yahudi halkını ifade ettiği ifade edilmiştir.22 Fakat bu merkeziliğin ve kapsayıcılığın her zaman olumlu şekilde tezahür etmediği de unutulmamalıdır. İsrailoğulları’nın yaptığı kötülükler anlatılırken metinler bu kötülükleri metafor olarak Kudüs’e atfetmektedir.22 Yeşaya’nın söylemlerinde Kudüs övülerek göklere çıkarıldığı ve tabiatüstü özelliklerle donatıldığı halde, Yeremya’nın bazı söylemlerinde putperestlik nedeniyle Kudüs’e yönelik olumsuzluk söylemler ve ayıplamalardan da bahsedildiği ve bununla dengenin kurulmaya çalışıldığı ifade edilmiştir.23 Sürgün dönemine ait metinlerde Kudüs’le ilgili özlem ve bekleyiş konuları öne çıkar. Örneğin Yeremya Kudüs’ün yeniden kurulacağını, buralardan şükran ve sevinç sesleri duyulacağını haber vermektedir.24 Zekeriya da Yahve’nin, Siyon’un halini kıskandığını ve oraya dönerek Kudüs’te oturacağını, Kudüs’e hakikatin şehri deneceğini, insanların meydanlarda oturacaklarını, kentin meydanlarının orada oynayan çocuklarla dolacağını söyler.25 Hezekiel, Kudüs’le ilgili vizyonunu anlatırken şehri olağanüstü bir detayla anlatmıştır.26 Onun anlatılarındaki Kudüs sıradan bir şehir veya hatta alelade bir kraliyet şehri olmayıp Tanrı’ya özel bir mülk olarak tasarlanmış, bu nedenle her türlü detaylara inilerek Kudüs’le ilgili ince ayrıntılar verilmiştir.27 Kitab-i Mukaddes'te Kudüs’le ilgili eskatolojik bilgiler de yer alır. Bu bilgilere göre herşeye egemen Yahve’nin Siyon dağında, Kudüs’te krallık edeceği bir zaman gelecek, bu sebeple ayın yüzü kızaracak, güneş utanacaktır.28 Yine o gün büyük bir boru çalınacak, Asur sürgününde kaybolanlarla Mısır’a sürgün edilenler gelip kutsal dağda, Kudüs’te Yahve’ye tapınacaklar.29 Başka bir yerde Yeşaya’nın dilinden Tanrı Kudüs’e “Ey kasırgaya tutulmuş, avuntu bulmamış ezik kent. Taşlarını koyu harçla yerine koyacak, temellerini lacivert taşıyla atacağım. Kale burçlarını yakuttan, kapılarını mücevherden, surlarını değerli taşlardan yapacağım”30 diye ümit telkin etmektedir. Nitekim bu gün Kudüs’ün kutsal olacağı, yabancılar bir daha orayı ele geçiremeyeceği, Kudüs’ün kuşaktan kuşağa süreceği, suçluların cezalandırılacağı ifade edilir.31 “Ben Yahve o gün Kudüs’te oturanları koruyacağım. … O gün Kudüs’e saldıran bütün ulusları yok etmeye başlayacağım”32 ifadeleri, Yahve’nin eninde sonunda Kudüs’ü Yahudilere iade edeceği vaadini dile getirmekte, Yahudi topluma ümitlerini canlı tutmaktadır. Rabbani Kaynaklarda Kudüs Kudüs rabbiler için sadece birer tarihsel veya coğrafi özel anlama sahip olmanın ötesinde bir ümidin, türlü belalar karşısında ayakta kalmak için sabrın motivasyonu olmuştur. Tanrı’nın ve Tevrat’ın 70 ismi olduğu gibi Kudüs’ün de 70 ismi olduğu ifade edilmiştir; burada 70 rakamının Sami kültürdeki özel anlamı da gözden kaçmamalıdır.33 Ahkâmla ilgili hükümler genel olarak Kudüs’ün saflığını ve temizliğini korumayı, onun ayrıcalığını muhafaza etmeyi hedeflemektedir. Dünyanın neresinde olurlarsa olsunlar Yahudiler ibadet ederken Kudüs’e yönelmek zorundadırlar;34 çünkü bu şehir ile Tanrı neredeyse özdeştir. Tanrı sadece Kudüs’ün kurucusu (bone Yeruşalayim) olmakla kalmayıp aynı zamanda Kudüs’te ikamet eder (şohen Yeruşalayim). Yahudi din bilginleri rabbiler Eretz Yisrael’in dünyanın merkezi olduğunu, Kudüs’ün de Eretz Yisrael’in merkezi olduğunu söylemişlerdir.35 Kudüs’ün kendine özgü düzeni ve olağanüstü özellikleri olduğunu belirten36 rabbilere göre Tanrı dünyayı yaratırken güzelliği on parçaya taksim etmiş, bunun dokuzunu Kudüs’e vermiştir.36 Rabbiler göklerin kapısının Kudüs olduğunu,38 tüm dünyanın Siyon’dan yaratıldığını,39 Hz. Âdem’in yaratılması için yeryüzünden alınan toprağın Kudüs’ten alındığını ifade etmişlerdir.40 Kudüs’ün mübarekliğinin korunması bizzat Tanrı tarafından sağlanır; bu yüzden civar şehirlerde var olan dünya zevki imkânları Kudüs’te bulunmamaktadır.41 Kudüs’te kimsenin yaralanmayacağı, ateşin Kudüs’te hiçbir yeri yakmayacağı, depremin Kudüs’te ev yıkmayacağı gibi abartılı ifadeler de mevcuttur.42 Kudüs’te yaşayanların her gün iki kere ilahi affa mazhar olacağı ifade edilir.43 Kanaatimizce bu, zor zamanlarda farklı bölgelere dağılan Yahudileri Kudüs’e toplama arzusunun bir tezahürüdür. M.S. 70’te mabedin yıkılması ve Kudüs’ün düşmesi Yahudiler üzerinde büyük olumsuz etkiye sebep olsa da rabbiler bu yorumlarla insanlardaki ümit ışığını canlı tutmaya gayret etmişlerdir. Bu bağlamda gelecek bir zamanda Mesih’in geleceği, Yahudilerin yeniden Kudüs’ü ele geçirerek devlet kuracakları, Kudüs’ün yeniden eski ihtişamına kavuşacağı temaları rabbiler tarafından sıkça dillendirilmiş, hatta son derece detay sayılabilecek konular açıklanmıştır.44 Kudüs’ün böylesine önemli konumu rabbilerin zihninde göksel Kudüs algısını da doğurur.45 Mistikler dünyanın yaratılışta gökyüzünün bir yansıması olduğu kanaatini taşımışlardır.46 Bu yüzden rabbiler Kudüs’ün hem gökte hem yeryüzünde var olduğu ve yeryüzü mabedinin yıkılmasına rağmen göksel mabedin varlığını devam ettirdiğine inanmışlardır.47 Apokaliptik yazılarda ahir zamanda göksel Kudüs’ün ve mabedin aşağıya ineceği ve yeryüzünde kurulacağı zikredilir.48 Yahudi ibadet ve dualarında Kudüs önemli yer tutar ve kıble olarak- tüm Yahudilerin ibadet sırasında Kudüs’e yönelmeleri gerekmektedir. Günlük dualarda Kudüs sürekli hatırlanır. Günlük Amida dualarından 14. kısmı tamamen Kudüs’e adanmıştır. Bu kısım “Günümüzde yeniden kurulsun Kudüs, merhamet şehri…” sözleriyle başlamakta ve “Senalar olsun Sana, ey Tanrı, Kudüs’ün kurucusu” sözleriyle bitmektedir. Tişa be-Av duasında “Kudüs için yas tutanlar” zikredilmektedir. Farklı dualarda Kudüs’ün yeniden kurulacağı teması işlenmektedir. Dipnotlar [1] Nir, Rivka, Yeruşalayim le-Doroteya I: me-ir Yevusit le-birat am Yisrael, Raanana: ha-Universita ha-Petuha, 1984, 4. [2] Bkz. Yuşa 2:1, 7:2, 8:1, 10:1-7. [3] Eldar Hasanoğlu, “Tanah’a Göre Kudüs’ün Kutsallaşma Süreci”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 24:2 (2015), 123-146, 132-133. [4] Kroyanker, David, Yeruşalayim: Şehunot ve-Batim, Tkufot ve-Signonot, Yeruşalayim: Keter, 2006, 29; Şur, Natan, Toldot Yeruşalayim, I: ha-ir hekdem Yisraelit ve ad ha-tkufa ha-Bizantit, Tel Aviv: Devir, 1987, 36-37. [5] Kroyanker, Yeruşalayim: Şehunot ve-Batim, 29; Zeev Safray – Hanna Safray, “Keduşat Eretz Yisrael ve Yeruşalayim: kavim lehitpathuto şel ha-raayon”, Yehudim ve Yahadut be-Yemey Bayit Şeni, ha-Mişna ve ha-Talmud, [ed. Aharon Oppenhaimer ve dğr.], Yeruşalayim: Yad Yitzhak Ben Tzevi, 1993, 350. [6] Cline, Eric H., Jerusalem beseiged: from ancient Canaan to modern Israel, Michigan: University of Michigan Press, 2005, 314-315. Diğer muhtemel sebeplerle ilgili bk. Oded, Bustenay, Toldot am Yisrael be-Yemey Bayit Rişon I: ha-memlaha ha-meuhedet, Raanana: ha-Universita ha-Petuha, 2007, 265-267. [7] Sh. Abramsky – J. Liver, “Jerusalem: in the Bible”, Encyclopaedia Judaica [2nd ed.], XI, 208-210, 208. [8] Safray –Safray, “Keduşat Eretz Yisrael ve Yeruşalayim”, 345. [9] Yeşayahu Gafni, “Maamado şel Eretz Yisrael ba-todaa ha-Yehudit be-akbut mered Bar Kohba”, Mered Bar Kohba: mehkarim hadaşim, [ed. A. Openheymer- A. Rapaport], Yeruşalayim: Yad Yitzhak Ben Tzevi, 1984, 224-232, 231. [10] Hz. Süleyman’ın vefatından sonra devlet ikiye ayrıldı. Kuzeyde İsrael devleti, güneyde Yehuda devleti oluştu. [11] Armstrong, Karen, “The Holiness of Jerusalem: asset or burden”, Journal of Palestine Studies, 27 (1998/3), 5-19, 12; Gafni, “Maamado şel Eretz Yisrael”, 231. [12] Safray –Safray, “Keduşat Eretz Yisrael ve Yeruşalayim”, 346-347. [13] Safray –Safray, “Keduşat Eretz Yisrael ve Yeruşalayim”, 345, 359. [14] Ömer Faruk Harman, “Kudüs”, TDV İslam Ansiklopedisi, XXVI, 323-327, 323-324. [15] Mezmurlar 132:13-14. [16] Yoel 3:21. [17] II. Krallar 21:4, 7. [18] Yeremya 3:17. [19] Yeremya 33:16. [20] Yeşaya 1:26. [21] Abramsky - Liver, “Jerusalem: in the Bible”, 209. [22] Örneğin bkz. Hezekiel 16, 22, 23. [23] Abramsky - Liver, “Jerusalem: in the Bible”, 209. [24] Yeremya 30:18-19, 31:38. [25] Zekeriya 8:3-5. [26] Hezekiel 40. [27] Hezekiel 45:1-8, 48:8-22, 30-35. [28] Yeşaya 24:23. [29] Yeşaya 27:13. [30] Yeşaya 57:11-12. [31] Yoel 3:17-21. [32] Zekeriya 12:7-9. [33] Yalkut Şim’oni, Naso. [34] TB.Berahot 30a. [35] Midraş Tanhuma, [ed. Buber], Kedoshim 10; TB.Sanhedrin 37a. [36] TB.Yoma 23a. [37] TB.Kiduşin 49b. [38] Midrash Tehillim, 4:91.7. [39] TB.Yoma 54b. [40] Bereshit Rabbah, 14:8; Tanna de-be Eliyahu, 411. [41] TB.Pesahim 8b. [42] Avot de-Rabbi Nathan, 35, 103. [43] Pesikta de-Rav Kahana, [ed. Buber], 55b. [44] Örnekler için bkz. TB.Baba Batra 75b; Exodus Rabbah, 15:21; Song of Songs Rabbah 7:5; Avot de-Rabbi Nathan, 35, 106; Midrash Tanhuma, Noah 11. [45] Detaylı bilgi ve kaynaklar için bkz., Mustafa Yiğitoğlu, “Yahudilerin Tapınak Siyaseti ve Semavi Mâbed”, Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi, I:1 (2017), 43-52, 48-49. [46] The Zohar, II:50b-51a. [47] TB.Taanit 5a. [48] I. Enoch 90:28-29; IV. Ezra 7:26, 10:54. Kaynakçalar Armstrong, Karen, “The Holiness of Jerusalem: asset or burden”, Journal of Palestine Studies, 27 (1998/3), 5-19. Avot de-Rabbi Nathan, [ed. S. Schechter], Vienna, 1887. Cline, Eric H., Jerusalem beseiged: from ancient Canaan to modern Israel, Michigan: University of Michigan Press, 2005. Complete works of Josephus, [ed. William Whiston ve dğr.], New York: Bigelow Brown, yy. Eldar Hasanoğlu, “Tanah’a Göre Kudüs’ün Kutsallaşma Süreci”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 24:2 (2015), 123-146, Kroyanker, David, Yeruşalayim: Şehunot ve-Batim, Tkufot ve-Signonot, Yeruşalayim: Keter, 2006. Midrash Rabbah, [ed. H. Friedman, Maurice Simon], London: Soncino Press, 1939, I-X. Midrash Tanhuma I, [ed. S. Buber, tr. J.T. Townsend], New Jersey: Ktav Publishing House, 1989. Midrash Tehillim, [ed. S. Buber], Vilna 1891. Mustafa Yiğitoğlu, “Yahudilerin Tapınak Siyaseti ve Semavi Mâbed”, Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi, I:1 (2017), 43-52. Nir, Rivka, Yeruşalayim le-Doroteya I: me-ir Yevusit le-birat am Yisrael, Raanana: ha-Universita ha-Petuha, 1984, Oded, Bustenay, Toldot am Yisrael be-Yemey Bayit Rişon I: ha-memlaha ha-meuhedet, Raanana: ha-Universita ha-Petuha, 2007, Ömer Faruk Harman, “Kudüs”, TDV İslam Ansiklopedisi, XXVI, 323-327. Pesikta de-Rav Kahana, [ed. S. Buber], Lyck, 1868. Shmuel Abramsky – Jacob Liver, “Jerusalem: in the Bible”, Encyclopaedia Judaica [2nd ed.], XI, 208-210 Şur, Natan, Toldot Yeruşalayim, I: ha-ir hekdem Yisraelit ve ad ha-tkufa ha-Bizantit, Tel Aviv: Devir, 1987. Tanna debe Eliyyahu: the lore of the school of Elijah, [tr. William G. Braude, Israel J. Kapstein], Philadelphia: The Jewish Publication Society of America, 1981. The Zohar, 2. bsk. [Harry Sperling, Maurice Simon, Paul P. Levertoff], London: The Soncino Press, 1984, I-V. Yalkut Şim‘oni: Midraş al Torah, Neviim ve Ketuvim, Warsaw, 1877. Yeşayahu Gafni, “Maamado şel Eretz Yisrael ba-todaa ha-Yehudit be-akbut mered Bar Kohba”, Mered Bar Kohba: mehkarim hadaşim, [ed. A. Openheymer- A. Rapaport], Yeruşalayim: Yad Yitzhak Ben Tzevi, 1984, 224-232. Zeev Safray – Hanna Safray, “Keduşat Eretz Yisrael ve Yeruşalayim: kavim lehitpathuto şel ha-raayon”, Yehudim ve Yahadut be-Yemey Bayit Şeni, ha-Mişna ve ha-Talmud, [ed. Aharon Oppenhaimer ve dğr.], Yeruşalayim: Yad Yitzhak Ben Tzevi, 1993.

Avrupa devletleri arasındaki siyasi anlaşmazlıklar ülkeleri adeta patlamaya hazır birer bomba haline getirmişti. Bu bombanın fitilini 28 Haziran 1914’te Avusturya-Macaristan İmparatorluğunun veliahdı Arşidük Ferdinand ve eşi Sophie Chotek’i genç Sırp milliyetçisinin suikastı ile Saraybosna’da öldürülmesi ateşleyecektir. Suikastçiler başlamasına sebep oldukları Cihan Harbinin bitişini göremeden ölmüşlerdir. Savaş Osmanlı Devleti’ni de etkileyecek hemen seferberlik ilan edilerek Almanlarla ittifak yapacaktır. Dört yıl sürecek I. Dünya Savaşı’nın sonucu ağır ekonomik faturası ile birlikte milyonlarca kişilerin ölümü olacaktır. 20. Yüzyılın başında Avrupa devletleri arasında var olan siyasi anlaşmazlıklar ve rekabet; gelişen sanayilerinin ham madde ihtiyacı ve artan sömürgecilik faaliyetleri İtilaf (İngiltere, Fransa ve Rus Çarlığı) devletleri ile İttifak devletlerini (Almanya, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ve İtalya –ki sonradan İtilaf bloğuna geçecek) adeta patlamaya hazır birer bomba haline getirmişti. Dört yıl sürecek I. Dünya Savaşı’nın ağır ekonomik faturası bir tarafa, savaşın sonucunda milyonlarca kişinin ölümü, üstüne çözülemeyen ve yeni ortaya çıkan sorunlar ise II. Dünya Savaşı’na giden yolun taşlarını döşemiş oldu. Savaşın Fitili; Suikast Avrupa kıtasında patlamaya hazır bu bombanın fitilini ise 28 Haziran 1914’te Avusturya-Macaristan İmparatorluğunun 51 yaşındaki veliahdı Arşidük Francois Ferdinand ve eşi Sophie’i “Kara El” örgütüne mensup genç Sırp milliyetçisinin suikastı ile Saraybosna’da öldürülmesi ateşleyecektir.1 Arşidük Ferdinand ve eşi 28 Haziran 1914 günü askeri manevralardan sonra Bosna’yı ziyaret için sabah 09.25’te Saraybosna Garı’na gelir. Geldiği gün ise Sırplar için önemlidir; 1389’da Kosova Meydan Muharebesi’nde Osmanlı ordusu Sırpları yenmiş, Sırp kralı öldürülmüştür. Osmanlı sultanı Murad-ı Hüdavendigar ise bu muharebede suikaste uğrayarak şehit edilmişti. Sırplar bu nedenle bu günü Aziz Vitus günü olarak kutlamaktadırlar. Arşidük Ferdinand’ın konvoyu kendisi ve eşinin ikinci arabada olduğu halde gardan yola çıkar. Konvoyun geçişi sırasında saat 10.30’da bir bomba patlayarak bir anda ortalık panik halini alır. Bomba, Ferdinand’ın bulunduğu araca zarar vermemiştir ama maiyetinden yaveri yaralanır. Bombayı atan Neceljko Gabrinovic adlı Sırp genci de yakalanmıştır. Arşidük Ferdinand, olay sonrası Belediye binasına gelerek burada “demek sizin memleketinizde insanı bombalarla karşılarlar” diyerek olayı hafife almıştır. Belediye binasında ziyaret programını değiştirerek yaverini hastanede ziyarete karar verir. Eşi ile birlikte hastaneye giderken Latin Köprüsü’nde yolun sağında elinde silah ile bekleyen Sırp lise öğrencisi Gavrilo Pirincip, veliahta ve eşine üç metre mesafeden üç el ateş eder. Veliaht Ferdinand boynundan, eşi Sophie ise karnından yara almıştır. Hemen Devlet Başkanı Potiorek'in resmi konutuna getirilirler. Saat 11.00’de ise öldükleri açıklanmıştır. Yakalanan bombacı, katil zanlısı ve arkadaşlarının Sırp olması ise hadiselerin seyrini değiştirir. Mahkeme süreci, Avusturya-Macaristan Hükümeti’nin tavrı ve diğer devletlerin de işin içine dâhil olması sorunu, çözülmekten öte iyice çözümsüz bir hale getirir. Sırp genç, mahkemedeki ifadesinde “Veliahdı vatanın en büyük düşmanı olarak biliyorum. Çünkü bütün Güney Slavlarının birleşmesine mani olmak istiyordu.” diyecektir. Yapılan soruşturmada suikastın “Kara El” adlı bir örgüt tarafından Belgrad’da planlandığı ve suikasttaki silahların Karaguyevaç Sırp Silah Fabrikası’ndan geldiği belirlenir. Yakalan üç katil zanlısı, Gavrilo Princip (20 yaşında), Nedjeljko Cabrinovic (19 yaşında), ve Trifko Grabez (19 yaşında) mahkemede yargılanmış fakat reşit olmadıkları için idam cezası yerine 28 Ekim 1914 tarihinde ağırlaştırılmış 20 yıl hapse mahkûm edilmişlerdir. Bombayı atan Nedjeljko Cabrinovic 1916 yılında, Trifko Grabez 1918 yılında, suikastı gerçekleştiren Gavrilo Princip ise zindanda 28 Nisan 1918’de tüberküloz hastalığından ölür. Artık bu suikast, İttifak ve İtilaf devletleri tarafından eski hesapların halli için bir fırsat olarak görülecektir. Sırbistan’da yapılacak soruşturmada Avusturya-Macaristan tarafından delegelerinin de bulunması için 23 Temmuz'da Sırp tarafına ültimatom verilir. Sırbistan, 25 Temmuzda bu kararı anayasaya aykırılığı nedeni ile geri çevirmiştir. Bu cevap aslında Avusturya Hükümeti’nin beklediği bir durumdur. Zaten Almanya ile Sırbistan’a açılacak savaşın ilân şekli de çoktan görüşülmeye başlanmıştır.2 Avusturya’nın 28 Temmuz’da Sırbistan’a ilan-ı harbinin ertesi günü Rusya, genel seferberlik ilân eder. Rusya’nın bu seferberlik ilanı Almanya’yı da harekete geçirecek, 1 Ağustos’ta Rusya’ya; 3 Ağustos’ta ise Fransa’ya savaş ilân edecektir. İngiltere’nin 5 Ağustos’taki Almanya’ya savaş ilânı ile birlikte İtilaf ve İttifak devletleri arasında sonuçları tüm yüz yıl boyunca görülecek, tarihinin en büyük ve yıkıcı ilk savaş başlamış oldu. Her iki tarafın da güvendiği tek husus, hazırladıkları savaş planlarıdır. Böylece birkaç ay içinde savaş bitecek, zafer kendilerine ait olacaktır. Bu iki blok arasında başlayan savaşın kaderini de olayların başında, Osmanlı Devleti ile Almanya arasındaki ittifak anlaşması ve Osmanlı Devleti’nin savaşa girmesi tayin edecektir. İttifak ve Seferberlik Rusya'nın Boğazlar üzerindeki tarihî emelleri, Balkan Savaşı sırasında yalnız kalan Osmanlı Devleti'ni müttefik arayışına itmiş, bu amaçla İngiltere’ye ittifak teklifi yapılmıştı. İngiltere, değişen politikasının da gereği teklife sıcak bakmayarak müttefiki Rusya'nın böyle bir ittifaka karşı olacağını beyan edecektir. Aynı sıralarda Temmuz 1914'de Fransa'da bulunan Cemal Paşa tarafından da Fransa'ya ittifak teklifi yapılır. Teklif, İngiltere ve Rusya’nın bu teklifi kabul etmeyeceği gerekçesi ile kabul görmeyecek ve Cemal Paşa Fransa’dan eli boş dönecektir.3 Rusya’da 1917 Bolşevik İhtilali sonrası açıklanan belgeler de göstermektedir ki İtilaf devletlerinin Osmanlı coğrafyası üzerinde farklı düşünce ve planları vardır; zira yapılan gizli anlaşmalar ve Osmanlı üzerinde belirlenen nüfuz alanları ile ilgili anlaşmalar Osmanlı Devleti’nin tasfiyesine İtilâf devletlerinin kesin olarak önceden karar vermiş olduğunu gösteriyor.4 Enver Paşa, 22 Temmuz 1914 tarihinde bizzat, İngiltere ve Fransa ile ittifak teşebbüslerini sürdürürken Almanya ile de görüşmeleri başlatır.5 İlk ittifak teklifine Alman İmparatoru’nun, reddedilmemesi şeklindeki cevabı ve anlaşmanın Almanya’ya ağır bir yük getireceği düşüncesinden dolayı ittifak gerçekleşmeyecektir. Hazirandaki suikast ve gelişen olaylar, özellikle Avusturya-Macaristan’ın Sırbistan’a savaş ilan etmesi Almanya’nın düşüncesini değiştirecektir. Burada da göründüğü gibi Osmanlı Devleti’nin savaşa girmesi bir mecburiyet sonucu, diplomatik görüşmeler sonucu olmuş; birkaç kişinin arzu ve isteği üzerine gerçekleşmemiştir. 28 Temmuz 1914’te hızlanan diplomatik görüşmeler bir netice verecek, Osmanlı-Alman ittifakının imzalanması Almanya’nın Rusya’ya harp ilân ettiği günün sabahı yani 2 Ağustos’ta, Sadrazam Said Halim Paşa’nın Yeniköy’deki yalısında olacaktır. Almanya’nın Rusya’ya savaş ilanı ile ittifak anlaşmasını aynı gün imzası o dönem de tartışma konusu olmuştur.6 Diğer taraftan yürütülen bu görüşmelerden Sultan Mehmet Reşat, Sadrazam Sait Halim Paşa, Meclis-i Mebusan Reisi Halil Bey, Harbiye Nâzırı Enver Paşa ve Dâhiliye Nâzırı Talat Paşa’nın haricinde diğer nazırlar ve devletin ileri gelenlerinin haberi olmayacaktır. Haberi olmayanlardan biri de dönemin Bahriye Nazırı Cemal Paşa’dır. 7 Osmanlı Devleti, aynı gün savaşa resmen girmemesine rağmen seferberlik de ilan eder. İtilâf Devletleri arasında yapacağı etkiyi de göz önüne alan Osmanlı Devleti, 4 Ağustos'ta tarafsızlığını ilân eder. İstanbul'un ve memleketin işlek sokaklarına, köşe başlarına; uçlarında süngülü iki mavzer tüfeğinin çaprazlama resimlerini taşıyan ve üzerinde ''Seferberlik var. Asker olanlar silâhaltına. Seferberliğin, birinci günü Temmuzun 21. Pazartesidir. (3 Ağustos 1914)'' ifadelerinin yazılı olduğu kâğıtlar yapıştırılır. Silahaltına alınacağı ilân edilen tertiplerin üç gün içinde askerlik şubelerine başvurmaları istenir. Gelmeyenlere ağır ceza verilecektir.8 Seferberlik ilanını takip eden günlerde memlekette bir heyecan başlamıştır.9 Emin Çöl, seferberlik ilanı sonrası yaşananları hatıratında anlatır. Adana’da da sokaklara “Seferberlik” afişleri asılmıştır. “Halk öbek öbek bu ilanların başına toplanmış…” olacakları konuşmaya başlamıştır: “Çantaları sırtlayacağız haa.”10 Osmanlı Devleti’nin ittifak teşebbüslerine İtilâf devletlerinin olumlu cevap vermeyişi, yaklaşmakta olan savaş, Rusya’nın tehditkâr faaliyetleri ve içine düştüğü yalnızlıktan kurtulmak arzusu, onu Almanya ile bir ittifaka sürüklemiştir. Ayrıca Rusya’nın Kafkaslar kolordularını seferber etmesi, Karadeniz’deki Rus Donanması’nın takviyesi için Nikolayef Tersanesi’nde üç zırhlı ile birçok kruvazör ve torpido muhriplerinin imal edilmeye başlanması gibi askeri faaliyetlerini yoğunlaştırması Osmanlı Devleti’ni endişelendirmiştir. Özellikle Rusya’nın Kafkaslarda demiryolu ve şose yol yapım faaliyetlerini artırması bu endişeleri haklı gösterir emarelerdendir.11 Osmanlı Devlet adamlarının diğer bir endişesi ise Balkan Harbi’nde yaşanılan yalnızlıktır. Bunu en açık ifade eden ise Cemal Paşa olacaktır. Anlaşmanın imzalanmasından haberi olmayanlar daha sonra bu anlaşmayı Osmanlı Devleti’ni yalnızlıktan kurtaracağı düşüncesi ile onaylayacaklardır.12 Goeben ve Breslau 3 Ağustos'ta Alman Deniz Bakanlığı tarafından Akdeniz’deki iki zırhlısı Goeben ve Breslau adlı savaş gemilerine Çanakkale'ye gitme emri verildi. Henüz Almanya ile İngiltere arasında savaş hâli olmaması sebebiyle İngiltere gemileri sadece izlemekle yetindi. 5 Ağustos'ta savaşın ilânı ile birlikte İngilizler bu gemilerin peşine düşseler de gemileriin İngiliz gemilerine nazaran daha hızlı olması, yetişmelerine mani olur ve Goeben ile Breslau 10 Ağustos 1914'te Çanakkale Boğazı önüne kadar gelir ve Enver Paşa’nın izni ile Boğaz’dan içeri girerler.13 Henüz savaşa girmemiş Osmanlı Devleti gemilerin satın alındığı ilân eder devletin tarafsızlığı korunur. Gemilere 16 Ağustos’ta İstanbul’da Osmanlı bayrağı çekilip, mürettebâta Türk elbisesi ve fes giydirilerek Goeben'e ''Yavuz'', Breslau'ya da ''Midilli'' adları verilecektir. Bahriye Nâzırı Cemal Paşa ise hatıratında Enver Paşa’nın Çanakkale Boğazı’ndan giren iki gemi için ‘Bir oğlumuz dünyaya geldi.’ ifadesini kullandığını nakleder.14 Bu iki geminin sevinçle karşılanmasının bir diğer sebebi ise taksitleri ödenmesine rağmen 3 Ağustos’ta İngiltere tarafında el konulan Sultan Osman ve Reşadiye savaş gemilerinin yarattığı hayal kırıklığı ve duyulan öfkedir. Diğer taraftan bu iki gemi Karadeniz’de dengeleri Osmanlı Devleti lehine değiştirdiği de birkaç ay sonra yaşanacak hadiselerle görülecektir. Osmanlı Devleti, Almanya ile ittifakının gereği savaşa girmek zorunda kalacağını zaten biliyordu. Önemli olan, bunun uygun vakitte olması idi. Osmanlı Devleti’nin bir an önce savaşa girmesini isteyen Alman büyükelçi Wangenhaim ise her fırsatta hükümeti savaşa girmeye zorlamıştır. Bunu bir intihar olarak telakki eden Osmanlı Hükümeti’nin Almanya’yı ikna etmesi, ona sadece bir süre daha tarafsızlığını muhafaza etme imkânı tanımış oldu.15 29 Ekim: Karadeniz Baskını 10 Ağustos 1914'te, Çanakkale Boğaz’dan içeri giren Alman gemilerinin katıldığı Amiral Souchon'un komutasındaki Osmanlı Donanması'nın 29 Ekim 1914'te Karadeniz'deki, Sivastopol, Novorossisk, Odesa gibi Rus limanlarını bombardımana tutması, yeni bir sürecin de başlamasına neden olacaktır: Osmanlı-Rus sınırındaki Rus birliklerinin sınırı aşıp, 1 Kasım 1914'de Erzurum'a taarruzu Osmanlı Devleti ile Rusya arasında savaşı resmen başlatır. 3 Kasım 1914: Çanakkale Boğazı’nda İlk Ateş Çanakkale Boğazı’nda ilk harekât ise İngiltere'nin Osmanlı Devletine savaş ilan ettiği 3 Kasım 1914'te İngiliz gemileri tarafından boğazın bombalanması ile olur. 3 Kasım 1914 sabahı saat 06.40'ta önde iki İngiliz ve iki Fransız muharebe gemisi (zırhlı), bunları takip eden 2 kruvazör, 6 torpido, 2 İngiliz zırhlısı ve diğerleri olmak üzere 28 parçadan oluşan bir filo, Boğaz’ın girişine yaklaşır. İngiliz gemilerinin bir grubu Seddülbahir karşısına, diğerleri Anadolu yönünde, Fransız gemileri ise merkezde olmak üzere vaziyet alır. Sabah 06.50’de boğaza tahminen 14.000 metre mesafeden toplam 17 dakika sürecek olan bombardımana başlanmıştır. Fransızlar Kumkale'yi, İngilizler ise Seddülbahir ve Orhaniye tabyalarını ateş altına alacaklardır. Bombardıman sırasında iki merminin Seddülbahir Tabyası'ndaki cephaneliğe isabet etmesi sonucu cephanelikte 10 ton barut ve 360 adet ağır top mermisi infilak ederek tabyayı havaya uçurmuştur. Patlamada 5 subay ile 80 er şehit oldu, 31 kişi de yaralandı. Boğaza yapılan bu saldırıdan sonra müstahkem mevki komutanı Cevat Paşa boğazdaki savunma tertibatı ile ilgili köklü değişiklikler yapacaktır.16 İngiltere ve Fransa 5 Kasım 1914 tarihinde Osmanlı Devleti’ne resmen savaş ilan etmesiyle savaşın seyri değişmişti. Osmanlı Devleti’nin savaşa girmesiyle Cihan harbindeki cephe sayısı artmış ve binlerce Türk askerinin cephe cephe dolaşacağı savaş yılları başlamıştı. Dipnotlar [1] Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi: İkinci Meşrutiyet ve Birinci Dünya Savaşı (1908-1918), c. IX, Ankara 1996, s. 365. [2] Karal, Osmanlı Tarihi, c. IX, s. 367. [3] Cemal Paşa, Hatıralar: İttihat ve Terakki, I. Dünya Savaşı Anıları, haz. Behçet Cemal, İstanbul 1977, s. 140. [4] Bu hususta bakınız, Adamof, E. E, Anadolu’nun Taksimi: Cihan Harbi Esnasında Avrupa Hükümetleriyle Türkiye, çev. Babaeskili Hüseyin Rahmi, haz. Hayri Mutluçağ, Belge Yayınları, Gün Matbaası, İstanbul, 1972. [5] Necmettin Alkan, “Osmanlı Devleti Birinci Dünya Savaşına Nasıl Girdi?” Beyaz Tarih, http://www.beyaztarih.com/osmanli-tarihi/osmanli-devleti-birinci-dunya-savasina-nasil-girdi, 10/11/2017. [6] Yusuf Hikmet Bayur, Türk İnkılabı Tarihi, c II, Kısım. 4, s. 639-640. [7] Talat Paşa, Talat Paşa’nın Anıları, haz. Alpay Kabacalı, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2000, s. 31; Erdemir, s. 30-31. [8] Erdemir, s. 32’den naklen “Seferberliğe dâhil evvelki gün duvarlara ilsâk edilen beyannâmeler”, Tasvîr-i Efkâr, 22 Temmuz 1330, [4 Ağustos 1914]. [9] Cemil Conk, Cemil Conk Paşa’nın Çanakkale Hatıraları, Çanakkale Hatıraları, II, haz. Metin Martı, İstanbul 2002, s. 109; Mehmet Fasih, Kanlısırt Günlüğü: Mehmed Fasih Bey’in Çanakkale Anıları, haz. Murat Çulcu. İstanbul 1997, s. 23-24. [10] Emin Çöl, Çanakkale – Sina Savaşları, Yay. Haz. Ceal Kadağlı, Nöbetçi Yayınları, 2009, s. 21-22. [11] Kazım Karabekir, Birinci Cihan Harbine Neden Girdik, İstanbul 1994, I, s.125-128. [12] Cemal Paşa, s. 142. [13] Bayur, Türk İnkılabı Tarihi, c. III, Kısım 1, s. 78. [14] Cemal Paşa, 158. [15] Karal, Osmanlı Tarihi, c. IX, s. 382. [16] Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi: Deniz Harekâtı, c. VIII, Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı, Ankara 1976, s. 107

Geçmişten bugüne Hasan Sabbah ve Nizariler için gizemli, mistik ve efsanevi bir profil çizildi. Gerçeklik ve efsane arasında anlatılan tarihleri filmlere ve romanlara konu oldu. Batılı ve Haçlı kaynakları onu efsaneleştirirken, Sünnî çevrelerce İslam ve şeriat kurallarının dışına taştığı için takdir edilmedi. Bütün bunlarında yanında Hasan Sabbâh ve haleflerinin mücadelelerinin asıl amacı, din eksenli hareket ederek kanları pahasına mevcut otoriter sistemin getirdiği zülum, zorbalık ve haksızlığı ortadan kaldırıp, adaleti sağlayan bir sistem getirecekleri fikri idi. Bu fikir üzerinden hareketle Hasan Sabbâh önce Fatimî otoritesine, sonrasında Selçuklu ve Abbasi otoritesine karşı gelip, dinî siyasallaştırarak yapılan yoğun propagandalar aracılığıyla önce fikrî boyutta, sonrasında suikastler ile İran, Irak ve Suriye bölgesindeki faaliyetleri ile adını tarihi yazdırdı. Peki İsmâilîlerin “Seyyidina (Efendimiz) Hasan” adını verdikleri Hasan Sabbah kimdi ve propagandası nasıldı? Soyu Yemen’den Kûfe’ye ,Kufe’den Kuma’ a göç etmiş olan Himyer kabilesine dayanmakta idi. Mantık felsefe, matematik alanlarında eğitim aldı. Henüz yedi yaşında iken din adamı olmak isteyen Hasan Sabbâh’ı babası Rey’e gönderdi. Burada Horasan’ın ileri gelen âlimlerinden İmam Muvvafık Nişaburî’den ders aldırdı. İsmâilî daîlerinin faaliyet merkezi olan Rey’de Emir Zarrab ile tanıştı. Emire Zarrâb ve İbn Attaş sayesinde İsmâilîlik ile tanışıp, Fatımî davasını üstlendi. İran bölgesi baş dâisi İbn Attaş Rey’e geldi ve Hasan ölümünü takiben Mustalî’nin yerine tayin edilmesine kızıp, Mustansır’ın diğer oğlu Nizâri adına davete başladı. Ancak el-Mustalî’nin kayınpederi olan Emirü’l-Cuyûş ile arasının bozulması üzerine Frenklerden bir grupla bir gemiye bindirildi ve Kuzey Afrika’ya sürgüne gönderildi. Yolda gemi batma tehlikesi geçirdi, kendisini kurtaranlar tarafından Suriye’ye götürüldü. Oradan Halep, Bağdad ve Huzistan’dan geçen Hasan Sabbâh, İsfahan’a döndü. Derviş elbisesi giyerek dokuz yıl boyunca Yezd, Kirman, Huzistan, Damgan gibi İran’ın çeşitli bölgelerini dolaşarak Nizâri adına propagandasını yürüttü. Daha sonra İslam inancının zayıf olduğu ve asi kavimlerin yaşadığı dağlık bölgeler olan Deylem, Gilan ve Mazenderan gibi bölgelerde üç yıl propaganda yaptı. Yaptığı eylemler fark edilince Selçuklu veziri Nizâmü’l-Mülk tarafından takip altına alındı. Neden Alamût’tu Merkez Yaptı? Nizâmü’l-Mülk’ten kaçarak Kirman’a, sonrasında Kazvin’e gitti. Sürekli kaçmaktan ve gizlenmekten yorulan Hasan Sabbâh, kendisine güvenli, ulaşılmaz ve uzun süre korunabileceği bir yer aramaya başladı. Stratejik ve coğrafi olarak ulaşılamayan Alamût Kalesi’ne yerleşmeye karar kıldı. Zaten propaganda gereği onların mekanları dağlar ve kaleler oldu. Tüm yapılanmalarını ve yerleşimlerini kaleler üzerine kurdular. Militarist bir tavırla hareket etmeleri onları kalelere yöneltti. Böylece Nizariler İran’dan Suriye’ye kadar uzanan çevrelerinde köylerle az sayıda bazı kücük şehri de kapsayan sayısız kaleden oluşan dağınık bir arazi yapısına sahip oldular. Nizariler mekan- kale bağlamında ulaşılması zor mekanlar tercih ettiler. Bunun için dış etkenlere kapalı, yüksek, ulaşılması zor ve kıvrımlı, kayalık, sağlam merkezler tercih edildi. Bunun için Hasan Sabbâh mekân olarak Alamût Kalesi’ni seçti. Deylem sınırında Rûdhane-i Alamût vadisiyle Tâlekan Nehri’nin birleştiği yerde yer alan ve yüksekliği iki bin metreyi aşan kayalar üzerine kurulan Alamût Kalesi, Hasan Sabbâh sayesinde büyük bir üne kavuştu.Hasan Sabbah, uzun kuşatmalara dayanabilmek için önce Alamût Kalesi’nin surlarını sağlamlaştırdı ardından kalenin içerisinde katı ve sıvı yiyeceklerin saklanması için ambarlar ve mahzenler yaptırdı. Kale halkının su ihtiyacının karşılanması için bölgede bulunan Bahru Irmağı’ndan kalenin dibine kadar su kanalları açtırıp, kalenin yarısını dolaşan su kanalının önü taşla kestirdi ve biraz aşağısında taştan havuzlar oluşturularak, su depolattı. Kalenin içerisine mükemmel bir soğuk hava deposu inşa ettirdi. O dönemin şartlarında yiyeceklerin uzun süre saklanabilmesi çeşitli çevrelerce hayranlıkla karşılandı. Öyleki Cuveyni, kalede inşa edilen ambarlarda yiyeceklerin 170 yıl bozulmadan korunabilmesinde Hasan Sabbâh’ın kerametinin etkin olduğundan söz eder. Dağlar onların mekanı olurken, büyük ovalarda büyük savaşlar yerine suikastler ve tek tek mücadeleyi benimseyip, aylarca süren kale kuşatmalarında büyük direniş gösterdiler. Hasan Sabah’ın Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nu yıkmak için düşündüğü en iyi strateji, kaleleri ele geçirerek, kendisine ulaşılması zor müstahkem bir savunma ve mekân hazırlığı idi. Kaleleri bilinenin aksine savaşmadan, içeri sızıp korkutarak, çeşitli anlaşmalar ve entrikalar ile ele geçirdi. Çeşitli bölgelere yolladığı daîler aracılığı ile genç ve fakir insanları etkileyerek fikirsel boyutta taraf topladı. Fedâiler aracılığıyla yaptığı suikastlar ile önemli devlet adamlarını tek tek ve sistemli saldırılar ile ortadan kaldırıp, halka ve yönetime korku yaydı. Propaganda sürecini olabildiğince gizli, düzenli ve çok yönlü yürüttü. Eli Hançerli Gençler : Fedailer Propagandanın en korkunç ve ses getiren birimi fedâiler, 12-20 yaşlarında, kendilerini kurban etmeye adamış, intihar eğilimli gençlerdi. Eğitimleri ile ilgili kesin bilgiye ulaşılamamakla birlikte,kanlı silahları “hançeri” kurbanının göğsüne ne zaman ve nerede yerleştireceklerini çok iyi bilirlerdi. Suikast düzenleyecekleri kişilerin yanında seyis, öğrenci, hizmetçi, rahip, tüccar vs. gibi kılıklarda gizliden görev alır, aylarca bekleyip, vakti geldiğinde ise suikasttı gerçekleştirirlerdi. Fedâiler suikast sırasında hedefleri dışında başka kimseyi yaralamamaya özen gösterirlerdi. Genellikle kaçmaya teşebbüs etmeyip, kurbanın korumaları tarafından yakalanarak öldürülmeyi seçerlerdi. Zaten işledikleri cinayetler, birçok muhafız tarafından korunan askerî ve sivil yönetici vezir, emir, imam vs. öldürmek olduğu için sağ kurtulma şansları son derece düşüktü. Ayrıca kalabalıklar arasında cesaretli bir şekilde ölerek, kendilerine hayran kitlesi oluştururlardı. Öldürmek kadar ölmek de onlar için önemli idi. Böylece hem davaları daha çok ses getirecek hem de onlara hayran olan halk arasından Hasan Sabbâh’ın taraftarlığı artacaktı. Bu nedenle Alamût Kalesi’nde suikastlar kahramanca bir eylem olarak yüceltilmekteydi, bu görevleri üstlenen adanmış gençlere cesaret ve bağlılıklarından dolayı övgüler düzülür, adları ve başardıkları görevlerin listesi Alamût Kalesinde başköşeye asılır, şenlikler düzenlenirdi. Böyle bir görevden sonra hayatta kalmak son derece utanç verici bir durum idi. Fedâilerin ana-babaları, canlarını feda etmelerinin oğulları için bir şeref olduğuna inanıyordu. Bir defasında bir fedâinin tehlikeli bir görevi tamamladıktan sonra evine, sağlam bir şekilde dönmesinden utanç duyan annesi saçını kesmiş ve yüzünü siyaha boyamıştır. Kalelerden Şehirlere: Hücre evleri, Suikastler, Katliamlar Propaganda sürecinde İran’ın birçok yerinde İsmâilîler ait hücre evi bulunmaktaydı. Dağlık bölgelerdeki kalelere yapılanan İsmâilîler zamanla şehirlere inmeye başladı. Örneğin, İsfahan’da faaliyet gösteren baş dai Abdûl Melik b.Attaş b. Ahmed, İsfahan yakınlarında bir davethane kurdu, bölgede tam otuz bin kişiyi Nizârî İsmâilîğine kazandırdı. Bu arada Selçuklu hazinesini zarara uğratarak, kendi hazinelerini güçlendirecek vergiler topladı. Deylem’e gelerek, Deşt-i Gôr şehrinin yakınlarında bir ev kiralayıp, hücre evi kurdurdu. Özellikle Deylem zümresi üzerinde etkin rol oynayıp, onlar ile kurduğu samimi ilişkiler sayesinde her gece hücre evinde toplantılar yaptı ve otuz bin kişinin daveti kabul etmesini sağladı. Nizârîlerin oganize olarak hareket etmeleri, kendilerine atfedilen ve geniş çapta ses getiren suikastlarla birlikte Sünnî devlet Selçuklu’ya yönelen tehditlerin en başına yerleştirirken, başta Selçuklu yönetimi olmak üzere Sünnî çoğunluk tarafından bastırılan hatta yok edilmesi gereken topluluk haline geldiler. Çünkü Hasan Sabbah’ın ve haleflerinin yaptığı eylemler merkezi otoriteyi sarsmanın yanında siyasi dengeleri değiştirirken, ticaret yollarını kesme, halktan illegal yollar ile vergileri toplama vs. gibi eylemler ile devleti ve halkı ciddi tehdit altına soktu. Nitekim dinin siyasallaştırılması ile başlayan eylemler siyasi, dini ve kültürel açıdan zorlanan Selçuklu toplumunu ve devleti farklı mücadele yöntemlerine iterken, çok yönlü karmaşaya sebep oldu. Özellikle artan suikastlere karşılık, Nizârî İsmâilî kalelerini kuşatma altına alan Selçuklu yönetimi sonuç alamayınca, İsmâilîlere saldırılarını daha şiddetlendirip toplu halde yok etme, şehirlerde yaşayan İsmâilîleri ateşe atarak ya da kılıçtan geçirerek öldürülme şeklinde savunmaya geçti. İsfahan başta olmak üzere Halep ,Şam, Kazvin güney Horadan’daki kasabalar ve diğer bölgelerdeki İsmâilîlerin mallarına el konuldu ve katledilmeye başlandı.Başkent İsfahan’da karşılıklı İsmâilî-Sünnî olayları giderek büyürken, İsfahan Cuma Cami,İsmâilîlerin önemli propaganda merkezlerinden biri haline dönüştü. Çünkü birçok devlet adamı ve komutan burada İsmâilîler tarafından katl edilmeye başlandı. Aynı şekilde İsfahan’da haklarında olumsuz konuşan eylemsel ve sözsel karşı duruş sergileyen din alîmleri, kadılar, hâkimler, müezzinler ve halifeler arasından seçilmiş Sünnî din adamları en önemli kurbanları arasına girdi ve sayısız suikastlar gerçekleşti. Sonuç olarak, hiçbir zaman imamlık iddiasında bulunmayan Hasan Sabbah, kendisinin Nizâr’ın soyundan gelen imamın ortadan kaybolmasından sonra hüccet, yani delil ve davet reisi olduğunu savunmuş, aşama aşama öğrenmeye dayanan Ta’lim doktirinin ve Da’vetü’l-Cedide’nin kurucusu olarak etkin rol oynayarak Selçuklu topraklarında son derece militarist ve yeni bir propaganda ile kurduğu yapı sayesinde 166 yıl Selçuklu coğrafyasında etkin olmayı başarmış, yaptığı sistemli suikastler, dailer ile kurduğu fikirsel eylemler ile tarih sayfalarında yerini almıştır. Kaynakçalar Arayancan Atıcı,Ayşe, Dağın Efendisi Hasan Sabbah ve Alamût, Yeditepe Yayınevi, İstanbul, 2012. Arayancan Atıcı,Ayşe, “İsfahan’da Nizari İsmâilî Faaliyetleri”, Milel ve Nihal,İstanbul, 2017. Cuveynî, Alaaddin Ata Melik, Târîh-i Cihân-güşâ, Çev. Mürsel Öztürk, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1999. Daftary, Farhad, Muhalif İslamın 1400 Yılı İsmâilîler: Tarih ve Kuram, Çev. Ercüment Özkaya, Ankara, 2001. Daftary, Farhad, Alamût Efsaneleri,(Sır Metinler), Çev.Özgür Çelebi,Yurt Kitap-Yayın,İstanbul, 2008. El-Bundârî, Zübdetü’n-Nusra ve Nuhbetü’l-Usra, (Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi),Çev. Kıvameddin Burslan, Ankara, 1999. er-Râvendî, Râhatu’s Sudûr ve Âyetu’s-Sürûr, Çev. Ahmet Ateş, C. I-II, Ankara, 1957. Halm,Heinz, Shi’ism, Columbia University Press, New York: 2005 . İbnü’l-Esîr, el-Kâmil Fi’t-Târîh, Tercümesi (İslam Tarihi), Çev. Abdülkerim Özaydın, C. 10-11, İstanbul, 1987. Lewis,Bernard, Haşişiler (Ortaçağ İslam Dünyasında Terörizm ve Siyaset),Çev. Ali Aktan, Sebil Yayınevi, İstanbul, 1995. Nişaburî, İmam Zâhuriddin, Zeyl-i Selçukname, Tahran, 1332. Reşidüddin Fazlullah,Hemedani, Câmiü’t-Tevârîh, Nşr.: Muhammed Müderrisi Zencani, Tahran, 1338.