top of page
Makaleler
30 Eylül 2021
Orta Çağ Avrupasında Bir Son ve Bir Başlangıç: Veba ve Kriz
Tarihin birçok döneminde görülen Veba hastalığının yıkıcı etkisi 1347-1353 dönemde kayıtlara 'Kara Ölüm' olarak geçecek şekilde gerçeklemişti. Orta Çağ'da 'Tanrı'nın Laneti' olarak adlandırılan bu salgını kaleme alan Prof. Dr. Pınar Ülgen hastalığın çıkış anından İtalya'ya gelişine, Orta Çağ Avrupa insanının hastalığı anlamlandırmasına, hastalığın gerçekleşme anına, ölüm oranına ve hastalığın sonucu olarak kargaşa ile gelen toplumsal çöküntülere temas ediyor. Orta Çağ nedir sizce? Bir son mu yoksa bir başlangıç mı? Acaba bir son ve bir başlangıç olmasını sağlayan sebepler nelerdi? İşte bu sorunun yanıtı XIV. yüzyıl Avrupasında gizlidir. Çünkü bu dönemde kıtlıklar, salgın hastalıklar, yüzyıllar süren savaşlar, finansal kriz, heretik gruplarla mücadeleler ve siyasi krizler…Yani Felaketler yüzyılı ve kriz dönemi..Bu krizin en önemli ana parçasını oluşturan vebadan önce Avrupa, cüzzam gibi bazı salgın hastalıklarla uğraşmaya başlamıştı. Bulaşıcı bir hastalık olan “Lepra, leprosy, cüzzam , Orta Çağ Avrupa insanının ifadesiyle “Tanrı’nın Laneti” olarak adlandırılmaktaydı. Bu hastalığın ortaya çıkış yeri Asya idi.2 Bu hastalıktan korunmanın tek yolu cüzzamlıları izole etmekten yani ayrıştırmaktan geçtiği düşünülmekteydi. Örneğin Orta Çağ boyunca Avrupa’da, cüzzam hastaları özel giysi giymiş, yüzük takmış, etraftakileri uyarmak için çan veya zil çalmış ve hatta rüzgârın yönüne bağlı olarak yolun belli bir tarafından yürümek zorunda bırakılmışlardır.3 Ayrıca cüzzamlıların kontrol altında tutulması için cüzzam evleri veya cüzzam hastaneleri yapılmıştır.4 Bu hastalığa karşı tedbirler alınırken, Avrupa bir sonraki büyük yıkıma sebebiyet veren “Kara Ölüm”ü düşünmemişti. Hatta veba karşısında her yönüyle çaresiz kalmıştı.5 Orta Çağ insanları için veba hastalığı ayrı bir önem taşımaktaydı. Şöyle ki bu hastalık, bir nevi XIV. yüzyılın etiketi ya da şöyle diyelim bu yüzyılın adı gibi “Büyük veba veya Büyük Pestilence (“Great Mortality” ya da “Büyük Ölüm”) olarak adlandırılmaktadır. XIV. Yüzyılın simgesi olan bu hastalığı tanımlarken kullanılan “Kara Ölüm” ifadesinde “Kara” kelimesi, hastalık işareti olarak değil de derinin hastalıktan dolayı kararması nedeniyle kullanılmıştır.6 Bunun yanı sıra arşivlerde yer alan bu bilgilere ek olarak veba hastalığı için kullanılan “Kara Ölüm” ya da “Black Death” başlığı, büyük olasılıkla Latince “atra mors” kelimesinin taşıdığı anlamla ilişkilidir. Çünkü siyah, kara ya da korkunç anlamlarına “Atra” ifadesi burada da korkunç manasında kullanılmıştır.7 “Yersenia Pestis” adındaki hastalık, genelde büyük evlerde yaşayan adına sıçan da denilen pirelerin taşıdığı bir mikrobun sebep olduğu hastalıktır. Bu şekilde çeşitli tanımları bulunan ve Orta Çağ Avrupasına kötü bir dönem yaşatan veba hastalığı, üç türden oluşmaktadır. Hıyarcıklı veba, Septisemik veba ve Pönomik veba. Avrupa’da en yaygın görüleni ise hıyarcıklı olanıdır. Bu hastalığın yayılmasında rol oynayan kemirgenler, dağ sıçanları, tarla sincapları ve köpeklerdir. Fakat bu mikrobun insanlar arasında yayılmasına sebebiyet veren hayvan ise faredir.8 Bu hastalığın ikinci şekli ise septisemik vebadır. Bu hastalığın diğer çeşidi ise “pönomik” veya “akciğer vebası” olarak adlandırılmaktadır. Pönomik vebaya yakalanan hastada akciğer iltihabı gelişmekte ve bunun sonucunda hasta, kan tükürmeye başlamaktadır.9 Hastalığın bu durumundan dolayı yani kan ve iltihapla dolu koyu renkli şişliklerden dolayı bu hastalık, “Kara Ölüm” olarak anılmaktadır. Çaresizliğe sebep olan bu hastalık ilk önce Çin’de ortaya çıkmış ve sonra 1345 yılında Kırım’daki Ceneviz kolonisini ele geçirmek isteyen Moğollar vebadan ölenlerin cesetlerini mancınıkla birlikte surlardan içeri atarak bu hastalığın Kefe’de yayılmasına neden oldular. Bu sırada Kefe’de bulunan ticaret gemilerinin aldıkları mallarla birlikte Sicilya’nın Messina limanına gitmeleriyle veba, Avrupa kıtasına giriş yaptı. 1347 yılında Sicilya’dan başlayarak tüm İtalya’ya yayılan10 veba mikrobu, 1348 yılında tüm Avrupa’ya yayılmıştır. Zamanla İngiltere ve İrlanda’ya yayılan veba hastalığı İngiltere’de neredeyse nüfusun yarısının ölümüne sebep olmuştur.11 Marsilya’da son salgının gerçekleştiği 1720 yıllarına kadar Batı’da var olmaya devam eden12 bu salgın, toplumsal yapıyı da zayıflatmıştı. Çoğu insan, kutsal yağla yağlamadan, takdis edilmeden hatta dua okunmadan toplu çukurlara gömülmüştür. Ölüm oranları ise bölgeden bölgeye değişiklik göstermekteydi.13 Bu hastalığın ciddiyetinin anlaşılması konusunda İtalyan yazar, Giovanni Boccacio, “Decameron” adlı eserinde şöyle tasvir yapmıştır: “……Doktorlar çaresizdiler. Hastalığa yakalananların çoğu, 3 gün içinde ölüyordu. Hastaların yakınına gelen veya giysilerine dokunanlar da ölüyorlardı. Vebadan ölen bir dilencinin giysilerinin sokağa atıldığını kendi gözerimle gördüm. İki domuz yanaşıp giysileri kokladılar. Bir saat geçmeden iki domuz da durmadan dönmeye başladı ve sanki zehirlenmişler gibi sokağa yığılıp kaldılar. Her gün binlerce insan hastalanıyordu ve onlara bakacak kimse de kalmamıştı. Birçoğu sokaklarda yığılıp kaldıkları yerde öldüler. Her yerde cesetler vardı. O kadar çok ölü vardı ki; onları gömmeye yetecek sayıda rahip yoktu. Çoğu kez bir rahip bir cenaze törenine başladığında bir bakardı ki; cenaze töreninde yer almak için arkasına 3, 4 tabut daha konmuş…..”14
Veba hastalığı karşısında bu şekilde çaresiz kalınmasıyla birlikte artık bu hastalık, daha önce belirttiğimiz gibi “Tanrı’nın imansız ve günahkârlar üzerindeki gazabı” olarak görülmeye başlanmıştır.15 Çeşitli travmalara ve korkulara da sebep olan bu durum, hastalığın yayılmasına ortam hazırlamıştır. Bu tür durumlarla ilgili Marchione di Coppo Stefani, Floransa Kroniginde şöyle anlatmaktadır:
“Ve birçoğu onunla ilgilenecek kimse olmadan öldü. Ve birçoğu açlıktan öldü; çünkü birisi hastalanıp yatağa düştüğünde öteki dehşete kapılarak ona “doktor getirecegim” diyerek evden ayrılıyor kapıyı yavasça kapatıyor ve bir daha hiç dönmüyordu. Hasta terkedilmiş ve yiyecek yemeği olmadan hastalık ateşiyle güçsüz düşüyordu”.16
Böylece Avrupa nüfusunun yaklaşık olarak %30 ile %60’ı vebadan ölmüş ve 1400 yılındaki 450 milyon olan dünya nüfusu, 350-375 milyon civarına düşmüştür. Dini, sosyal ve ekonomik buhranlar yaratmıştır. Avrupa nüfusunun aynı seviyeye ulaşması yaklaşık 150 yılı bulacaktır. 17 1350 yılı ortalarında İngiltere ve Avrupa’daki veba ölümleri azalmaya başlamış ancak salgın, Rus topraklarına giderek 1353 yılına kadar sürmüştür. Moskova Grandükü ile yedi çocuğunu da öldüren bu hastalık, hiçbir zaman tamamen yok olmamış sadece etkisi azalmıştır.18 Vebanın yayılış rotası oldukça genişlemiş olduğu gibi ölen sayısı da fazlalaşmıştır. Hatta Venedik kentinde veba salgınından yaklaşık olarak günde 600 kişinin öldüğü söylenmektedir. 19 Vebadan hastalara farklı şekillerde yardımda bulunan din grupları büyük zarar görmüştür. Çünkü onlar, manastırlardaki hastanelerde hastalarla birebir ilgilenmekte ve öldüklerinde de onların defin işlemlerine katılmaktaydılar. Bu yüzden birçok keşiş hayatını kaybetmiştir. Örneğin Northamptonshire’da 64 keşişten 32’si, Warkwickshire’da 50 rahibeden 20’si ölmüştür. 20
Aynı şekilde Padualı Guglielmo Cortusi kroniğinde Padua kentindeki veba hastalığı şöyle anlatılmaktadır: “kadın, çok sevdiği eşinden, oğul babasından ve erkek kardeş ise kardeşinden kaçıyordu”. 21
Dolayısıyla Avrupa, Orta Çağ’da yaşanılan bu travma sırasındaki olumsuzluklar karşısında hep bir günah keçisi arama eğilimi göstermekteydi. Veba sırasında gerçekleşen önemli olaylardan biri de Fransa’da kraliyet memurlarına, vergi toplayıcılara ve tefecilere yönelik öfke idi. Kara Ölüm sırasında, salgından sorumlu tutulan Yahudilere karşı da katliamlara girişilmiştir. İngiltere’de yabancı düşmanlığı dahi ortaya çıkmıştır.22 Tüm bunlar, sanatla özellikle de resimlerle ifade edilmeye çalışılmıştır. Bu hastalık karşısında da Yahudiler de suçlu görülmüş ve hatta Yahudilerin bedenleri şarap fıçılarına konularak Rhine nehrine atılmıştır. Strasburg’da 2000 kadar Yahudi mezarlıklarının içinde canlı canlı yakılmışlardır.23Veba hastalığının Orta Çağ Avrupasındaki bu serüveninden sonra bir de çok ilginç bir kavram ortaya çıktı Bu kavram, “Ölüm Dansı” ya da “Dance Macabre” olarak bilinmektedir. Aslında bu dans, 1348 yılından önce de vardı. Ancak veba sırasında Orta Çağ sanatçıları bunu kullanmışlardır.24 Ölüm dansının vermek istediği ilk mesaj, ölümün herkese veba saldırısı ile acı dolu şekilde yapıldığı gibi istisnasız herkese uğradığıdır. Ayrıca veba ile birlikte Avrupa’nın genel görüntüsünde de farklı temalar da ortaya çıkmaya başladı. XIV. yüzyıl İtalya’sında veba ile ortaya çıkan ikonografik tema ise ölümün zaferi idi.25 Pieter Bruegel'in Orta Çağ Avrupa'yı harap eden vebadan sonraki toplumsal kargaşayı ve dehşeti yansıtan 'Ölüm Zaferi' çalışması - [1562]
Burada dikkat çeken bir diğer unsur da bazı sistemler çökmeye başlarken vebadan sonra ortadan kalkan köylerin yerine yenisinin yapılmamış olmasıdır. Hayatta kalanlar şehirlere göç etmişler ve şehirler büyümeye başlamasıyla kentleşme dediğimiz kavram oluşmaya başladı denilebilir. İşte Orta Çağ’da Avrupa’yı kasıp kavuran bu hastalık karşısında çeşitli tedbirler de alınmıştı. Vebadan ölenler için Flepsi’de de yeni mezar çukurları açılmıştır. Veba hastalığının görüldüğü evlerin duvarı ya da kapısına haç işareti çizilirdi. 2 Mayıs 1348’de toplanan bir konseyde alınan ve yayınlanan ilk önleyici tedbirler şöyledir: -Veba olan şehirlere girişler ve çıkışlar yasaklanmıştır.
-Sadece yerel ürünlerin satıldığı pazarlar, kontrol altına alınmıştır.
-Cenaze işlemleri bile ailelelere verilmiş ve artık çan çalınmamıştır.
-Ölüler, sadece 16 kişiden oluşan mezar kazıcıları tarafından gömülebilecekti.
-Şehrin savunma kuralları da yeniden düzenlenmiştir.
Veba ile ilgili alınan önlemlerden en ilginç olanı tecrittir. Ancak VI. Clement, burada farklı bir örnek teşkil etmektedir. Çünkü tecrit seçeneğinde kendi odasına çekilmiş ve kimseyle görüşmemiştir.26 İngiltere hem de diğer ülkelerde önemli ayaklanmalara neden oldu. Çoğu isyanlarda ortaya çıkan şiddet manzarası kara ölümün Batı Avrupa’nın sosyal yapısını nasıl yeniden yapılandırdığını göstermesi bakımından ilginçtir. Bu noktadaki en ilginç betimlemeleri Jean Froissart kroniğinde bulunuyor: “Bu yaramaz insanlar, kimsenin düşünmemesi gereken utanç verici şeyler yaptılar. Bir şövalyeyi yakalayıp şişe geçirerek eşi ve çocuklarının gözleri önünde ateşte yaktılar. Kadını, kocasının etini yemeğe zorladılar ve sonra onu ve bütün çocuklarını öldürdüler.”27
Bu durum, bu travmanın yarattığı şiddet derecesini gözler önüne sermektedir. Çünkü gerçek anlamda Avrupa, veba sonrasında toparlanabilmek, şiddet olgusu ve felaketlerden kurtulmak için büyük bir çaba göstermiş ve bu çabaların da büyük bedelleri olmuştur. Genel olarak bakıldığında sonuçta Kara Veba, tarihçiler tarafından Batı Avrupa’da feodal sistemin gerilemesinin belirleyici unsuru olarak görülür. Kilise kayıtlarında yer alan basitçe “hepsi öldü” ifadeleri sözün bittiği noktalardır. Ayrıca iç karışıklığın da önemli bir sebebi olarak karşımıza çıkan veba28 salgınının diğerlerine benzemediği ve bir kırılma noktası olduğunu söyleyebiliriz. Dipnotlar
1 Susan Wise Bauer, Dünya tarihi,(Çev. Mihriban Doğan), c. 2, Say yay., İstanbul, 2014, s. 209.
2 H.E. Handerson, Gilbertus Anglicus Medicine of The Thirteenth Century, The Cleveland Medical Library Association, Ohio, 1918, s. 50.
3 J.R. Trautman, “A Brief History of Hansen’s Disease”, Bulletin of The New York Academy of Medicine, 1984, s. 690
4 K. T. Utterback, “Review: Charty And Welfare: Hospitals And The Poor in Medieval Catalonia By James William Brodman”,Medieval Academy of America, 2001, s. 691.
5 J. N. Hays, Epidemics and Pandemics Their Impacts on Human History, 2005, s. 23.
6S. Barry -N. Gualde, “The Biggest Epidemic of History”, L’Histoire, 2006, s. 38.
7Ole J. Benedictow, The Black Death 1346-1353: The Complete History,The Boydell yay., Woodbridge, 2004, s. 3.
8 J.N. Hays, BurdensDisease: Epidemics And Human Response in Western History, Rutgers University yay., USA, 2009, s.37-38.
9 L. Elliott, Medieval Medicine And The Plague, Crabfee Publishing, New York, 2006, s. 8-9.
10J.P. Byrne, Daily Life During The Black Death, s. 23-24.
11The Black Death, (Çev.Rosemary Horrox), s. 24-25. John Aberth, The Black Death, s. 80-82-84.
12 Jacques Le Goff, Avrupa’nın Doğuşu, s. 185.
13Jacques Le Goff, Avrupa’nın Doğuşu, s. 185-186.
14Susan Wise Bauer, Dünya Tarihi, (Çev. Mihriban Doğan), c. 2, Say yay., İstanbul, 2014, 203-204; G. Boccaccio, Decameron, s. 12.
15 Sean Martin, Kara Ölüm, s. 28.
16 Stefani, Marchione di Coppo, Cronaca fiorentina. Rerum Italicarum Scriptores, (Ed. Niccolo Rodolico), c. 30, 1903,Başlık 643.
17Suzanne Austin Alchon, A Pest in the Land: New World Epidemics in a Global Perspective, University of New Mexico yay., 2003, s. 21.
18Olejorgen Benedictow, The Black Death, 1346-1353, 2004 , s. 214.
19Sean Martin, Kara Ölüm, s. 36,43.
20I. Mortimer, The Time Traveller’s Guide To Medieval England: A HandbookForVisitors To The Fourteenth Century, Londra, 2009, s. 202.
21Chronicle of Guglielmo Cortusi of Padua, Chronica de Novitatibus Padue et Lombardie Guilielmi de Cortusis,RIS,( Ed. B. Pagnin), c. 12, s.120–21.
22Malcolm Lambert, Ortaçağda Dinsel Sapkınlıklar, s. 291.
23J. F. K. Hecker, The Dancing Maniaand The Black Death, 2006, s. 112-113.
24Guy Marchant, La danse macabre, Paris, 1485.
25Jacques Le Goff, Avrupa’nın Doğuşu, s. 187.
26Sean Martin, Kara Ölüm, s. 36,43.
27Jean Froissart, on the Jacquerie, 1358, (Ed. G. C. Macauly),The Chronicles of Froissart,(Çev Lord Berners),Londra, 1904, s. 136-37.
28 Sean Martin, Kara Ölüm, s. 78.
Kaynakça
Guy Marchant, La danse macabre, Paris, 1485. H.E. Handerson, Gilbertus Anglicus Medicine of The Thirteenth Century, The Cleveland Medical Library Association, Ohio, 1918. J. F. K. Hecker, The Dancing Maniaand The Black Death, 2006. J. N. Hays, Epidemics and Pandemics Their Impacts on Human History, 2005. J.N. Hays, BurdensDisease: Epidemics And Human Response in Western History, Rutgers University yay., USA, 2009, ss.37-38. J.P. Byrne, Daily Life During The Black Death, Greenwood yay., Londra, 2006. J.R. Trautman, “A Brief History of Hansen’s Disease”, Bulletin of The New York Academy of Medicine, 1984, s. 690. Jacques Le Goff, Avrupa’nın Doğuşu, (Çev. Timuçin Binder), İstanbul, 2008. Jean Froissart, on the Jacquerie, 1358, (Ed. G. C. Macauly),The Chronicles of Froissart,(Çev Lord Berners),Londra, 1904. K. T. Utterback, “Review: Charty And Welfare: Hospitals And The Poor in Medieval Catalonia By James William Brodman”,Medieval Academy of America, 2001, s. 691. L. Elliott, Medieval Medicine And The Plague, Crabfee Publishing, New York, 2006. Malcolm Lambert, Orta Çağda Dinsel Sapkınlıklar, (Çev. Erdem Gökyaran), Kabalcı yay., İstanbul, 2015. I. Mortimer, The Time Traveller’s Guide To Medieval England: A Handbook For Visitors To The Fourteenth Century, Londra, 2009. Ole J. Benedictow, The Black Death 1346-1353: The Complete History,The Boydell yay., Woodbridge, 2004. Olejorgen Benedictow, The Black Death, 1346-1353, 2004. S. Barry -N. Gualde, “The Biggest Epidemic of History”, L’Histoire, 2006, s. 38. Sean Martin, Kara Ölüm, (Çev. Cumhur Atay), Kalkedon yay., İstanbul, 2011. Stefani, Marchione di Coppo, Cronaca fiorentina. Rerum Italicarum Scriptores, (Ed. Niccolo Rodolico), c. 30, 1903,Başlık 643. Susan Wise Bauer, Dünya Tarihi,(Çev. Mihriban Doğan), c. 2, Say yay., İstanbul, 2014. Suzanne Austin Alchon, A Pest in the Land: New World Epidemics in a Global Perspective, University of New Mexico yay., 2003. The Black Death, (Çev.Rosemary Horrox), Manchester University yay., 1994.
8
dk.
29 Eylül 2021
Bir Harekât Ortamı Olarak Denizler
Günümüzde kara ve hava kuvvetleri de bir kıyıya kuvvet aktarımında amfibi harekâta iştirak maksadıyla deniz kuvvetlerinin bir parçası olarak sıklıkla denize çıkmaktadırlar. Üç kuvvet unsurunun (kara, deniz, hava) uyum içinde tek bir amaca yöneltildiği “müşterek harekât konsepti” deniz ortamını çok boyutlu bir forma taşımanın yanında insanoğlunun yüzyıllarca hayal ettiği “denizde üslenme” (sea basing) imkânı sağlamıştı. Bugün modern donanmalar, denizden karaya icra edilen harekâtın kesintisiz destek, idame ve kuvvet aktarımında muazzam imkân ve kabiliyete erişmişlerdir. Deniz Harp Tarihi ve stratejileri alanında çalışan Dr. Evren Mercan, denizlerin neden önemli olduğu ve stratejik olarak nasıl konumladığını ele aldı. Avustralya Denizcilik Doktrini’nde 2010 yılında yayınlanan harekât ortamını tanımlaması çarpıcıdır: “Deniz çok büyük, sert ve affı yok”. Gerçekten de deniz ortamını tanımadan ve hatta içselleştirmeden deniz harbinin etraflıca kavramanın imkânı yoktur. Yaklaşık olarak gezegenimizin dörtte üçü sularla kaplı olması ve bunların birkaç istisna dışında birbirlerine bağlantılı olması, denizleri Alfred Thayer Mahan’ın (1840-1914) tabiriyle “büyük ortaklık” ile küresel ölçekteki bir etkileşimin ağının merkezi hâline getirir. Neredeyse dalganın çarptığı her noktayı birbirine bağlayan uçsuz bucaksız, tekdüze, devasa boyuttaki deniz ortamı, aslında karasal bir canlı olan insanın barınmasına uygun olmayan bir doğaya sahiptir. Alfred Thayer Mahan’ın (1840-1914) Askeri tarihçi Prof. Dr. J. Boone Bartholomees’un (1947-), denizler, dost olmayan ve affetmeyen bir ortam olması hasebiyle üzerinde insanların faaliyet göstermesinden çok, şairlere ve diğer sanatçılara ilham vermeye uygun bir ortam telakkisi de bu anlamda boşuna değildir. Antik Çağ’da “Neptün’ün hoşgörüsüne sığınmak” söyleminin de arka planında insan ile deniz arasındaki bağdaşmaz doğaya iktibas edildiği de bir gerçektir. Ancak tüm bu engellere rağmen insan ile deniz arasında bilinç dışı bir simbiyotik bağın varlığı, insanın yaşamın kaynağını mütemadiyen denizde arama mefkûresi ve bunun fikir dünyasındaki kuşatıcı etkisi, insanlık tarihiyle özdeş bu hikâyenin yalnızca kısa bir bölümünü oluşturur. Bu hikâyede insan nüfusunun üçte ikisinin kıyı bölgelerinde yaşamayı tercih etmesinin nedeni de hayatın sürdürülmesine imkân tanıyan ihtiyaçların ticaret ağıyla mübadelesinin ve tüm bu gereksinimleri korumak maksadıyla siyasi, askerî, sosyal ve kültürel gücün tesisinde deniz ortamının sağladığı avantajlar olduğu da aşikârdır. Peki, kalıcı insan nüfusunun bulunmadığı, korunması gereken endüstri veya tarım faaliyet sahalarının yer almadığı, fiziksel olarak ele geçirilmeye müsait olmayan, ani hava değişimlerine yatkın, zapt edilemez karakterdeki belirsiz bir ortamda hayatın sürdürülmesine dönük avantajlar nasıl elde edilecek ve sonrasında korunacaktı? Karadakinden farklı olarak deniz sadece bir hareket etme ortamıdır. Fiziken işgal edilemez, kontrol altına alınamaz veyahut tahkim edilemez. İnsanlar hiçbir şekilde okyanus sahalarına gerçek anlamda kalıcı olarak yerleşemez veya elinde tutamaz. Ayrıca insanın karada yürüyerek kaydettiği mobilitenin denizlerde karşılığı olmadığı gibi denizde bir mevkiye ulaşmak veya görmek için hiçbir coğrafi oluşum da bulunmaz. Bu anlamda denizleri karalardan farklı kılan en karakteristik coğrafi özelliği sathının düzensizliği, değişkenliğidir. Yani deniz devamlı hareket halindedir. Bu yüzden denizin üzerinde yazılı işaretlemeler, trafik işaretleri, tepeler, vadiler yoktur. İnsanın özel teçhizat olmaksızın denizleri baştanbaşa kat edememesi, bu dost olmayan çevrede hayatı ve faaliyetleri destekleyen bir platforma ihtiyacın zaman içerisinde ortaya çıkmasına yol açtı. Bu girişim insanın denizle olan ilişkisindeki öğrenme eğrisini hızlandırması açısında hayırlı olmuştu. Zira günümüze kadarki uzun erimli insanlık tarihinde deniz harbi ve denizde icra edilen her faaliyet, karadakilerden farklı olarak yoğunlukla platform odaklı olacaktı. Gelgelelim insanın suyun üzerinde tutacak platforma veyahut gemiye duyulan ihtiyacını karşılaması, bilinmez deniz ortamını keşfetmekte ve istifadesinde tek başına yeterli gelmeyecekti. Coğrafi bilgisizlik ve gemi seyriyle ilgili kısıtlı tecrübe ilk denizcilerin en büyük handikabıydı. Karadaki bazı unsurları kerteriz alarak yapılan kılavuz seyrin sınırlamalarından sonra gökbilimcilerin dünyayı anlamaya yönelmiş bilimsel araştırmaları, daha sonra bununla ilgili usturlap ve pusula gibi yardımcı aletlerin icadı ve sonunda haritaların ortaya çıkması, seyir kabiliyetlerinde büyük bir sıçrama yaratmıştı. Yine de hiçbir gelişme denizcilerin açık denize açılmasındaki temel güdü olan merak ve cesaretin önüne geçemeyecekti. Aslında bu insana özgü dürtüler denizi tanımakta getirdiği pragmatizm ve uzmanlıkla birlikte denizciliği profesyonel bir mecraya taşımış, denizle insanın günümüze kadar sürecek yakın ilişkisinin başlamasına da vesile olmuştu. Merak ve cesaretin yanında insanın kendi ve ait olduğu topluluğun idamesinde yüzleştiği beka kaygısı da denizin besin, ticaret ve zenginlik kaynağı olarak azami istifadesinde fevkalade etkili olmuştu. İnsanlığın ilk zamanlarından beri balıkları, eklembacaklıları ve yosunları yiyecek olarak kullanılması ve yaşamın devamı için denizi bir protein kaynağı olarak görmesi de bu ortamın bir güç ve akabinde çatışma sahasına evirilmesine olanak tanımıştı. İnsanın insan üzerinde kurduğu tahakkümün bir başka alanı olan denizlerin her zaman muazzam bir ekonomik öneminin olması ve nihayetinde bunların insanın sosyo-ekonomik hiyerarşisinde siyasi-askerî bir güce tekabül etmesi, kaçınılmaz olarak rakibin denizden ekonomik bir avantaj elde etmesini engelleme dürtüsünü ortaya çıkarmıştı. İşte bu, ilk deniz çatışmasının baş göstermesindeki en önde gelen motivasyonlardan biriydi. Elbette ekonomik etkenler dışında diplomatik niyetin belirtilmesinde, bir müttefikin desteklenmesi veya bir düşmana saldırılmasında, denizin kullanışlı ortam sağlamasının fark edilmesi de deniz harbi pratiğinin gelişiminde kayda değer bir merhaleye karşılık gelir. Denizdeki hiçbir yön tahdidinin olmamasının getirdiği geniş hareket serbestisi, istenilen yere malların taşıma imkânını sağladığı gibi düşmanın bunlara erişmesini engellemekte de hatırı sayılır fırsatlar sunmuştur. Diğer bir ifadeyle denizler ticarette ve akabinde zenginlikte başarının anahtarı olması yanında, savaş zamanında savunma ve taarruz hattını meydana getirmesiyle de stratejik avantajlar sağlamaktaydı. Geoffrey Till (1945-) de deniz ortamının stratejik avantajına atıfta bulunarak neden Venedik, Portekiz, Hollanda, İngiltere ve diğer birçok seyrek nüfusa, az toprağa ve kısıtlı doğal kaynaklara sahip küçük devletlerin tarih boyunca barış döneminde başarılı ve müreffeh olduğunu, savaş döneminde ise karşısındakiler açıkça daha güçlü olsalar dahi galip geldiğini ortaya koymaktadır. Bu denizci ülkelerin ticari ve askerî başarının arka planında deniz ortamını çok iyi tanımalarından kaynaklı, harekât alanı nispetinde donanmaya sunduğu taktik-operatif mevki avantajını etkili kullanmaları da yatmaktaydı. Deniz Harbi'nin üç boyutlu hâl alması, Jutland Deniz Muharebesi, 31 Mayıs 1916 Denizi tanımanın ve onu iyi kullanmanın mükâfatı ekonomik kazancın yanında askerî avantaj elde etmektir. Öyle ki deniz bir ülkenin ilk savunma hattını teşkil etmekte, özellikle arasında deniz bulunan potansiyel hasım devletlerine karşı bir tür emniyet bariyeri görevi üstlenmektedir. Madalyonun diğer tarafında ise deniz, onu kullanmayı bilmeyene karşı da her türlü saldırıya açık bir tehdit hâline gelir. Tarihte her iki duruma en iyi örnek İngiltere’dir. Daha bir deniz gücü olmadan evvel 1066 ile 1485 yılları arasında İngiltere sekiz kez başarıyla istila edilmişti. Oysa aynı İngiltere günümüze kadar Napoleon Savaşları, Birinci ve İkinci Dünya Savaşı da dâhil köklü denizcilik kültürü ve denize dayalı savunma anlayışıyla kendi anakarasına yönelen müteaddit istila tehdidini savuşturabilmiştir. Tarihi olayları kendi öğretisini desteklemekte referans alan Mahan’ın “denizler onu kontrol edene bir otoyol sunarken, kontrol edemeyenlere ise bir bariyer teşkil etmektedir” yaklaşımının oldukça isabetli olduğu da ortadadır. Deniz Ortamında Harekât Stratejik anlamda deniz ortamının askerî harekâtı derinden etkileyen özelliği, denizlerin birbirine bağlantılı olması ve stratejik mevkilerin etkili kullanımı dışında üzerindeki hareket özgürlüğünün sağladığı sayısız imkânlardır. Denizde bir geminin nereyi seçerse oraya gidebilmesi ve kara yolculuklarında olduğu gibi devamlılık arz eden manevralara mahkûm kalmaması, eşi benzeri olmayan avantajlar sunmaktadır. Bu hareket özgürlüğüne rağmen yelkenli gemiler devrinde hâkim rüzgârlar ve akıntılar, sabit denebilecek ticaret rotaları belirlenmesine sebebiyet vermişti. Daha sonra deniz intikal hatlarını oluşturan bu rotaların kontrolüne duyulan ihtiyaç, deniz harbinin temel nazariyesini oluşturur. Mahan’dan sonraki en önemli deniz düşünürü olan Sir Julian Stafford Corbett (1854-1922) de deniz kontrolünün deniz harbinin ana gövdesini oluşturan bir amaç olduğunun sıklıkla altını çizmektedir. Ona göre deniz kontrolünü elinde bulunduran güç, kendi ticaretini korurken düşman ticaretini sekteye uğratma, deniz aşırı kolonilerini ele geçirme, sahillerine akınlar icra etme, güç odaklarından uzak noktalara kuvvet aktarımı ve düşman ordularını durdurmaya çalışan kıtalararası müttefiklerini destekleme imkânına sahip olmuştur. Günümüzde dahi denizleri kullanma serbestisine malik olmak adına düşmanın kullanımını engelleme yetisi, deniz harbinin birincil maksadı olmayı sürdürmektedir. Sir Julian Stafford Corbett (1854-1922) Mahan ve onun takipçilerine göre deniz kontrolünü elde etmenin yegâne yolu düşmanın harp filosunun yenildiği ya da imha edildiği kati sonuçlu bir muharebeye girişmektir. Aslında deniz harp tarihinde sonucu belirleyici olan muharebe sayısı sanıldığı kadar az değildir. Yalnızca 19’uncu yüzyıldakiler, Trafalgar (1805), Navarin (1827), Santiago de Cuba (1898) ve Tsushima (1905) taktik belirleyiciliğinin yanında stratejik sonuçları olan da deniz muharebeleriydi. Bu muharebelerdeki başarının anahtarı yalnızca deniz ortamını tanımak ve onu iyi kullanmaktan ibaret değildi. Denizdeki muharebenin, dolaylı olarak platformun harekât performansını belirleyen diğer değişkenler ise sahip olunan geminin teknik/muharip özellikleri dışında üzerindeki personelin eğitimi, becerisi, tecrübe ve motivasyonu, hatta liderliğin kalite seviyesi ve uygun doktrinel prosedürlerin iyi işletilmesini sağlayan, denize özgü kurumların hayata geçirilmesini öncülük eden köklü ve kadim denizcilik kültürüdür. Elbette bu denizcilik kültürü kök salana dek ve deniz harbine ilişkin teknolojiler ete kemiğe bürününceye kadarki zaman diliminde taktik seviyede deniz harbindeki mücadele tanımı karadakiyle oldukça benzerlik göstermiştir. Hatta Antik Çağ’daki Trireme benzeri harp gemilerinin taktik formasyonu dahi karada uygulananla neredeyse tıpatıp aynıydı. En kuvvetli gemilerin merkez hattında konuşlanması, süvarinin denizdeki karşılığı olan hızlı ve hafif gemilerin kanatları örtmesi, komutanın geride muharebenin gidişatını takip etme gibi yaklaşımlar, 18’inci yüzyılın sonuna dek deniz harbinin genel taktik mülahazalarını oluşturacaktı. Bu taktik yapıda, gemilerin borda hattında toplu halde harekât intikaline başlanması, ilk angajmanla beraber eldeki silahların ateşlenmesi (okçu veya Rum ateşi; ateşli silahların yaygınlaşmasıyla birlikte tüfek ve top) ve sonrasında düşman gemisine aborda olarak göğüs göğse muharebeye (melée) tutuşmak yer almaktaydı. Ateşli silahların ortaya çıkışından sonra bile topun muattal yapısı ve güçsüzlüğü yüzünden bir platformu batırmak mahmuz dışında neredeyse pek mümkün değildi. Bu yüzden aynı karada olduğu gibi denizde de çoğu muharebeyi piyadelerin sonuçlandırması, retrospektif bir gözle dahi bakıldığında çok da şaşırtıcı değildir. Donanmaların her zaman maliyetli ve kaynak-yoğun teşkilatlar olması, kolay ve çabuk kazanılamayan profesyonel tecrübe ve becerilere ihtiyaç duyması, yıllara sari deniz harbine dönük başta taktik daha sonra operasyonel değişimleri de beraberinde getirmişti. 18’inci yüzyıla sonuna gelindiğinde denizdeki muharebeler ister istemez hâlâ karadakileri andırmayı sürdürse de artık bu harekat ortamına göre yeniden teorize edilmesiyle ve akabinde tatbik süreciyle birlikte farklı bir kurumsal/kuvvet optimizasyonu sürecine girilmişti. Göğüs göğse çatışma (Melee), Sluys Muharebesi, 24 Haziran 1340 Deniz harekât ortamı perspektifinden devam edersek tarihte önemli yer kaplayan bu deniz muharebelerinin büyük bir kısmı bir yerde tek boyutluydu. Deniz harbinin ikinci bir boyut kazanması, 19’uncu yüzyılın ikinci yarısında deniz mayınları, torpidolar ve denizaltıların deniz ortamında sahne almasıyla, üçüncü bir boyut kazanması ise Birinci Dünya Savaşı’nda uçakların gelişmesiyle ortaya çıkmıştı. 20’inci yüzyılında ilk çeyreğinden sonra önde gelen deniz kuvvetleri denizin sathında, sualtında ve üzerinde olmak üzere üç boyutta görev icra etmeye çoktan başlamıştı. Günümüze yaklaştıkça, istihbarat, gözetleme, keşif, tespit (İGKT), muhabere ve seyir maksatlarıyla uzaya konuşlu sistemlere ve elektromanyetik spektruma duyulan ihtiyaç, 21’inci yüzyılda deniz harekât ortamını çok boyutlu hâle taşımıştır. Hiç şüphesiz donanmalar bu ortamda faaliyet gösteren tek aktör de değildir. Kıyı topçuları, güdümlü mermi ve uçak gibi karaya konuşlu sistemler, menzilleri dâhilindeki faaliyetlere ciddi etki sağlayabilmekte ve bunlar genellikle kara ve hava kuvvetleri kontrolünde bulunmaktadır. Günümüzde kara ve hava kuvvetleri de bir kıyıya kuvvet aktarımında amfibi harekâta iştirak maksadıyla deniz kuvvetlerinin bir parçası olarak sıklıkla denize çıkmaktadırlar. Üç kuvvet unsurunun (kara, deniz, hava) uyum içinde tek bir amaca yöneltildiği “müşterek harekât konsepti” deniz ortamını çok boyutlu bir forma taşımanın yanında insanoğlunun yüzyıllarca hayal ettiği “denizde üslenme” (sea basing) imkânı sağlamıştı. Bugün modern donanmalar, denizden karaya icra edilen harekâtın kesintisiz destek, idame ve kuvvet aktarımında muazzam imkân ve kabiliyete erişmişlerdir. Kuşkusuz denizdeki çok boyutlu harekât ortamına müşterek kuvvetleri entegre etme eğilimi, deniz harekâtının karmaşıklığını günden güne artırmaktadır. Hava, kara, deniz, uzay ve siber alanlardaki eş zamanlı harekâtın koordinasyonu ve komuta kontrolü günümüz harekât koşullarında dahi başa güreşen donanmaların kâbusu olmayı sürdürmektedir. Modern düşünce ve uygulamaların büyük bir bölümü denizden darbe ve amfibi harekâta yönelik donanmaların kıyıya kuvvet aktarımına dikkate değer taarruz kabiliyetleri kazandırmakla beraber, aynı şekilde etki-tepki döngüsünde kendi mücavir deniz alanlarını ve kıyılarını müdafaa eden deniz kuvvetlerinin savunma tedbirlerinin de gelişimini tetiklemiştir. Daha üstün rakibin denizden kuvvet aktarımını önlemek için savunan taraf düğüm noktalarına, kritik geçit ve boğazlara erişimi kısıtlamak maksadıyla bariyer harekâtı (barrier operation) icra etmesi, 20’inci yüzyılın başından beri sıklıkla başvurulan bir yöntem olagelmiştir. (Bkz. Gelibolu Harekâtı). Buna ilaveten üstün rakibin limanlarını abluka altına almak veya intikal hatlarını tehdit etmek maksadıyla mayın kullanmak; muhasımın harp ve ticari gemilere karşı düzenlenen vur-kaç taarruzları da deniz ortamına gayrı-nizamî fonksiyon ekleyen ve ortamın belirsizliğini arttıran etmenler olmayı sürdürmektedir. Son yıllarda, kıyıdan yüzlerce mil ötedeki konuşlu filoya saldırı gerçekleştirebilen deniz, kara ve hava kaynaklı tehdit zinciri ile Sahaya Girişin Engellenmesi / Hareket Serbestisinin Kısıtlanması (Anti-Access/Area Denial - A2/AD) uygulamalarının deniz kullanımını engelleme tehdidi, deniz kontrolünü tesis etmeyi ve akabinde seferî harekâta girişmeyi tarihte hiç olmadığı kadar zorlu bir hâle getirmektedir. Tarihsel derinliği olan etki-tepki döngüsünü referans alırsak, gelecekteki yeni teknik ve teknolojiler potansiyel rakiplerin deniz harekât icrasını kolaylaştıracağı gibi bu harekâtları engelleyeceklere de yeni kabiliyetler sunacağı öngörüsü çok da yanlış değildir. İnsanın denizle ilişkisinin başladığı günden itibaren bu ortamı kontrole dönük mücadele önümüzdeki yıllarda da hız kesmeden devam edecektir. Bu gidişle geleceğin deniz harekât ortamı olağanüstü derecede karmaşık bir yapıya bürünecek ve donanmaların bu ortamdaki harekat icrası ve komuta kontrolü yeni teknoloji teçhizat ve platformların desteğiyle dahi oldukça zorlu geçecektir. Bilhassa donanmaların yeni ve konvansiyonel formdan uzaklaşan asimetrik tehditlere göğüs gerebilmesi için müşterek kuvvetler ve sair unsurlarla yakın işbirliğine girmesi zorunlu bir hâle gelecektir. Son olarak donanmaların atideki faaliyet spektrumu, yalnızca denizdeki rekabete mukabil savunma ve caydırıcılık rollerinin yanında günümüzdekinden daha ileri biçimde, uluslararası düzeyde krizlerin sönümlendirilmesinde “işbirliğine” dönük “yatıştırıcı” işleviyle dikkate değer mikyasta genişleyecektir. Kaynakça Alfred T. Mahan, The Influence of Sea Power Upon History, 1660-1783, Cosimo Books, New York, 2007. Australian Maritime Doctrine: RAN Doctrine 1, 2010, 19, www.navy.gov.au Evren Mercan, “Deniz Harbi’nin Değişen Karakteri: A2/AD Doktrini”, BİLGESAM Analiz/Güvenlik, No:1286, Temmuz 2018. Geoffrey Till, Seapower: A Guide for the Twenty-First Century, Frank Cass, London, 2004. Ian Speller, Understanding Naval Warfare, Routledge Publishing, New York, 2014. Jacques Attali, Denizin Tarihi, Kırmızı Kedi Yayınevi, İstanbul, 2018. Michael A. Palmer, Command at Sea: Naval Command and Control Since Sixteenth Century, First Harvard University Press, Boston, 2007 Sir Julian Stafford Corbett, Some Principles of Maritime Strategy, United States Naval Institute, Maryland, 1991.
9
dk.
30 Eylül 2021
Çanakkale’den İstiklal Yolu’na: Cevat Paşa, Mehmetçiği ve Anadolu Kadınını Anlatıyor
18 Mart 1915 günü Çanakkale Deniz Muharebeleri sırasında Osmanlı askerlerini sevk ve idare eden komutan Cevat Paşa, şüphesiz Çanakkale Zaferinin mimarlarındandır. İstiklal Harbinde de aktif görev yapan Cevat Paşa, değişik zamanlarda gazetelere Çanakkale Muharebeleri ve Milli Mücadele üzerine mülakat vermiş, gözlem, duygu ve düşüncelerini aktarmıştır. Dr. Ömer Çakır, Cevat Paşa ile yapılan mülakatlarda derleyerek okurlarımız ile paylaştı. Öncelikle; Çanakkale’den, Çanakkale Savaşları’nı, İstiklal Yolu’ndan da Kurutuluş Savaşı günlerinde İstanbul’dan Ankara’ya insan ve mühimmat yolculuğunun güzergâhından biri olan İnebolu-Kastamonu-Çankırı-Ankara hattını kastettiğimizi ifade edelim. Cevat Paşa ise Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanı olup 18 Mart 1915 günü Çanakkale Deniz Muharebeleri sırasında Osmanlı askerlerini sevk ve idare eden komutandır. Kendisi ile değişik zamanlarda mülakatlar yapılmış ve Çanakkale Muharebeleri’ne ilişkin gözlem, duygu ve düşünceleri öğrenilmeye çalışılmıştır. Yine bu röportajlardan birinde Milli Mücadele sırasında İnebolu-Kastamonu yolu üzerinde rastladığı mermi taşıyan bir kadın kahramana ilişkin gördüklerini ve işittiklerini anlatmıştır. İşte bu yazıda Cevat Paşa ile yapılan mülakatlarda anlattıkları günümüz okuru ile paylaşılacak ve bazı değerlendirmelerde bulunulacaktır. Yedigün, C.7, No: 180, 19 Ağustos 1936 Malum, Mart ayında 8 Mart Dünya Kadınlar Günü, 18 Mart da Çanakkale deniz zaferinin olduğu gündür. O sebeple makalemizde hem akademik camianın dışında çok fazla bilinmediğini düşündüğümüz bu röportajlardan bahsetmek hem de bu vesileyle Türk kadınının ve Mehmetçiğin vatan aşkını, kahramanlık ve fedakârlığını hatırla(t)mak, onları yâd etmek istedik. Hani diyor ya şair Üsküdarlı Talat, “Geçmişlerin eylemez ise ruhun şâd
Etmez geleceklerde bizi elbet yâd”1 Cevat Paşa ve Şu Boğaz Harbi 18 Mart günü Çanakkale Boğazı’nda dünya tarihinde eşine az rastlanabilecek bir savaş gerçekleşir. Mehmet Akif, bu gerçeği ve yaşananları şöyle anlatır: Şu Boğaz Harbi nedir? Var mı ki dünyada eşi?
En kesif orduların yükleniyor dördü beşi,
Tepeden yol bularak geçmek için Marmara’ya
Kaç donanmayla sarılmış ufacık bir karaya2
İngiliz ve Fransız donanmasına ait pek çok gemiyle Çanakkale Boğazı’na yapılan ve o günün sabahından akşamına kadar süren hücum, Anadolu ve Rumeli yakasındaki tabyalarda görev yapan askerlerimizce olağanüstü bir çaba, kahramanlık ve fedakârlıkla geri püskürtülmüş ve düşman, başta üç büyük gemisi olmak üzere birçok askerini Boğaz sularına gömerek geri çekilmek zorunda kalmıştır. Düşman, yaklaşık bir ay sonra, bu kez de şansını karadan deneyecek ancak dokuz ayın sonunda ona da muvaffak olamayacaktır. Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanı Cevat Paşa ve karargah subayları [Hürriyet Erişim tarihi: 17/03/2020] Cevat Paşa, Çanakkale Savaşı sırasında Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanı’dır. Diğer bir deyişle Çanakkale Boğazı’nın savunmasından sorumlu komutandır. Dolayısıyla, hem boğazın savunma planını maiyetiyle beraber yapan hem de en büyüğü 18 Mart 1915 günü cereyan eden Çanakkale deniz savaşlarını sevk ve idare eden Cevat Paşa’dır.3 O sebeple o güne ilişkin yaşananların bizzat tanığı olması bakımından söylediklerinin hem tarihi bakımdan hem de harp edebiyatı açısından önemi büyüktür. Bu çerçevede, zaferden yaklaşık iki hafta sonra Çanakkale’de kendisini ziyaret eden bir heyete söyledikleri4 ile biri Gıyas Yetkin’in bahsettiği5 diğeri de Kandemir’in yaptığı iki mülakat6 oldukça dikkat çekicidir. Aslında İngiliz ve Fransız donanmasının Çanakkale Boğazı’na yaptığı top atışları 18 Mart’ta ilk değildir. Zira daha önce de 3 Kasım 1914’te, 19 ve 25 Şubat 1915’te de Osmanlı mevzileri bombalanmıştır. Ancak asıl büyük harekât 18 Mart günü gerçekleşmiştir. Her zaman olduğu gibi sabah erkenden kalkan Cevat Paşa, “18 Mart sabahı düşman donanmasının taarruz edeceği hakkında bir malûmat” olmadığı için7 askeri denetim amacıyla Boğaz’ın karşı tarafına, Kilitbahir’e geçer. Bu sırada yanında 19. Tümen Komutanı olarak Mustafa Kemal de vardır. Paşa, bu konuda şunları söyler: “O sabah Kilitbahir’deki tabyaları gezdim. O esnada 19'ncu Fırka Kumandanı olan Kaymakam Mustafa Kemal Bey’le beraberdik. Kirte’ye gittik. Bu sırada düşman donanmasının boğaza doğru ilerlemekte olduğunu gördük. Gemilerin almış olduğu tertibata nazaran bunun alel’ade bir hareket olmadığına kâni olarak hemen Alçı Tepeye doğru geri döndük. Bu anda ilk taarruz mermisi başımızın üzerinden geçerek Alçı Tepeye saplandı. Hemen Maydos’a hareketle Mustafa Kemal Bey’den ayrılarak Çanakkale’ye döndüm”.8 Cevat Paşa (Resimli Gazete, 21 Mart 1341) Cevat Paşa, saat 10 sularında Boğaz’a yapılan şiddetli hücum başlayınca Çanakkale’ye döner; fakat bu o günün imkânlarında çok çabuk olmaz. Zira Paşa, Çanakkale’ye ancak saat iki gibi gelebilir. Bu arada deniz savunmasının komutasını, Cevat Paşa’nın yerine Kurmay Başkanı Selahaddin Adil üstlenmiştir. Saat 13: 40’ta Kilitbahir’den hareket eden Cevat Paşa’yı “çimenliğin paşa iskelesi”nde İstihkâm Binbaşı Osman Aşki Bey karşılar. Paşa, iskeleye çıktıktan sonra “Ben karargâha gidiyorum” deyip beyaz atına binerken Osman Aşki Bey, “Arka yoldan geçseniz paşam çarşı ve hamidiye ateşe pek maruz. Yangınlar da var” deyince Cevat Paşa bu tavsiyeye gülümseyerek, “Asker her zamanki yolundan gider” diyerek atını mahmuzlar.9 Cevat Paşa’nın Çanakkale’ye ayak bastığı sırlarda Fransızların Bouvet zırhlısı da Boğaz’ın karanlık sularına gömülür. Selahaddin Adil Bey bu durumu şöyle anlatır: “Saat 13:45’de yerlerini İngilizlere bırakmak üzere geri çekilmeye başlayan Fransız zırhlılarının manevralarını seyrediyoruz. Az sonra müthiş bir infilak ile havaya kalkan büyük bir su sütunu arasında büve[Bouvet] kayboldu. Hepimizin yüzünde bir ümit tebessümü belirdi. Sabahtan beri taşımakta olduğum manevi mes’uliyet yükünü birkaç dakika sonra tarassut mahalline gelen Cevat Paşaya başarı ile bırakmıştım.”10 Bouve[Bouvet]’nin batışı sonrasında Fransız zırhlılarının yerini alan İngiliz gemileri, biraz daha ileri sokulur ve tabyalarımızı müthiş bir ateş yağmuruna tutar. Bu sırada en fazla hedef olan yerlerden biri Çimenlik Kalesi olur. Aynı zamanda Çanakkale’de “tatar mahallesi”nde yangınlar çıkar. Ateş sırasında Çimenlik Kalesi’ni telefonla arayan Cevat Paşa, az önce şehit olan santral memurunun yerini alan Edremitli Mehmet Efendi’den vaziyete ilişkin bilgi alır. Çimenlik düşman mermileri ile büyük hasar görmüş, paşa iskelesi ve cephanelik havaya uçmuştur.11 Kısa süre sonra, yanmakta olan kapalı çarşı tarafından bir at sesi duyulur. Cevat Paşa, beyaz atının üstünde hafif dört nalla yangınların arasından süratle geçerek Çimenlik’e gelir. Kalenin her tarafını gezen Paşa, askerleri teselli eder, icap eden emirleri verir. Bu sırada yüzünden kan akan bir erin yarasını su ile temizleyip mendili ile sarar. Hepsinin gönlünü aldıktan sonra tekrar karargâhına döner.12 Cevap Paşa, Çanakkale’ye gelip komutayı devraldıktan sonra adeta tabyadan tabyaya koşar ve askerlerle bizzat ilgilenir. Bouve’nin batışından sonra Rumeli Mecidiye tabyasında daha canlı bir çalışma göze çarpar. Hilmi Bey komutasındaki tabyadan yapılan isabetli atışlar sayesinde İnfleksibl gemisi arka bacasını kaybeder, Hamidiye’den yapılan isabetli bir atışla da yana yatar ve geri çekilmek zorunda kalır. Gemideki askerler başka gemilerin yardımı ile kurtarılır. 13 Saat 15:35’te Rumeli Mecidiyesi üzerine yoğunlaşan düşman ateşi, burada büyük hasar meydana getirir; cephanelik havaya uçar, birçok şehit verilir, bazı toplar toprağa gömülür. O sırada bu bataryada görev yapan Edremitli Seyit Onbaşı, manzarayı şöyle anlatır: Gıyas Tekin[Yetkin]’in Seyyid Onbaşı ile yaptığı röportaj(Cumhuriyet, 22 Ağustos 1936) Gözlerimi açtığım zaman kendimi yerde buldum. Yanımda bizim, toptan Ali vardı, başucumda çömelmiş bana bakıyordu. Başka kimseyi görmüyordum. Her taraf çınçın ötüyordu. Ses yoktu hiçbir yerde.. Etrafa bakarken birden irkildim. Sağımda solumda kol bacak parçaları gördüm.(…) Bataryaya baktım bizim üçüncü toptan gayrısı toprağa gömülmüş. Bir bizimki meydanda. -Ali nirde arkadaşlar? Diye sordum. Ali önüne baktı başını eğdi de: -Onlar hepsi mertebelerini buldular. 14 şehit 24 de yararlı ortada kalan senle ben.. Denizlili Ömer’in de gözleri yandı. Bakıyor ama görmüyor, fukara şimdi... dedi… Tekrar denize bakıyorum kafir daha sokulmuş gibi geliyor bana.. hem de durmadan ateş ediyor. Bizim topa bakıyorum dim dik duruyor. Ama mataforası kopmuş yerde yatıyor. Topun tam altına kadar gelmiş bir mermiye gözüm ilişiyor. Sanki dile gelmiş: -Beni topa kaldır diyor. Birden tutamadım kendimi: -Ali gel kolayla şu gülleyi alayım sırtıma dedim. Ali şaşkın yüzüme baktı başını iki yana salladı: -Delirdin mi yoksa Seyit sen. Kalkar mı o koca gülle yerinden? 215 okkadır o. -Gel yardım et lafı bırak dedim. Kim bilir ne sert konuşmuşum ki Ali koştu geldi. Kolaylamak istedi üzeri yağlı olduğundan ikimizin de elinden (zıyptı-kaydı) ellerimizi biraz toprakladıkta bir daha davrandık. -Bismillah ya Allah diyerek sırtladımdı. Belime aldım yerden kalktım bi teraziledim kendimi… Merdivene yürüdüm. Sağ ayağımı bastım bu sefer solumu bir türlü alamadım. -Gel ülen Ali bir daha kolayla şunu dedim. Ali şaşırmıştı koştu geldi, kolayladı uzatmayalım koyduk namlıya.”14 Mehmed oğlu Seyid ( Harp Mecmuası, Sayı: 2, Kânûn-ı evvel [1]331) İlk mermi, gemilerin biraz arkasına, ikincisi biraz önüne düşer. Üçüncü mermi ise en öndeki geminin arka tarafına isabet eder. Bu, Ocean adlı gemidir. Seyit’in attığı mermi ile dümen sistemi zarar gören gemi, dönmeye başlar; ardından da bir torpile çarpar ve su alıp iskele tarafına yatar. Geminin bu hali bütün filoyu korku ve dehşet içinde bırakır. Ocean’ı kurtarmaya gelen gemi isabet alıp batırılınca Ocean da yavaş yavaş sulara gömülür.15 Bu sahnelerin yaşandığı sırada Cevat Paşa, Rumeli Mecidiye Tabyası’na gitmek üzere motoruna binerek Kilitbahir’e geçer. Denizden geçerken yakınlarına düşen bir merminin kaldırdığı suların serpintisi motora kadar gelir. Paşa’nın yanında bulunan Osman Zati Bey, motorun tentesini kaldırarak Cevat Paşa’ya siper etmeye çalışır. O sırada motorda bulunan Başçavuş Mehmed İsmail’in anlattığına göre Cevat Paşa, Osman Zati Bey’e hitaben şöyle der: “-Teşekkür ederim. Oğlum. Yardımına şimdiden başladın. Ama merak etme biz davamızda haklıyız. Cenabıhak bizi muhafaza buyuracak. Düşman bize saldırıyor. Biz yurdumuzu muhafazaya gayret ediyoruz.”16
Kilitbahir’e çıkan Cevat Paşa, doğruca Mecidiye Tabyası’na gider. Sonrasını kendisi şöyle anlatır: “Vak’a yerine gittim. Berhava olan cephaneliğin tahribatı müthişti. Bugünün en büyük zayiatını burada vermiştik. 14 şehidimiz vardı. Bir ağacın altında bir nefer uzanmış yatıyordu. Kendisine seslendim:
-Nen var evladım?.. diye sordum.
Hemen yerinden fırladı ve bana bakmıyarak vaziyet aldı.
-Vah. Vah. Yavrum yoksa gözlerinden rahatsız mısın?. dedim. Bu teessürümü hissedince:
-Merak etmeyin, üzülmeyin, efendim.. Ben gözlerimi, göreceğimi, gördükten sonra kaybettim, diyerek beni ağlattı.”17
Daha sonra tekrar Çanakkale’ye geçen Cevat Paşa, atıyla bu kez de Dardanos Tabyası’na koşar. Zira o gün tıpkı Rumeli Mecidiyesi gibi hem büyük yararlılık gösteren hem de düşmanın ağır bombardımanına maruz kalıp şehitler verilen tabyalardan biri de Dardanos’tur. Saat 16:30’da düşman ateşi, Anadolu yakasında bir yandan Mesudiye Tabyası bir yandan da Dardanos üzerinde yoğunlaşır. Amaç kesin sonuç almaktır. Aslında Dardanos sabahtan beri üzerine en fazla top atılan tabya dense yeridir. Yabancı bir harp muhabirinin verdiği bilgiye göre irili ufaklı 4000 mermi atılır.18 Bu bataryada görev yapan İkinci Takım Subayı Teğmen İsmail Hakkı Bey’in anlattığına göre, düşman mermileri sebebiyle 18 Mart günü, bataryaları üç defa toprak ve kum torbaları altında kalır; fakat her defasında çabucak temizlenip ateşe devam edilir. İşte böylesine bir mücadelenin verildiği Dardanos’ta saat 16:40’ta gözetleme yerine isabet eden bir mermi iki subayımızı ve bir çavuşu şehit eder. Ayrıca 9 asker daha şehit olur, beş asker de yaralanır. Bunlardan biri batarya kumandanı Hasan Bey, biri Mülazım Mevsuf Bey, diğeri de nişangâh çavuşu Yozgatlı Yunus’tur. Altı metre mesafeye düşen meşhur 38’lik denilen dev top kahramanları arkadaşlarından ayırır.19 İsmail Hakkı Bey, karargâhı telefonla arayıp durumu Cevat Paşa’ya bildirince, Paşa çok üzülür ve şimdi geliyorum deyip telefonu kapatır. Ardından, İsmail Hakkı Bey hemen takımın başına gelir ve arkadaşlarına şöyle der: -“Arkadaşlar, kumandanımız Hasan Bey ve Mevsuf Bey ile Yozgatlı Yunus ve 9 arkadaşımız en yüksek mertebeye erdiler. Şehit oldular. Ulu Tanrı sizlere ömür ihsan etsin. Şimdi onların intikamını alalım. Ateşe devam ediyoruz. Top başına.20 Akabinde iki takım birden ateşe başlar ve bu ateş düşmanın son gemisi atış menzilinin dışına çıkıncaya kadar sürer.21 Bu arada Cevat Paşa ‘da Dardanos’a gelir. Sonrasını İsmail Hakkı Bey şöyle anlatır: “İleride beyaz atının üzerinde Cevat Paşa’nın bize doğru geldiğini görüyorduk: Büyük kumandan bize:
-Başınız sağolsun evlatlarım. Hepinize geçmiş olsun. Dedi.
-Sağ olunuz paşam.
-Nerde şehitler?
-Tarassut yerinde paşam, diyerek yol gösterdim. (…) Tarassut mahalline geldik. Arif22 kalktı selâm verdi. Paşa üzerleri örtülü şehitleri görünce. Birden sert bir şekilde toplandı vaziyet aldı. Bu kahraman ölüleri selâmladı. Sonra eğildi. Yüzlerini açarak baktı:
-Fedakâr evlâtlarım.. Büyük rütbeyi aldınız. Ruhunuz şad olsun, dedi. Gözlerinden yaş damlaları düşüyordu. Birkaç damla da şehitlerin üzerine aktı. Yavaşça örtüleri yüzlerine örttü. Doğruldu… Tekrar vaziyet alarak onları selâmladıktan sonra bize döndü:
-Çıkalım. Bir de dışarısını görelim çocuklar, diyerek önümüzden geçti. Merminin açtığı çukuru, etraftaki tahribatı görüp Şehid erlerin yanına geldi. Bu şehitleri de tazim ile selâmladıktan sonra hepsinin ayrı, ayrı yüzlerini açtı. Ve:
-Benim Kahraman çocuklarım, derken yine gözlerinden yaşlar yuvarlanıyordu. Onların da yüzlerini örttü ve tekrar selâmlayarak. Oradan ayrıldı. Aşağıya inerken bize:
-Çocuklar ben tertibat aldım. Şimdi arabalar ve Alay İmamı gelecek şehitlerle meşgul olacaklar. Yaralıları ne yaptınız?
-İlk sargılarını yaptırıp Hastaneye yolladık Paşam, dedim.
-İçlerinde ağır olan var mı?
-Biri ağır diğerleri hafiftir, cevabını verdim.
-Şimdi onları da hastanede görürüm, dedi. Birlikte tabyaya indik. Efrad takımlar halinde toplanmışlardı. Onları selâmlayan Paşa:
-Başınız Sağ olsun. Evlâtlarım.
-Sağ olun Paşam.
-Kahraman arkadaşlarınız, en büyük mertebeye erdiler. Onlar yattıkça Cenabıhak sizlere ömür ihsan buyursun. Onların intikamını aldınız evlâtlarım…
Bu sırada yanımıza gelen bir er, Arif’ten bize şu haberi getirdi.
-Düşmanın son gemisi de boğazdan çıkıyor. Bu haberi paşaya bildirdik. Yanımızdaki yüksekçe bir tepeye yürüdü.(…) Bu manzara karşısında Cevat Paşa’nın:
-Gittiler.. Geçemediler.. Geçemiyecekler.. diye konuştuğunu duyduk.”23
İleriki yıllarda Cevat Paşa, “18 Mart gününün en kıymetli anı sorulduğu zaman” şöyle diyecektir:
“O gün güneşin son ışıklarıyla boğazdan perişan halde çıkmakta olan düşman filosunun görünüşü idi”…24
Paşa, bu cevabına şunları da ilave eder: “Hatta O gece tabyalardaki bütün efrad gündüz ki müthiş yorgunluğa rağmen gece sabaha kadar çalışarak tabyalarının harap olan yerlerini tamir etmişler, topları gömüldükleri toprak yığınlarından çıkarmış, temizlemiş ve ertesi gün ateşe hazır vaziyete getirmişlerdi.
Her ihtimali nazarı dikkate alarak ertesi güne hazırlanmıştık. Ben de bu çalışmaların bir kaçına gittim. Herkes o kadar büyük bir gayretle çalışıyordu ki yorulduklarını hissettiklerimi âdeta cebren oturtup dinlenmelerini temin edebiliyordum. Bunun için bazı yerlere gidemedim. Yanlarında bulunmam onların daha fazla yorulmalarına sebep oluyordu.”25
Ertesi sabah, bir düşman telsizinin şifresini çözen Turgut Reis Zırhlısı’nın telsizcisinin kendisine; “Böve[Bouvet], İrezistibl[Irresistible], Osean[Ocean] zırhlılarının battığını, birçok sefainin[geminin] istifade olunamayacak derecede hasara uğradıklarını haber verdi” diyen Cevat Paşa, “İşte Çanakkale Mevkii Müstahkemimizin en güçlü ve en şerefli günü bu olmuştur” der.26 Anlaşılacağı üzere Cevap Paşa, Kilitbahir’den Çanakkale’ye gelip komutayı devraldıktan sonra adeta tabyadan tabyaya koşar ve askerlerle bizzat ilgilenir. Dolayısıyla Cevat Paşa, Çanakkale Savaşları’nın en kanlı sayfalarından birini teşkil eden 18 Mart gününün ve o gün verilen eşsiz mücadelenin bizzat tanığıdır. O sebeple yaşananları, Mehmetçiği ondan dinlemenin önemli olduğu kanaatiyle buraya kadar genelde hep onun ve Mehmetçiğin sözlerine yer verdik. Şimdi de yine kendisiyle yapılan başka bir röportaja kulak verip zaferin sırrına ilişkin söylediklerine bakalım. “Bu İşlerin Tek Sırrı Mehmetçiğin Ruhudur” “Mehmedcik… diyor. 18 martın da, bütün gelecek 18 martların da kahramanı odur.” (Cevat Paşa)
Çanakkale Deniz Zaferi’nin komutanı olarak Cevat Paşa, zaferi müteakip ülke içinden ve dışından -o zaman Osmanlı’nın müttefiki olan Alman ve Avusturya devlet başkanlarınca- tebriklere mazhar olur.27 Ancak o hiçbir zaman bu zaferde kendini öne çıkaran bir dil kullanmamış daima Mehmetçiği adres göstermiştir.28 Zira bölgede görev yapan askerlere hitaben zaferin ardından yayımladığı mesajdan başlamak üzere, sonraki yıllarda kendisiyle yapılan röportajlarda hep vurguladığı husus Mehmetçiğin ruhudur. Örneğin, zaferin ardından askerlere hitaben yayımladığı mesajda kendisine gelen tebrikleri onlara ileterek şu tarihi sözleri ifade eder: “Birçok yerlerden Müstahkem Mevki adına kutlamalar alınmakta olduğunu da müjdelerim. Önceki gün sabahtan akşama kadar süren bombardımanda, düşman binlerce mermi harcamış olduğu halde, elde edebildiği sonucu tamamıyla bildirmiştim. Düşmanın bundan sonra girişeceği bombardımanlarda da elde edebileceği sonuç bundan başka bir şey olamayacaktır. Biliyorsunuz ki, askerlikte dayanma, başarının esasıdır. Kumandanlar, savaş içinde yalnız kendi kıtalarının durumunu değil, düşmanın durumunu da daima göz önüne getirmeli ve o suretle savaş etmelidir. Kalelerimizin bu suretle savaşacağına imanım kadar inanç ve güven sahibiyim. Çünkü subay kardeşlerimin ve kahraman er evlatlarımın geçen ki bombardımanda gösterdikleri kahramanlık ve dayanma gücü, bu görevi gereğince yapmayı başarabileceğimize en kuvvetli güvencedir. Arkadaşlarım şunu iyi bilmelidir ki altı yüz yıllık büyük bir İslam devletinin gelecekteki yaşam ve kaderiyle tümden ilgili bulunan bu savaşta, kesin olarak ölmek var dönmek yok! Şanlı atalarımızın buraların alınması ve sahip olunmasında, geçmişte döktüğü kan, harcadığı emekler hep bu günkü savunmada göstereceğimiz hareketlere işarettir.
Taburlarımızda tek bir top kalıncaya kadar ateş püsküreceğiz, o da sönmeye mahkûm olunca, yiğitçesine tüfeklerimize sarılacağız. Bizden tek birimiz sağ kaldıkça ateşi sürdürerek düşmana asla boyun eğmeyeceğiz. Büyük atalarımızın şanlı mazisi hatırlanmış, kahraman Osmanlı ordularının tarihin sayfalarına şan veren büyük başarıları, hep zorluklara katlanmak, direnme ve dayanma gibi, Allah vergisi kısmetlerin çokluğudur. Bu alanda fazla söylemeyeceğim. İslam halifesinin ve tüm milletin, hatta tüm İslam halifesinin ve tüm milletin, hatta tüm İslamlık dünyasının gözü bu savaşta bize dönük, hayat ve emniyeti bizim hareketlerimize bağlıdır. Yüce Allah her zaman yardımcımız olsun, ordumuzu muzaffer eylesin”29
Cevat Paşa’nın şahsında Mehmetçiği tebrik telgraflarının dışında bazı heyetler de bizzat Çanakkale’ye giderek yerinde tebrik ederler. Bu çerçevede zaferden(5 Mart 1331) yaklaşık iki hafta sonra(17 Mart 1331 Salı günü) Donanma Cemiyeti’nden ve bazı mebuslardan[milletvekillerinden] oluşan bir heyet Çanakkale’ye gider. Heyetin amacı şanlı ve kahraman müdafilere bazı hediyeler vermek, teşekkür etmek ve onları tebrik etmektir. Bu vesileyle Tanin gazetesi de yazarlarından birini heyetle birlikte Çanakkale’ye gönderir. Tanin yazarının anlattığına göre heyet, Cevat Paşa’yı karargâhında ziyaret eder. Yazar bu ziyarete ilişkin şunları kaydeder: “İstihkâmattan bazılarını gezdikten ve oradaki müdafileri selamladıktan sonra arabalarla karargâha gittik ve Kumandan Cevat Paşa’yı beşûş simasıyla vazifesini ifa ederken ziyaret eyledik. Kumandan Paşa heyeti büyük bir memnuniyetle istikbal eyledikten sonra heyet reisi Rıza Bey rüfekasını takdim eyledi ve Cevat Paşa son muzafferiyetten bahsettikten sonra bervech-i âti beyanatta bulundu: Fotoğraf-6: Tanin, 22 Mart 1331 Kale müdafileri namına bu ziyaretinizden ve milletin bu suretle bizi düşünmesinden dolayı son derecede memnun ve müteşekkirim. Emin olunuz ki en küçük neferimize varıncaya kadar biz ölmedikçe düşmanlar Boğaz’dan ileriye katiyen geçemeyecektir. Beş Mart’ta ihraz edilen son zafer zâbitan ve efrâdın kuvve-i maneviyesini tamamıyla tezyid ve takviye eylemiştir. İnşallah Allah’ın inayetiyle evvelkinden daha parlak muzafferiyetler ihraz edeceğiz. Çünkü herkes fedakarane ve azimkârane bir surette vazifesini îfa ediyor, düşman donanmasının hunhar mermilerine kemal-i şevk ile göğüslerini geriyor. İşte bunun için düşmanın bu defaki hücumunda daha şanlı ve daha büyük muzafferiyetler kazanacağımıza eminim ve siz de emin olabilirsiniz. Askerler düşmanlara karşı gösterdikleri şecaat ve besâletle, müdafaat-ı dilîraneleriyle dinin, vatanın ve makam-ı hilafetin muhafaza edildiğini idrak ediyorlar ve bu suretle bu azm-i bülend ile, bu iman-ı kavi ile sarf-ı gayret eyliyorlar. Bazı mevakiden hasbe’l-icab tebdil edilen kıtaat cidden müteessir oluyorlar ve hülasa vatan için namus için, hilafet kapılarına taarruz eden düşmanları mahv ve tenkil için büyük bir iman ve azim ile çalışıyorlar. İşte ahval de gösteriyor ki Cenâb-ı Hakk’ın inayeti bizimle beraberdir ve beklediğimiz büyük zafer yakındır.” 30 Fotoğraf-7: Tanin yazarının bahsettiği heyet ve o gün Cevat Paşa ile karargâhın bahçesinde çekilen fotoğraf.( Donanma mecmuası, [Ö.Çakır arşivi) Cevat Paşa, hem askere hitabında hem bu görüşmede söylediği gibi yıllar sonra kendisiyle yapılan bir röportajda da Mehmetçiğe büyük önem verir ve hep onu öne çıkarır. Zira, kendisine Çanakkale’ye ilişkin hatıraları sorulunca, “Benim söyleyecek bir şeyim yok. Hatıra ise Mehmetçiğin hatırasından başka ne var?” der. Muhabirin, “Çanakkale’de Mehmetçik yok muydu?” sorusuna ise şöyle cevap verir: “ Mehmetçik olmasaydı Çanakkale olur muydu? Çanakkale harbi diğer sahalarda yapılan harplerle kabili mukayese değildir. Tasavvur buyurun… Denizde bir harp oluyor… Fakat ötede karada üç dört kilometrelik bir sahada da insanlar birbirlerine giriyorlar. Ve Mehmetçik orada da gıdasından bile mahrum olduğu halde memleketin kapısını beklemekten büyük bir zevk duyuyor.”31 Muhabir Kandemir Bey, röportajın ilerleyen dakikalarına ilişkin de şunları kaydeder: “General Cevat bin bir kahramanlıkla dolu Çanakkale harbinin muhtelif safhalarını uzun uzadıya anlattıktan sonra,
-Fakat bütün bunlar birçok defalar yazılmış, söylenmiş, tarihe mal olmuş vak’alardır… diye sözünü kesince ben sordum:
-Bilmediğimiz, bu işin hiçbir sırrı yok mu generalim?
Kollarını koltuğun kenarlarına dayadı, kendi de arkaya yaslandı;
-Var… dedi. Bu işin ve bütün bu işlerin tek sırrı Mehmetçiğin ruhu, kalbidir.”32
Bu noktada Mehmetçiğin, Çanakkale Kara Muharebelerindeki komutanı Mustafa Kemal Paşa’nın şu sözlerini de hatırlamadan geçmemek gerekir. Zira, Çanakkale askerindeki yüksek ruhun ne olduğunu Mustafa Kemal Paşa bir örnekle şöyle anlatır: “Yalnız size Bombasırtı vakasını anlatmadan geçemeyeceğim. Müteâkip siperler arasında mesafeniz sekiz metre, yani ölüm muhakkak... Birinci siperdekiler, hiç biri kurtulamamacasına kâmilen düşüyor, ikincidekiler onların yerine gidiyor. Fakat ne kadar şâyân-ı gıpta bir itidal ve tevekkülle biliyor musunuz? Öleni görüyor, üç dakikaya kadar öleceğini biliyor, hiç ufak bir fütur bile göstermiyor; sarsılmak yok! Okumak bilenler, ellerinde Kur’an-ı Kerim, cennete girmeğe hazırlanıyorlar. Bilmeyenler kelime-i şahâdet çekerek yürüyorlar. Bu, Türk askerindeki ruh kuvvetini gösteren şâyan-ı hayret ve tebrik bir misaldir. Emin olmalısınız ki Çanakkale Muharebesi’ni kazandıran bu yüksek ruhtur”33
Öte yandan Cevat Paşa, Mehmetçiğin komutanlarının kahramanlık ve fedakârlığı ile ilgili olarak da bazı tespit ve değerlendirmelerde bulunur. Paşa’nın Mehmetçiği anlatırken onların fedakâr komutanlarını da unutmadığı anlaşılmaktadır. Bu bağlamda Yedigün dergisine verdiği mülakatta şöyle der: “Elcezire cephesi kumandanı olarak Diyarbekir’e gitmiştim. Birgün Ankara’dan bir telgraf aldım. İzmir harekâtı başlamıştı ve bu harekât devam ettiği müddetçe cephe tahsisatının verilmesi müşkül olacağından bu hususun nazarı dikkate alınarak oranın ona göre tanzim edilmesi bildiriliyordu. Bu emri bütün arkadaşlara tebliğ ettim. Ve cepheye tahsis olunmuş cenup hududu gümrük hasılatından üç ay kadar bir zaman para almadık ve bittabi kimseye de bir şey veremedik.
Bu müddet zarfında hiçbir zabit arkadaşım parasızlıktan şikâyet ederek benden bir şey istemedi. Mecbur kalan belki şiltesini sattı, fakat gelip de hakkı olan parayı istemeyi düşünmedi. Bu şu anda, binbir tanesi arasında aklıma gelen en küçük en zayıf bir misaldir. İşte Mehmetçiğin başındaki Türk zabiti de budur.”34
Zaten bir zafer ancak el birliği ile kazanılabilir. Bunlar cephede savaşan asker, onu yöneten komutan ve bunlara destek olan cephe gerisidir. Cephe gerisinde ise Mehmetçiği doğuran analar vardır. “İşte Mehmetçiği Doğuran Ana Budur” Aslında savaş sadece cephede verilmez. Cepheyi maddi ve manevi olarak destekleyen bir de cephe gerisi vardır. Cephede genelde erkekler savaşır. Ancak erkekler cepheye gidince cephe gerisinin bütün yükü kadınların omzuna biner. Ayrıca cepheye giden yiğitleri doğuran, büyütüp askere gönderen de yine kadınlarıdır. O sebeple bir savaşta cephenin kahramanı erkeklerse cephe gerisinin kahramanı da kadınlardır dense yeridir. Öyle ki kadınlar, cephe gerisinde onlardan kalan işleri yaparak erkeklerin boşluğunu doldurmakla kalmaz, iş başa düşünce ya cepheye silah taşırlar ya da cepheye kadar gidip savaşmak durumunda kalırlar. Bu bağlamda kadınlarımızın hem I. Dünya Savaşı sırasında hem de sonrasında Milli Mücadele yıllarında vatan savunmasında büyük rol oynadıklarını görüyoruz. Bunlardan bazıları ismen tarihe geçse de çoğunun, isimsiz birer kahraman olarak hatıralarda kaldığını söylemek mümkündür. İşte bu isimsiz kahramanlardan birini aynı röportaja Cevat Paşa’dan öğreniyoruz. Cevat Paşa, Çanakkale Muharebeleri’nden sonra 1916’da Galiçya Cephesi’nde, 1917’de de Sina-Filistin Cephesi’nde görev yapar. 1918 yılı Kasım ayında Genelkurmay Başkanı,35 Aralık ayında da Harbiye Nâzırı olur. 16 Mart 1920’de ise İstanbul’un işgali üzerine İngilizler tarafından tutuklanarak Malta’ya sürgüne gönderilir. İki yıllık acılı sürgün hayatından sonra, Ocak 1922’de yurda dönen Paşa, döner dönmez Kurtuluş Savaşı’na katılmak üzere Ankara’ya gider ve Mustafa Kemal Paşa ile görüşür. Akabinde de Şubat 1922’de Elcezire Cephesi Komutanlığına atanır.36 Kurtuluş Savaşı günlerinde İstanbul’dan Ankara’ya yapılan insan ve mühimmat yolculuğunun çoğu, önce İnebolu’ya kadar deniz yoluyla, oradan da Kastamonu-Çankırı-Kalecik-Ankara hattı şeklinde kara yoluyla gerçekleşir. Cevat Paşa da Ocak 1922’de aynı güzergâh üzerinden Ankara’ya geçer. Bu güzergâh son yıllarda İstiklal Yolu olarak adlandırılmaya başlanmıştır.37 Cevat Paşa, Ocak ayının soğuk ve yağmurlu bir günü İnebolu’dan Kastamonu’ya doğru giderken yolda rastladığı isimsiz bir Anadolu kadınının, Mehmetçiği doğuran ananın, cephe gerisinden askerlerimize verdiği desteği, onun kahramanlık ve fedakârlığını şöyle anlatır: “Malta’dan dönmüştüm. Ankara’ya gidiyordum. İnebolu’da bir arabaya bindik, yola revan olduk. Yolun bilmem neresinde bir köylü kadına rast geldik; kucağındaki çocuğunu yorganına sarmış, önünde kağnı, kağnının içinde de dört mermi, cepheye gidiyordu.
İlerledik… Bir yerde biraz tevakkuf ettik. Kadın kağnısile yine önümüzden geçti. Biraz sonra yağmur başladı. Biz de arabamıza bindik, yola koyulduk ve kadına tekrar rasgeldik. Bu sefer kadıncağız çocuğunun üzerinden yorganını almış, mermilerin üstüne örtmüş, sicim gibi yağan yağmurun altında yoluna devam ediyordu…
Akşam üstü hana geldik, neden sonra, kapkara bir gece ortasında hanın kapalı kapısını zayıf bir el yumrukluyor ve bu kapının ardından ince, yorgun bir ses titriyordu: “Açın kapıyı!...”
Han sahibi içeriden bağırıyordu: “Yer yok!...”
Titreyen ses yalvarıyordu: “Ben çocuğumla kapıda, yağmurun alında da yatarım.. tek siz mermileri içeri alın!”
Muhabirin anlattığına göre, Cevat Paşa, bu sözlerinin ardından yorgun bir vaziyette bir lahza durduktan sonra sözünü şöyle bitirir: -İşte Mehmedçiği doğuran ana budur.”38 Fotoğraf-8: “Milli Mücadelede Kadınlar Fotoğraf Sergisi”nden [Yeni Şafak Erişim tarihi: 17/03/2020] Burada bir parantez açarak şunu da belirtelim. Cevat Paşa’nın yolculuk sırasındaki duygularına ilişkin bir hatırasını Çanakkale Cephesi’nden beri tanıştıkları Dr. Behcet Sabit şöyle anlatır: “Anadolu’ya geçeceğim günlerde bir gün ben, İstanbul’da, Çanakkale’de iken kumandanım olan muhterem Cevat paşa ile konuşuyordum. Bana, gözleri yaşararak: -Behçet, demişti. Ilgaz’ın göklere karışan şahikalarını ağartan karları içinde, dünyanın hiçbir yerinde bulunmaz bir saadet var. İnsan bunu, Malta’da, esaretin azabile kıvrandığı zaman ile, oraya kavuştuğu zaman daha iyi anlıyor…”39 Evet bu saadet hürriyet ve özgürlük saadetidir. Ilgaz Dağı’ndan aşan yola İstiklal Yolu denmesi de bu bağlamda oldukça manidar olsa gerektir. Anadolu insanı işte bu saadetten mahrum kalmamak için kadınıyla erkeğiyle ağır kış şartlarına aldırmadan eşsiz bir mücadele vermiştir. “Milli Mücadelede Kadınlar Fotoğraf Sergisi”nden [Yeni Şafak, Erişim tarihi: 17/03/2020] Cevat Paşa’nın şâhidi ve nâkili olduğu kahramanlık ve fedakârlık hadisesinin aslında birçok benzer örneği vardır İstiklal Yolu’nda. Bunlardan en yaygın olarak bilineni Şerife Bacı’nın hikâyesidir. Anlatılanlara göre “Şerife Bacı 1921 yılının çetin kış şartlarının hüküm sürdüğü aralık ayında sırtında çocuğu, önünde kağnısı ile kışla önüne kadar gelmiş, mermileri ve çocuğunu korumak uğruna donarak şehit olmuştur.”40 Bu noktada Şerife Bacı’nın başına gelenlerin Aralık 1921’de, Cevat Paşa’nın anlattığı kahramanlığın da Ocak 1922’de meydana geldiğini göz önüne aldığımızda İstiklal Yolu’nda daha araştırılması ve tespit edilmesi gereken nice kahramanlık örneğinin olduğu anlaşılmaktadır. O sebeple Milli Mücadele sırasında bu yolda yaşananlar hem bir minnet borcu hem de birer görev olarak öncelikle söz konusu güzergâh üzerinde bulunan şehirlerdeki (Kastamonu-Çankırı-Ankara) üniversiteler tarafından çok yönlü ve detaylıca araştırılması gerekmektedir. Her ne kadar İstiklal Yolu Derneği’nin bu konuda bazı çabaları olsa da asıl görev ve sorumluluk üniversitelerindir. Yapılan araştırmalar, bu bağlamda yazılacak edebî eserlere, belgesellere veya sinema filmlerine kaynaklık edecektir. Sonuç Yerine… Çanakkale’de tabyalardan birinde bombardıman sırasında enkaz altında kalan bir asker, “taş ve toprak yığınları altında can vermektense açıkta ölmeyi tercih ederim” diyerek güç bela kurtulup kendini dışarı atınca o anki psikolojisini şöyle izah ediyor: “Meğer diyordum insanoğlu ölürken bile hür olmak istermiş.”41 Evet özgürlük bu denli önemli ve kıymetlidir. Çanakkale askeri bir ülkenin, bir milletin esir olmaması, ebediyen özgürce yaşaması için kendini feda etti. Çanakkale ve Milli Mücadele destanını yazan azîz şehitlerimizi ve gazîlerimizi rahmetle ve şükranla anıyorum. Dipnotlar [1] Ömer Çakır, “Üsküdarlı Talat’ın Hayatı ve Şiiri”, II. Üsküdar Sempozyumu 12-14 Mart 2004; Bildiriler, C. 2, Üsküdar Belediyesi Yay., İstanbul, 2005, s. 224-233.
[2] Mehmed Akif, “Asım’dan Bir Parça”, Sebilürreşad, C.24, Nu.608, 10 Temmuz 1340.
[3] Geniş bilgi için bkz. Nurdan Baş, “Çanakkale Cephesi Deniz Savaşlarında 18 Mart Kahramanı Cevat (Çobanlı) Paşa”, Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı Yıl: 13, Bahar 2015, Sayı: 18, s.89-116; Ahmet Yurttakal, “Çanakkale Müstahkem Mevkii Komutanı Cevat Paşa”, Çanakkale Muharebeleri’nin İdaresi Komutanlar ve Stratejiler, (Editörler: Lokman Erdemir-Kürşat Solak), Çanakkale Valiliği Yayınları, Çanakkale, 2015, s.163-170.; Ahmet Yurttakal, “18 Mart Özel Makalesi – Yaşayanların Ağzından 18 Mart Boğaz Muharebesi”, http://www.geliboluyuanlamak.com/746_18-mart-ozel-makalesi-yasayanlarin-agzindan-18-mart-bogaz-muharebesi-ahmet-yurttakal.html, E.T., 10/03/2020.
[4] “Çanakkale’de Kahramanlar Arasında Bir Cevelan-Mecruhları Ziyaret”, Tanin, Nu.2256, 22 Mart 1331.
[5] Gıyas Yetkin, kendisini “Derleyen” olarak nitelendirdiği, Yaratanların Ağzından 18 Mart 1915 Çanakkale Zaferi adlı eserinde Cevat Paşa’nın anlatımlarını Boğaz savunmasında görev yapmış bazı askerlerden nakleder. Bunun yanında bir de başta Donanma dergisi olmak üzere, tarih ve sayı belirtmeden yani tam künye vermeksizin bazı dergileri kaynak gösterir. Cevat Paşa’dan naklettiği bazı ifadeleri “Resimli gazetedeki bir röportajdan” der. Ancak maalesef bu derginin de tam künyesini belirtmez. (Gıyas Yetkin, Yaratanların Ağzından 18 Mart 1915 Çanakkale Zaferi, Türkiye Eski Muharipler Cemiyeti Yay. Gnkur. Basımevi, Ankara, 1966, s.119) Çanakkale Muharebeleri(1915) ile Cevat Paşa’nın vefat ettiği tarih(1938) arasında matbuatımızda bir adet Resimli Gazete adlı periyodik bulunmaktadır. Söz konusu dergi, Talat Midhat tarafından yayımlanmış olup ilk sayısı 8 Eylül 1339/1923’te çıkmıştır. Bu derginin 21 Mart 1341 tarihli nüshasının kapağında Cevat Paşa’nın resmi olup üzerinde “Cumhuriyet Ordusunun Büyük Kumandanlarında Cevat Paşa” yazmaktadır. Ancak derginin iç sayfalarında Paşa ile yapılmış bir röportaj yoktur. O sebeple Gıyas Yetkin’in alıntı yaptığı “Resimli gazete”nin hangi periyodik olduğunu şimdilik tespit edemedik.
[6] Kandemir, “General Cevat Savaş Hatıratını Anlatıyor”, Yedigün, C.7, No:180, 19 Ağustos 1936, s.14–16.; Kandemir, “İki Eski Kumandan, O Günün Hatıralarını Anlatıyor”, Cumhuriyet, 18 Mart 1937., s.3.
[7] Kandemir, “İki Eski Kumandan, O Günün Hatıralarını Anlatıyor”, Cumhuriyet, 18 Mart 1937., s.3.
[8] Gıyas Yetkin, Yaratanların Ağzından 18 Mart 1915 Çanakkale Zaferi, Türkiye Eski Muharipler Cemiyeti Yay. Gnkur. Basımevi, Ankara, 1966, s.119-120.; Benzer bir anlatım için bk. Kandemir, “İki Eski Kumandan, O Günün Hatıralarını Anlatıyor”, Cumhuriyet, 18 Mart 1937., s.3.
[9] Gıyas Yetkin, age., s.129.
[10] Gıyas Yetkin, age., s.130.
[11] Gıyas Yetkin, age., s.137-138.
[12] Gıyas Yetkin, age., s. 138.
[13] Gıyas Yetkin, age., s.142-143.
[14] Gıyas Yetkin, age., s.144-145.; Gıyas Yetkin, Seyit Onbaşı’nın anlattıklarına ilişkin bir kaynak belirtmez. Ancak Cumhuriyet gazetesinin 22 Ağustos 1936 tarihli nüshasında “Bir Aslan Türkün Hatırası” başlığı altında Seyit Onbaşı ile yapılmış bir röportaj Gıyas Tekin imzasıyla yayımlanır. Burada Gıyas Yetkin’in soyadının yanlış yazıldığı anlaşılmaktadır. Her iki röportaj birebir aynı olmamakla beraber özü itibariyle benzer olduğu anlaşılmaktadır. Ancak Cumhuriyet gazetesindeki röportajda Seyit’in Edremit’in Çamlık köyünden olduğu, 305[1305/1889 veya 1890] tarihinde doğduğu, babasının adının Mehmed olduğu bilgisinin yanında Seyit’in bahse konu olaydan bir hafta sonra tabyaya paşalarla beraber bir resimci gelip resmini çektiği, bir hafta sonra da kumandanın çağırıp ilk sayfada resminin olduğu ufak bir kitap verdiği, buna çok şaşırdığı, kitabın ise sonradan kaybolduğu yönündeki anlatımlarına da yer verilmiştir. Seyit’in ufak bir kitap olarak tavsif ettiği Harp Mecmuası’dır. Zira Harp Mecmuası’nın Kanun-ı evvel 1331[Aralık 1915] tarihli 2.sayısının kapağında Seyit’in sırtında bir mermi ve yanında bir arkadaşı olduğu halde fotoğrafı yayımlanmıştır. Fotoğrafın altında şöyle yazmaktadır: “Çanakkale İstihkâmında: 215 kıyye ağırlığındaki mermiyi sırtında taşıyan güçlü bir kahraman nefer: Mehmed oğlu Seyid. Ordumuzda harp aşkından bir örnek.” Dolayısıyla, olayın 18 Mart 1915 günü meydana geldiğini, derginin Aralık 1915’te yayımlandığını göz önüne aldığımızda söz konusu fotoğraf, ya Seyit’in dediği gibi bir hafta sonra çekilip çok sonraları dergide yayımlandı ya da derginin yayımlanmasına yakın bir zaman çekildi. Çünkü Seyit’in röportajda belirttiği üzere fotoğrafın çekimi ile derginin Seyit’e verilmesi arasında bir haftalık zamanın olması zor görünüyor. Bizim tahminimiz olaydan bir hafta sonra fotoğrafın çekilip ileride derginin hemen 2.sayısında kullanıldığı yönündedir. Seyit’in babasının adı hem Harp Mecmuası’nda hem de Gıyas Yetkin’in röportajında “Mehmed” olarak geçmektedir; ancak son yıllarda ortaya çıkarılan askeri künye ve nüfus kayıtlarına göre ise Seyit’in baba adı Abdurrahman’dır. Seyit Onbaşı, 1 Aralık 1939’da vefat etmiştir.
(Ahmet Yurttakal, “Seyit Onbaşı Hakkında Belgeler”, https://www.academia.edu/
40499154/SEY%C4%B0T_ONBA%C5%9EI_HAKKINDA_BELGELER, E.T.: 17/03/2020) İsim farklılığının nedeni, köylerde kimi zaman şahısların bilinen ismi ile nüfustaki resmî adlarının aynı olmamasıdır. Bu noktada kahramanın adının Harp Mecmuası’nda Seyid, Yetkin’in röportajında “Seyyid”, nüfus kaydında ve askerî künye kayıt belgesinde “Seyit” şeklinde geçmesi de ismin söyleyiş farklılığından kaynaklanmaktadır.
[15] Gıyas Yetkin, age., s.146-147.
[16] Gıyas Yetkin, age., s.147.
[17] Gıyas Yetkin, age., s.147. Bu nefer, Seyit Onbaşı’nın arkadaşı Ali’nin “Denizlili Ömer’in de gözleri yandı. Bakıyor ama görmüyor” dediği Denizlili Ömer isimli asker olsa gerektir. Diğer yandan, Cevat Paşa, Kandemir’le konuşmasında bu olaya ilişkin şunları anlatır: “Çanakkalede bir gün bir düşman denizaltı gemisile bataryalarımızdan biri arasında bir mücadele olmuş ve düşman gemisi batmıştı. Fakat denizaltı gemisinin batarken atmış olduğu son mermilerden biri Mehmedciklerimizden birinin pek yakınında infilak ederek gözlerine isabet etmişti. Bataryaya gittiğim sırada Mehmedciği yere uzanmış buldum. Kendisine seslendim. Hemen ayağa kalktı, ancak bana bakmıyordu. Yüreğim yanarak bu aslanın artık görmediğini anlamıştım.
-Vah vah yavrum.. Gözlerin rahatsız galiba, seni hastaneye göndereyim, dememe kalmadı. Mehmedcik, o her zamanki merd, her zamanki kahraman halile, karşımda dimdik:
-Sen üzülme kumandanım... dedi, ben gözlerimi, göreceğini gördükten sonra kaybettim.. Artık gam yemem.”( Kandemir, “İki Eski Kumandan, O Günün Hatıralarını Anlatıyor”, Cumhuriyet, 18 Mart 1937., s.3.)
[18] Gıyas Yetkin, age., s.151.
[19] Gıyas Yetkin, age., s.150-151.
[20] Gıyas Yetkin, age., s.152.
[21] Bu noktada Cevat Paşa’nın verdiği bilgi de şöyledir: “Hasımla en fazla Dardanos bataryası mücadelede bulunuyordu. Geç vakit düşman İrrezistibl zırhlısı da Dardanosa dört kilometro mesafede batmış, hareketsiz kalmıştı. Fakat bu esnada Dardanos ta ateşi kesmişti. Meğer batarya kumandam Hasanla topçu zabiti Mevsuf şehid olmuşlardı. 0 civardaki bir gene zabiti bataryaya gönderdim ve zırhlıya ateş açtırdım. Yazık ki bataryalarımızın cephaneleri mahdud olduğundan fazla endaht edemiyorduk.”( Kandemir, “İki Eski Kumandan, O Günün Hatıralarını Anlatıyor”, Cumhuriyet, 18 Mart 1937., s.3.).
[22] Dardanos Tabyası’nda tarassut mahallinde görev yapan Çavuş rütbesinde bir askerdir. Arkadaşlarının anlattığına göre şakacı, neşeli bir insan olup “bataryanın gülü”dür. Arif Çavuş, bir ay sonra bir ağaç üzerinde tarassut görevindeyken tam altına düşen bir düşman mermisiyle şehit olur. (Gıyas Yetkin, age., s.151.)
[23] Gıyas Yetkin, age., s.152-153.
[24] Gıyas Yetkin, age., s.155.
[25] Gıyas Yetkin, age., s.155.
[26] Gıyas Yetkin, age., s.155.
[27] Nurdan Baş, agm.,s. 89-116
[28] Aslında bu durum, yani zaferde komutanın kendisini değil Mehmetçiği ön plana alması Türk ordusunun çok temel bir hassasiyeti ve geleneğidir. Bu bağlamda Çanakkale Muharebeleri’nde büyük yararlılıklar göstermiş diğer komutanların beyanlarında da bunu görmek mümkündür. Geniş bilgi için bkz. Ömer Çakır, “Türk Harp Edebiyatında Çanakkale Muharebeleri’nin Komutanları”, Çanakkale Muharebeleri’nin İdaresi Komutanlar ve Stratejiler, (Editörler: Lokman Erdemir-Kürşat Solak), Çanakkale Valiliği Yayınları, Çanakkale, 2015, s.291-297.
[29] Bnb. Halis (Ataksor) Bey Çanakkale Raporu, Arma Yayınları, İstanbul, 1975, s. 72-73’ten nakleden Ahmet Yurttakal, “Çanakkale Müstahkem Mevkii Komutanı Cevat Paşa”, Çanakkale Muharebeleri’nin İdaresi Komutanlar ve Stratejiler, (Editörler: Lokman Erdemir-Kürşat Solak), Çanakkale Valiliği Yayınları, Çanakkale, 2015, s.168.
[30] “Çanakkale’de Kahramanlar Arasında Bir Cevelan-Mecruhları Ziyaret”, Tanin, Nu.2256, 22 Mart 1331. Tanin yazarı Cevat Paşa’nın odasından çıktıktan sonra “o günkü hatırayı teyit için” bahçede Cevat Paşa ile fotoğraf çektirdiklerini de belirtir.
[31] Kandemir, “General Cevat Savaş Hatıratını Anlatıyor”, Yedigün, C.7, No:180, 19 Ağustos 1936, s.14–15.
[32] Kandemir, agm., s.16.; Bu görüşmeden bir yıl sonra yapılan mülakatta da Cevat Paşa aynı şekilde şöyle diyecektir: “Onun sırrını gene bu Türk kumandanının ağzından dinleyiniz: -Mehmedcik… diyor. 18 Martın da, bütün gelecek 18 Martların da kahramanı odur. Onu tarif edebilmek hangimizin haddi…”( Kandemir, “İki Eski Kumandan, O Günün Hatıralarını Anlatıyor”, Cumhuriyet, 18 Mart 1937., s.3.).
[33] Ruşen Eşref, “Mustafa Kemal Paşa ile Mülâkat”, Yeni Mecmua, 5-18 Mart Çanakkale Nüsha-i Fevkalade, 1918, s.137.
[34] Kandemir, “General Cevat Savaş Hatıratını Anlatıyor”, Yedigün, C.7, No:180, 19 Ağustos 1936, s.16.
[35] Bu sırada Cevat Paşa ile yapılmış bir röportaj için de bkz., “Cevat Paşa Hazretleriyle Mülakat”, Tasvir-i Efkar, Nu.2551, 5 Teşrîn-i sâni 1918
[36] Geniş bilgi için bkz. Nurdan Baş, agm., s.89-116; Ahmet Yurttakal, agm., s.163-170.
[37] Hatta bu bağlamda İstiklal Yolu Eğitim Kültür Turizm ve Gençlik Derneği kurulmuş olup söz konusu dernek konu ile ilgili çeşitli faaliyetlerde bulunmaktadır. Geniş bilgi için bkz: http://www.istiklalyolu.com, Erişim Tarihi: 17/03/2020
[38] Kandemir, “General Cevat Savaş Hatıratını Anlatıyor”, Yedigün, C.7, No:180, 19 Ağustos 1936, s.16.
[39] Naci Sadullah, “Profesör Behçet Sabit Bey’i Dinlerken”, Yedigün, Nu.57, 11 Nisan 1934, s.8.
[40] “Şerife Bacı Kimdir?”, https://www.kulturportali.gov.tr/
turkiye/kastamonu/gezilecekyer/
ataturk-ve-seht-serfe-baci-aniti, Erişim tarihi: 17/03/2020. Ayrıca geniş bilgi için bkz. “5 Maddede Milli Mücadelenin Kadın Kahramanlarından Şerife Bacı", https://www.beyaztarih.com/resimlerle-tarih/detay/5-maddede-milli-mucadelenin-kadin-kahramanlarindan-serife-bacinin-faaliyetleri, Erişim tarihi:31/03/2020.
[41] Gıyas Yetkin, age., s.103.
21
dk.
29 Eylül 2021
İkinci Dünya Savaşı'na Giden Yol
Dünyayı yıkıma uğratan ve sonuçları itibariyle kurulu bütün dengeleri alt üst eden Birinci Dünya Savaşı bitmiş gibi görünse de savaş sonu yapılan antlaşmalarda kazanan ve kaybeden devletlerin durumları oldukça muğlak durumdaydı. Savaşı kazanan Paris şehrinin savaşı kaybeden Berlin’den belirgin bir farklı yoktu. İtilaf Devletleri tarafından savaşın baş hısımı olarak görülen Almanlar’dan ise yapılan antlaşmalar yoluyla adeta intikam alınıyor, ciddi yaptırımlarda bulunuluyordu. Diğer kaybedenlerle yapılan antlaşmalar da savaş henüz bitmişken dünyayı yeni bir karışıklığa gebe bırakmıştı. Ve beklenen oldu, Birinci Dünya Savaşı’nın uzantısı olan birçok sorun İkinci Dünya Savaşı’na giden yolun taşlarını döşedi. Sosyalizm ve faşizm gibi dünyaya yayılan zıt ideolojilerin büyümesi ise bu süreci tetikledi. Küresel bir çatışmanın kökenini anlama açısından en çok incelenen olaylardan biri İkinci Dünya Savaşı’dır. Böyle bir olayın nedenlerini anlamak, 20. yüzyılda bölgesel ve küresel siyasi iklimin nasıl geliştiğini ve 21.yüzyılda nasıl değişebileceğini daha fazla kavramamızı sağlayacaktır. Birinci Dünya Savaşı sonrası dönem ile İkinci Dünya Savaşı sürecini ve iki savaş arasındaki bağlantıları analiz etmek, özellikle Soğuk Savaş’ın kökenlerini ve gelecekteki olası çatışmaların nasıl ortaya çıktığını öğrenmek için çok önemlidir. Churchill, 1914-1945 sürecini bir bütün olarak kabul ederek “İkinci Otuz Yıl Savaşları” tanımlamasını yapmıştır. Aslında bu süreç “Yedi Yıl Savaşlarının uzun versiyonu” olarak anılmayı hak etmektedir. Çünkü 1618-1648 yılları arasında yaşanan Otuz Yıl Savaşları ağırlıklı olarak din eksenli bir çatışma sürecidir ve nedenleri de buna dayanmaktadır. Küresel bir çatışmanın doğduğu yoğun ve karmaşık ortam, İkinci Dünya Savaşı için-aynı 1756-1763 yılları arasındaki Yedi Yıl Savaşları için olduğu gibi-belirli “tek” bir nedeni ortaya koymayı imkansız kılmaktadır. Sözde Barış Antlaşmaları Öncelikli nedenlerden biri “bütün savaşları sona erdirecek savaş” olarak adlandırılan Birinci Dünya Savaşı’nın “barışı katleden barışlar” ile sona ermesiydi. Birinci Dünya Savaşı’ndan zafer ile çıkanlar sürekli bir barış sağlayacak konferansın Paris’te toplanmasını kararlaştırmışlardı. Bu konferansa İttifak Devletleri’ne karşı savaşmış ya da onlara savaş ilan etmiş olan devletler çağırılmıştı ancak 5 büyük devlet yetkiyi kendi ellerinde toplamışlardı: ABD, İngiltere, Fransa, İtalya ve Japonya. Bu devletlerin başbakan ve dışişleri bakanlarından oluşan “Onlar Konseyi”, en yetkili kurul sayılmıştı. Ancak kimi sorunlarda Japonya’nın dışında öteki devletlerin katıldığı bir Dörtler Konseyi’nin öngörülmesi ve baş gösteren bazı anlaşmazlıklarda İtalya’nın tepkilerinin göz ardı edilmesi üzerine bu iki devlet konferansa olan güvenlerini yitirip pasif tavır takındılar. Böylece de Üç Büyükler denen güç odağını oluşturan ABD Başkanı Wilson, İngiliz Başbakanı Lloyd George ve Fransa Başbakanı Clemenceau dünya barışı adına kararlar almaktan çekinmediler. Saint Germain Antlaşması ile Avusturya-Macaristan İmparatorluğu paramparça edildi. Yerini etnik yapıların yaşadığı sorunları göz ardı ederek kurulmuş yapay devletler aldı. Bulgaristan etkisizleştirildi. Osmanlı Devleti’nin toprakları işgal bölgelerine ayrıldı. Dengesiz antlaşma maddelerine ilk tepkiyi gösteren Türkler oldu. Mustafa Kemal Atatürk tarafından yürütülen Türk Bağımsızlık Savaşı’nın kazanılmasının ardından Osmanlı Devleti’nin yerine Türkiye Cumhuriyeti kuruldu. İmzalanan Lozan Antlaşması ile yeni devlet sorunlarının büyük bir kısmını çözdü. Ancak herkes bu kadar şanslı değildi. Birinci Dünya Savaşı’nın bitiminde Almanya ile imzalanan Versay Antlaşması sorunları çözmeye çalışırken, daha ağır sorunlar yarattı ve daha sonraları Hitler tarafından kullanılacak fırsatlar doğurdu. Antlaşma, Birinci Dünya Savaşı’nın başlamasına neden olduğu kabul edilen Almanların güçlerini sınırlayarak yeni bir savaşa engellemeyi hedeflemekteydi. Savaşın korkularından irkilen galip devletler günah keçisi seçtikleri Almanya’yı cezalandırıyorlardı. Ancak antlaşma inanılmaz dengesizdi. Düşüncelerin geri tepmesine yol açacaktı. Almanya’nın savaş suçunu üstlenmesine neden oldu. Askeri açıdan kısıtlamalar ve toprak kayıplarını gündeme getirmekteydi. Almanya’ya öyle bir savaş tazminatı yüklendi ki, normal şartlarda son taksiti ancak 1980 yılında ödenecekti. 1871 yılında kurulmuş olan imparatorluk yerini cılız bir demokrasiye dayanan zorlama bir cumhuriyete bıraktı. Alman toplumu dünya çapında zayıf bir ulus olarak tanımlanmaya başlandı. Bütün bunlar Almanlar üzerinde psikolojik bir yük yarattı. Bir kere Alman ordusu teslim olduğunda Belçika’nın tamamını işgal altında tutmaktaydı ve Fransa’nın ortalarına kadar kontrol elindeydi. Alman halkına da savaşın son anına kadar her şeyin yolunda olduğu şeklinde bilgi verilmişti. Versay Antlaşması, gururu kırık bir Alman ordusu ile onuru zedelenmiş bir Alman ulusu ortaya çıkarmanın dışında hiçbir işe yaramadı. Hitler ve Nazi sistemi Almanlardaki bu durumdan faydalanmayı çok iyi bildi. Demokrasilerin Zayıflığı Paris Barış Konferansı ve imzalanan antlaşmalar geride ezilmiş bir Almanya, beklediğini bulamamış bir İtalya ve Batı Dünyası tarafından dışlanmış bir Japonya bıraktı. Ama sorun sadece bu da değildi. Batılı demokrasiler, ABD dışında, Birinci Dünya Savaşı tarafından tüketildi. Versay Antlaşması’nın 1919’da imzalanmasını takiben, Batılı demokrasilerin temel amacı savaştan barış zamanına geçiş yapmaktı. Bu yaklaşım, mühimmat endüstrilerini askeri olmayan malların üretimine dönüştürmek anlamına geliyordu. Doğal olarak da askerler kışlalardan alınıp fabrikalara yerleştirilecekti. İngiltere ve Fransa için savaştan barışa geçiş çok daha zor oldu. Her iki ekonomi de dört yıldan fazla bir süredir savaşıyordu. Fransa’nın nitelikli insan gücü yavaş yavaş azaldı. Ülkenin özellikle de sanayisinin var olduğu kuzeyinin önemli bir kısmı yerle bir oldu. Fransa’da sanayi ilişkileri kötüleşti, işçiler işlerini ve ücretlerini korumak için çabalarken grev eylemi yaygınlaştı. İngiltere, Fransa’nın fiziksel tahribatına maruz kalmamıştı, ancak savaşın bitmesiyle eşit derecede tükenmişti. Hükümetin hayali, “kahramanlar için uygun bir arazi” yaratmaktı. Kısa bir süre için ekonomik bir patlama oldu, ama uzun sürmedi. Denizaşırı müşteriler kaybedilmişti. Yüksek faiz oranları yeni iş girişimlerini engelledi. Sonuçta işsizlikte büyük bir artış oldu. Savaş sonrası yeniden yapılanma harcamaları da mecburen büyük ölçüde azaltılmalıydı. Avrupa demokrasilerinde siyasal çalkantılar ve toplumsal uzlaşı bir türlü istenilen düzeyde sağlanamadı. Aslında durumun özeti şuydu: “İşlerinin bu olması” ile “bu işi yapacaklar” birbirinden çok farklı iki şeydi ama nihayetinde yapılması gereken bir şeyi kimse yapmadığı için herkes sızlanıp duruyordu. Sonuçta demokrasilere duyulan güven azalmaya başladı, yaşanan küresel boyuttaki büyük bir ekonomik çöküş de bütün bunlara tuz biber ekti. Büyük Buhran ABD için savaştan barış zamanına geçiş süreci İngiltere ve Fransa’dan daha kolaydı. Çatışmaya geç girmişti. Savaş endüstrisini doğru yönlendirmişti. Avrupalı müttefiklerine verilen kredilerle, ABD ekonomisi savaş öncesinden daha güçlü hale gelmişti. Birkaç denizaşırı mülkiyeti de vardı, bu yüzden silahlı kuvvetlerini en aza indirgeyebilirdi. Üstelik savaştan kısa süre sonra kendini adeta Avrupa siyasetinden uzaklaştırdı. Amerikalılar bu rahatlıkla, hızlı büyümeyi ve sürekli genişleyen ekonomiyi yansıtan, borsada artan sayılarda kumar oynamaya başladı. Sonucu henüz bilmediklerinden herkes mutluydu. Ekim 1929’da ABD borsa balonu nihayet patladığında on binlerce Amerikalı bir gecede iflas etti. Bankalar çöktü. Ülke derin durgunluğa girdi. Bunun şok dalgaları dünyaya yayıldı ve ertesi yıl fakir Avrupa ekonomilerini hızla vurdu. Franklin D. Roosevelt, 1933’te ABD başkanı olarak ilk dönemine başladığında ülkeyi kurtarmak için Yeni Dağılım/Uzlaşı adı altında bir model sundu. Kötü şartlar giderek düzelme eğilimine girdi. 1930’ların ortasına gelindiğinde, İngiltere ve Fransa ekonomileri de yavaş yavaş iyileşmeye başlamıştı. Ancak bu kez de kendilerini silahlanmak zorunda buldular. Bazı ülkelerde demokrasinin zayıflığı ve ekonomik kargaşadan faydalananlar 1920’lerin başından itibaren yavaş yavaş iktidarı ele geçirmişlerdi. Ortaya koydukları ideolojiler de hatırı sayılır derece de tehditkardı. Yükselen İdeolojiler Ekim 1917 Rus Devrimi tarafından teşvik edilen komünizmin Avrupa’daki yükselişi, aşırı sağ kanat hareketlerinin yaratılmasını tetikledi. Zayıf merkezi hükümetlerin varlığı ve genel iç hoşnutsuzluk da bu kutuplaşmayı teşvik etti. İtalya’da faşizm ve Almanya’da Nazizm bu ortamda doğdular, Uzakdoğu’da ise Japon aşırı milliyetçiliği gelişti. Ardışık etkisiz hükümetler İtalya’da başarılı olamayınca 1920’deki siyasi huzursuzluk giderek yükseldi. Benito Mussolini, I. Dünya Savaşı’nda savaşmış eski bir gazeteci ve öğretmendi. İtalyan Sosyalist hükümeti onu hayal kırıklığına uğratınca sağ harekete yöneldi. Milliyetçi Fascio di Combattimento’yu kurdu. 1919 seçimlerinde çok az oy alan Mussolini kendisini destekleyen Kara Gömlekliler ile giderek güçlendi. Nihayetinde başbakan olarak atandıktan sonra Mussolini, meclisten temel reformları yürütmek için bir yıl için tam yetki aldı. Faşistler, kurulan koalisyon hükümetinde azınlık olmalarına rağmen kilit bakanlıkları devralmışlardı. Mussolini bu sayede 1925 Noel arifesinde geçen bir yasa ile parlamentoya karşı olan sorumluluktan kurtuldu. Artık “İl Duce” (Lider) olarak tanınıyordu. Üç yıl sonra Faşistler dışındaki tüm siyasi partiler yasaklandı. Sıra İtalya’yı büyütmeye gelmişti. Almanya örneğinde Nazilerin iktidara gelmesi biraz daha uzun sürdü. Mussolini gibi, Adolf Hitler de savaşta mücadele etmiş bir askerdi. Almanya’da yaygınlaşmaya başlayan “sırtından bıçaklanma” anlayışından etkilenmişti. Alman ordusu ve halkı; liberaller, Yahudiler ve komünistler tarafından ihanete uğradıklarını düşünüyorlardı. Hitler, 1919’da milliyetçilerin merkezi Bavyera’daydı. Alman İşçi Partisi’ne üye oldu. Kısa süre sonra ise partinin başkan koltuğunda oturuyordu. Partinin adı da Nasyonal Sosyalist Alman İşçi Partisi (kısaca Nazi) olarak değiştirilmişti. Asker emeklilerinin kurduğu paramiliter Kahverengi Gömleklilerin de desteğini alarak bir ihtilal başlatmaya çalıştı. Birahane Darbesi’nde başarısız olunca hapse girdi. Burada eylemci kimliğini bırakarak demokratik yollardan iktidarı ele geçirmeye karar verdi. Bu dönüşümü işe yaradı. Amacı Versay’ı yırtıp atmak ve bütün Almanları tek çatı altında toplamaktı. Sloganı basitti: “Tek halk, tek devlet, tek lider”. Alman orta sınıfının ve ordunun tam desteği ile 1930’ların ortasında bütün muhaliflerden arındırılmış bir Almanya’nın Führer’i (Lideri) olarak mutlak iktidardaydı. Sıra Yaşam Alanı olarak kabul ettiği topraklara yayılmaktaydı. 1905’te Ruslara karşı göz kamaştırıcı zaferinden sonra Japonya’nın bir dünya gücü haline gelmesi ve ulusların üst tablosunda yerini alması hedef olarak belirlendi. İngiltere ile yaptığı bir antlaşma ile Japonya, 1914’te Müttefiklere katıldı. Çin’deki Alman imtiyazlarını ele geçirdi. Pasifik’teki Almanların sahip olduğu adaları işgal etti. Savaşın sonunda da bunlarla yetinmek zorunda bırakıldı. Modern bir iktidarın tüm tuzaklarına sahipken, 1919’da Japonya hala bir feodal sisteme dayalı olarak yaşıyordu. Hammaddeyi ithal etmek zorunda kaldığı için, doğal kaynak eksikliği ve ciddi işsizliklere neden olan bir nüfus patlaması yaşadığı için ülke bir barut fıçısı haline gelmişti. Kıvılcım ise ABD tarafından üretildi. Pasifik’teki olası tehdidi kendi çıkarları doğrultusunda azaltmak için, ABD 1921-22 döneminde bir deniz silahsızlanma konferansı düzenledi. Gemilerin büyüklüğü ile ilgili kısıtlamalar kabul edildi. Japonya yönetimi, İngiltere ve ABD’nin yalnızca yüzde 60’ı büyüklüğündeki bir donanma ile yetineceğini taahhüt etti. Japonya ayrıca Çin’in toprak bütünlüğünü desteklemeyi de kabul etti. Bütün bunlar daha genç ve daha milliyetçi Japonları kızdırdı. Milliyetçilik, Japonya’nın silahlı kuvvetlerinde ve devlet memurları arasında karşılık buldu. Hatta hükümeti bile etkisi altına almaya başladı. Sayıları binlere varan dernek kuruldu. Hepsinin fahri başkanı olarak imparator Hirohito seçilmişti ama haberi yoktu. Aşırı milliyetçiler, muhaliflerini ya ortadan kaldırdılar ya da etkisizleştirdiler. Geriye bir tek şey kalmıştı: Petrol zengini Güneydoğu Asya’da bir Japon imparatorluğu yaratmak. Milletler Cemiyeti'nin Yetersizliği Yıkıcı bir savaşın tekrarlanmasından kaçınmak için Birinci Dünya Savaşı’nın galiplerinin iradesiyle doğan Milletler Cemiyeti’nin amacı, üyeleri tarafından kabul edilen Paktın temel ilkeleri çerçevesinde evrensel barışı korumak güvenliği sağlamaktı. Ancak Milletler Cemiyeti Meclisi ilk toplantısı için bir araya gelmeden önce bile, Avrupa’da çatışmalar yaşandı. Yeni kurulmuş bağımsız Polonya, Rusya sınırından memnun değildi ve 1919’da Batı Ukrayna’nın çoğunu yutmuştu. Nisan 1920’de, Polonyalılar daha da ilerlediler ancak iç savaştan galip çıkan Bolşevikler tarafından durduruldular. Polonya geri çekildi. Antlaşma ile sınır yeniden belirlendi. Bu mücadele, Milletler Cemiyeti’nin herhangi bir etkinliği olmadan gelişti ve sonuçlandı. Başlangıçta Milletler Cemiyeti’ne 42 ülke katılmıştı. 1930larda üye sayısı 60’a ulaştı. Bu durum cemiyeti güçlü gösteriyordu ama gerçek bu değildi. Başlangıçta kurulmasına ön ayak olan ABD, senatonun reddetmesi nedeniyle cemiyete girmedi. Ruslar, katılmayı reddetti. Almanya’nın katılmasına ise izin verilmedi. Bu üç ülkenin eksikliği ile çalışmaya başlayan cemiyet, 1920lerde bazı başarılara imza attı: İsveç ile Finlandiya ve Bulgaristan ile Yunanistan arasındaki sorunlar cemiyet sayesinde barışçıl şekilde çözümlendi. Ekim 1925’te imzalanan Locarna Antlaşması ile yaşanan Fransız-Alman uzlaşması sonucunda 1926 yılında Almanya cemiyete üye oldu. Ancak 1930’larda her şey tersine döndü. Japonların 1931 yılında başlayan Çin’in Mançurya bölgesindeki etkinliklerine, İtalya’nın Etiyopya’yı işgal ve ilhak etmesine, Almanya’nın Avusturya’yı kendisine “bağlaması”na, cemiyet karşı duramadı. Üstelik Japonya ile Almanya 1933’te ve İtalya 1937 yılında cemiyetten ayrıldılar. 1934 yılında cemiyete üye olan SSCB ise 1939 yılında üyelikten çıkarıldı. Üstelik silahlanma neredeyse bütün devletlerin temel politikalarından bir haline gelmişti. 1930ların ortasına gelindiğinde Milletler Cemiyeti’nin barışı koruyamayacağını herkes biliyordu. En önemli göstergesi de Hitler Versay Antlaşması’nı tanımadığını ilan ettiğinde hiçbir şey yapamamasıydı. Yatıştırma Politikasının Başarısızlığı Özellikle bilinmesi gereken bir nokta, Hitler’in inanılmaz karizması olan kontrolcü bir diktatör olmaktan çok, iç ve dış sorunlara yaşandığı anda çözüm üreten bir etki-tepki dengesinde hareket etmesidir. Başka bir deyişle, Avrupa’yı kontrol etmeyi amaçlayan tanımlanmış bir dış politikaya sahip değildi. Aslında elinde sadece başarmak istediklerinin kısa bir taslağı vardı. Gerçekleştirdiği işgaller, tasfiyeler, birleşmeler -genel kabul görmüş kanının aksine- Avrupa’da karşısına çıkan fırsatların Hitler tarafından değerlendirilmesinin bir sonucuydu. Fırsatları yaratan da İngiltere’nin başını çektiği Yatıştırma Politikası oldu. Yatıştırma, bir devletin çatışmadan kaçınmak için başka bir devletin taleplerini kabul etmesi olarak tanımlanabilir. 1930’larda İngiltere ve Fransa’daki politikacılar Versay Antlaşması’nda Almanya’ya haksızlık yapıldığına ve Hitler’in eylemlerinin hem anlaşılabilir hem de haklı olduğuna inanmaya başladılar. İngiltere tarafından kabul edilen bu inanç, Yatıştırma Politikası idi. Versay Antlaşması ile askerden arındırılmış Ren Bölgesi’ne Alman askerinin girmesi antlaşmadan doğan yanlışın düzeltilmesi olarak algılandı. Almanya’nın Avusturya’yı İlhak etmesi sırasında Hitler’in yaptığı “karışmayın bu bir aile meselesi” açıklaması yeterli görüldü. Yatıştırma Politikası’nın en önemli örneği ise Eylül 1938 tarihli Münih Antlaşması’ydı. Antlaşmada, İngiltere ve Fransa, Çekoslovakya’daki Almanca konuşulan bölgelerin Almanya’ya bağlanmasına izin verdiler. Almanya da Çekoslovakya’nın geri kalan kısmını veya başka bir ülkeyi istila etmemeyi kabul etti. İngiliz Başbakanı Chamberlain, İngiltere’ye döndüğünde uçaktan inip elindeki antlaşma metnini halka göstererek “Size barışı getirdim.” diye beyanat verdi. Ancak Mart 1939’da, Almanya sözünden döndü. Çekoslovakya’nın geri kalanını istila etti. Ne İngiltere ne de Fransa askeri harekette bulunmaya hazırdı. Alman – SSCB ittifakının imzalanması yeni hedefin Polonya olduğunu gösteriyordu. İngiltere ve Fransa bu ülkenin toprak bütünlüğünün garantörlüğünü üstlendiklerini bildirdiler. 1 Eylül 1939’da Alman birliklerinin Polonya’yı işgal etmesinin ardından Almanya’ya savaş ilan etmeleri, zamanında gerekli tepkilerin gösterilmemesinin bedelinin ödenme sürecine girilmesinden başka bir şey değildi. II. Dünya Savaşı başlamıştı. Uzun Sözün Kısası Birinci Dünya Savaşı sonucunda imzalanan barış antlaşmaları silahlı çatışmaları durdurmuş ancak savaşın sonuçlanmasını sağlayamamıştı. Çünkü savaş sorunları çözmek yerine yenilerini gündeme getirmişti. Antlaşmalar adeta intikam almak için yazılmış metinlerdi, maddeleri akla mantığa uymayacak sertlikteydi. Yenilmiş olan ya da kazanmasına rağmen umduğunu bulamayan devletler giderek hareketlendiler. Sosyalizm ile faşizm karşılıklı olarak taraftarlarını artırdılar. İki ideoloji arasındaki ilk ciddi çatışma İspanya İç Savaşı sırasında yaşandı ve faşistlerin zaferi ile sonuçlandı. Milletler Cemiyeti istenileni veremedi. Büyük Savaş sonrası yaşanan ekonomik sorunlara bir de Dünya ekonomik buhranı eklendi. Yayılmacılık politikasına yönelen devletleri yatıştırma çabaları da fayda etmedi. Nihayetinde 1939 yılında altı yıl sürecek, ilkinden çok daha kanlı bir savaş başladı ve ilki gibi silahlı mücadeleyi durduran antlaşmalar ile sona ermişti ama ideolojilerin çatışmalarını engelleyemedi. İkinci Dünya Savaşı 1945 yılında sona erdiğinde Avrupalı büyük güçler eski görkemli günlerinden çok uzaktaydılar. ABD ve SSCB artık dünyayı yönlendirecek yegane siyasi yapılardı. Hiç doğrudan savaşmadılar ama bölgesel çatışmalarda ya yer aldılar ya da destek verdiler. Yeni dönemde küresel bir savaş yaşanmadı ama rekabet farklı alanlarda adeta bir “savaş” niteliğinde devam etti. Adına Soğuk Savaş denen bu dönem de İkinci Dünya Savaşı’nın mirası olarak farklı evrelerde neredeyse günümüze kadar geldi. Küresel bir çatışmanın kökenini anlama açısından en çok incelenen olaylardan biri İkinci Dünya Savaşı’dır. Böylesine bir olayın nedenlerini anlamak, 20. yüzyılda bölgesel ve küresel siyasi iklimin nasıl geliştiğini ve 21.yüzyılda nasıl değişebileceğini daha fazla kavramamızı sağlayacaktır. Birinci Dünya Savaşı sonrası dönem ile İkinci Dünya Savaşı sürecini ve iki savaş arasındaki bağlantıları analiz etmek, özellikle Soğuk Savaş’ın kökenlerini ve gelecekteki olası çatışmaların nasıl ortaya çıktığını öğrenmek için çok önemlidir. Churchill, 1914-1945 sürecini bir bütün olarak kabul ederek “İkinci Otuz Yıl Savaşları” tanımlamasını yapmıştır. Aslında bu süreç “Yedi Yıl Savaşlarının uzun versiyonu” olarak anılmayı hak etmektedir. Çünkü 1618-1648 yılları arasında yaşanan Otuz Yıl Savaşları ağırlıklı olarak din eksenli bir çatışma sürecidir ve nedenleri de buna dayanmaktadır. Küresel bir çatışmanın doğduğu yoğun ve karmaşık ortam, İkinci Dünya Savaşı için-aynı 1756-1763 yılları arasındaki Yedi Yıl Savaşları için olduğu gibi-belirli “tek” bir nedeni ortaya koymayı imkansız kılmaktadır. Kaynakça A. J. P. Taylor, The Origins of the Second World War, Atheneum, New York, 1985 David L. Hoggan, The Forced War, Institute for Historical Review, California, 1989 Frank McDonough (Ed.), The Origins of the Second World War: An International Perspective, Continuum Group, New York, 2011 John Ruggiero, Hitler’s Enabler, Praeger Pub., Colorado, 2015 P. M. H. Bell, The Origins of the Second World War in Europe, 3th Edition, Routledge Gr. London, 2013 Richard Overy, The Origins of the Second World War, Pearson Education Limited, New York, 1987 Robert Boyce and Joseph A. Maiolo (Ed.), The Origins Of World War Two, The Debate Continues, Palgrave, New York, 2003
10
dk.
29 Eylül 2021
Başlangıçtan Büyük Sürgüne Kadar Yahudi Tarihi
Tarihi varlıkları çok eskilere dayanan ve 4.000 yıllık bir ulus olduğu bilinen Yahudiler üzerine hazırladığımız yazı dizisinin ilk yazısında Yahudi tarihini başlangıcından M.S 70 yılında Romalılar tarafından sürgün edilmelerine kadar getirerek, Yahudilik kavramı ve bu dini ulusun tarihi kökenleri inceleniyor. Yahudi tarihi araştırmalarıyla bilinen Doç. Dr. Eldar Hasanoğlu yazısı. Yahudi kimliğini ifade eden kavramlar: Yahudi kaynaklarında kendilerini ifade etmek için İbrani, İsrailoğulları ve Yahudi kavramları mevcuttur. İbrani kavramı “İvri/Ever’in soyundan gelenler” veya “avar/çölü geçenler” kökenine dayandırılır. İsrailoğulları kavramı “İsrail’in/Yakup’un soyundan gelenler” anlamındadır. Yahudi kavramı “Yehuda’nın soyundan gelenler” veya “Yehuda bölgesi insanları” anlamındadır. İslami kaynaklarda, bu kavramların yanında, Hz. Musa’ya nispetle Yahudilere Musevi de denmiştir. Erken dönem/Atalar dönemi (M.Ö. XVIII-XIII. yüzyıllar): Yahudiliğe göre ilk Yahudi, Hz. İbrahim’dir ve bu açıdan kendi tarihlerini Hz. İbrahim ile başlatırlar. Hz. İbrahim’in M.Ö. yaklaşık XVIII. yüzyılın ortalarında yaşadığını göz önüne alınırsa, söz konusu ulusun tarihi 4.000 yıla yakındır. Yahudi kaynaklarına göre dünyadaki ilk insan olan Hz. Adem’den Hz. Nuh’a kadar 10 nesil geçmiştir. Hz. Nuh’un döneminde gerçekleşen büyük tufan ile dünya sular altında kalmıştır. İnsanlığın ikinci atası sayılan Hz. Nuh’tan Hz. İbrahim’e kadar 10 nesil daha geçmiştir. Babil Kulesi yapımı sırasında insanlığın dili değiştirilmiştir. Bu olay sırasında Hz. İbrahim’in 50’li yaşlarda olduğuna inanılır. Hz. İbrahim, günümüz Irak topraklarındaki Kalde’nin Ur şehrinde doğmuştur. Onun döneminde insanlar putperestlik inancındalardı. Tek tanrı inancını benimseyen Hz. İbrahim ilahi emre (leh leha/yürü hadi) uyarak anayurdunu terk etmiş, batıya doğru göç etmiştir. Günümüzde Türkiye’de Urfa ve Harran topraklarına gelmiştir. Buradan güneye, günümüzde Filistin’de el-Halil civarına göç etmiştir. Oradan kısa bir süreliğine Mısır’a giden Hz. İbrahim yeniden geri dönmüştür. Eşi Sare, oğlu İshak ve soyundan gelen Yakup ve Yusuf ile birlikte Hz. İbrahim el-Halil şehrinden medfundur. Yahudi inancına göre Tanrı Hz. İbrahim’i sadakatinden dolayı ödüllendirmiş ve sefer ettiği toprakları ona ve soyundan gelenlere bahşetmiştir. Bu lütuf günümüzde “vaat edilmiş topraklar” ülküsünde yaşatılmaktadır. İsmail ve İshak Hz. İbrahim’in oğulları, Esav ve Yakup da Hz. İshak’ın oğullarıdır. Yahudiler Yakup ve İshak kanalından soylarını Hz. İbrahim’e dayandırırlar. Yakup, Tanrı ile güreştiği için “Yisrael (İsrail)/Tanrı ile güreşen” lakabını almış, soyundan gelenler de buna nispetle İsrailoğulları adlanmışlardır. İsrailoğulları Hz. İbrahim, Hz. İshak ve Hz. Yakup’u ataları benimsemişlerdir. Hz. Yakup’un 12 oğlu olmuştur: Reuben, Şim’on, Levi, Yehuda, Dan, Naftali, Gad, Aşer, Yissahar, Zevulun, Yusuf, Bünyamin. Babası çok sevdiği için kardeşleri Hz. Yusuf’u kıskanmış, onu kuyuya atmış ve ardından Mısır’a giden bir kervana köle olarak satmışlar. Hz. Yusuf Mısır’da satıldığı muhafız birliği komutanının eşinin iftirasına uğrayarak hapse atılmış, sonradan masumluğu anlaşılmış, hapisten çıkarak sarayda mevki verilmiş, zamanla yükselerek sarayda yönetici olmuştur. Bölgedeki kıtlıkla başarılı mücadelesi neticesinde ünlenmiş ve onu tanımadan yanına gelen kardeşlerine gıda yardımında bulunmuş, sonra babası ile birlikte aile efradını da yanına almıştır. Böylece Yakup ve ailesi Mısır’a yerleşmiş, orada yaklaşık 400 yıl kalmışlardır. Hz. Yusuf’un vefatından bir süre sonra İsrailoğulları Mısır’lılar tarafından hor görülmüş, yöneticiler tarafından ağır işler yapmaya zorlanmışlardır. Mısır’da İsrailoğulları’na olan nefret zamanla yükselmişti ve İsrailoğulları çeşitli baskı ve eziyetler altında yaşıyorlardı. Hz. Musa dönemi (M.Ö. XIII. yüzyılın ortaları): Firavun İsrailoğulları’nın ilk doğan erkek çocuklarını öldürmekteydi. Bu esnada doğan Hz. Musa’yı, annesi ölümden kurtarmak için bir sepetin içerisine koyarak Nil nehrine bırakmış, Firavun’un kızkardeşi sepeti sudan alarak saraya götürmüştür. Hz. Musa’nın ablası Miryam sepeti takip ederek olan biteni görmüş, Firavun’un kızkardeşine giderek bebeğe bakacak birisini tanıdığını söylemiş, onun rızası üzerine Hz. Musa’nın annesi bebek bakıcısı olarak yeniden evladına kavuşmuştur. Hz. Musa Firavun’un sarayında bir şehzade olarak büyümüştür. Gençlik yaşlarında bir Mısırlı ile İbrani birinin kavga ettiğini görünce onları ayırmak için araya girince yanlışlıkla Mısırlı’yı öldürmüş, olayın ortaya çıkması üzerine cezadan kurtulmak için kaçmış, Medyen topraklarına gelmiş, burada evlenmiş, çocukları olmuştur. Çöldeyken Tanrı Hz. Musa’ya seslenmiş, İsrailoğulları’nı Mısır’daki eziyetten kurtarıp atalarına vadettiği Kenan/Filistin diyarına götürmesi için önderlik etmesini emretmiş, mucizelerle onu desteklemiştir. Ağabeyi Hz. Harun ile birlikte Firavun’un huzuruna çıkan Hz. Musa ilahi emri Firavun’a bildirse de alaya alınmış ve reddedilmiştir. Bunun üzerine Tanrı Mısır’a belalar göndermiş, İsrailoğulları’na da yerli komşuların ziynet eşyalarını alıp gece ile Mısır’dan kaçmalarını emretmiştir. İsrailoğulları’nı takip eden Firavun ve ordusu Kızıldeniz civarında onları haklamış, fakat bu sırada deniz ikiye ayrılarak İsrailoğulları’nın geçmesine izin vermiş, Firavun ve ordusunu yutmuştur. Tanrı Hz. Musa’ya Tevrat’ı vermiş kavmini Kenan topraklarına götürmesini emretmiş, fakat İsrailoğulları orada yaşayan kavimlerden korktukları için bunu yapmaya yanaşmamış, hatta farklı bahanelerle isyan etmişler. Bunun üzerine ilahi gazaba maruz kalan İsrailoğulları Sina çölünde 40 sene başıboş dolaşmış, Hz. Musa’nın vefatından sonra onun halefi olan Yuşa b. Nun komutasında M.Ö. XII. yüzyılda Kenan topraklarına girmişler. Hakimler ve Kralları Dönemi (M.Ö. XII-XI. yüzyıllar): Hz. Yakup’un 12 oğlunun soyundan gelmeleri sebebiyle 12 kabile olarak birbirinden bağımsız şekildelerdi. İsrailoğulları Yuşa liderliğinde Kenan topraklarına geldikten sonra tek bir ulus haline gelmeden, kabile halinde yaşamlarına devam etmişlerdir ve her kabilenin kendi yöneticisi olmuştur. Bu yöneticiler “yargıçlar, hâkimler/şoftim” adlanıyordu ve bu dönem de onlara nispetle Hâkimler Dönemi adlanır. Kabileler arasındaki bu başına buyrukluk ve ayrılıkçılık hali sonraki dönemlerde de kaybolmamış, hatta tek krallık çatısı altında birleştiklerinde dahi yer yer ayaklanmalarla ve nihayet iki krallığa kopmakla kendisini dışa vurmuştur. Hâkimler dönemi İsrailoğulları’nın Kenan topraklarında yerleşmeleri dönemidir ve tabii olarak bölgedeki kavimlerle sayısız çatışmalar yaşanmıştır. Debora, Ehud ve Şimşon bu dönemde İsrailoğulları içerisinde özellikle ünlü yöneticilerdir. İsrailoğulları bölge halklarıyla savaşları sırasında uğradıkları yenilgileri rakipleri gibi bir yönetim sistemine sahip olmamalarıyla ilişkilendirmiş ve peygamber Şemuel’den kendilerine bir kral ataması için Tanrı’ya aracılık etmesini istemişler. Her ne kadar bu istek Tanrı ve Şemuel tarafından hoş karşılanmamışsa da, İsrailoğulları’nın şiddetli ısrarları sonucunda krallık sistemi tesis edilmiş, Şaul Tanrı tarafından kral olarak atanmış, böylece Krallar dönemi başlamıştır. Şaul zamanında düşmanlarla mücadele devam etmiş, bir savaşta Goliat’ı yenen Davut halk arasında ünlenmiş, komuta kademesini hızla ilerlemiş ve kral Şaul’ün kızıyla evlenmiştir. Ne var ki Davut’un halk arasındaki ünü Şaul’ü kıskandırmış ve o Davut’u öldürmek için defalarca suikast düzenlese de Davut bunları atlatabilmiş, el-Halil şehrine kaçarak orada yaşamıştır. Bazı kabileler Hz. Davut’un tarafında olmuştur. Şaul’ün ölümünden sonra yerine geçen oğlu yönetimde başarılı olamamış, M.Ö. XI. yüzyılın sonlarına doğru İsrailoğulları’nın 12 kabilesinin tamamı Davut’un etrafında birleşmişlerdir. Monarşi Dönemi (M.Ö. X. yüzyıl) Hz. Davut İsrailoğulları’nın 12 kabilesini kendi yanında tek bir devlet halinde birleştirmiştir. Onun zamanında İsrailoğulları kabile yaşamından devlet yaşamına geçmişlerdir. Yebusiler’e ait olan Yeruşalim (Kudüs) şehri ele geçirilerek başkent yapılmıştır. Bölgede başarılı dış siyaset, fetihler ve imar faaliyetleri, iç ve dış ticaret ağının oluşturulması, bölge krallarıyla anlaşmalar ve ittifaklar neticesinde devlet güçlenmiştir. Hz. Davut’un imar ve kalkınma faaliyetlerini sürdürmek için koyduğu vergiler nedeniyle halk arasında ayaklanmalar baş göstermiş, Avşalom ve Adoniyah liderliğindeki bu ayaklanmalar bastırılmıştır. Hz. Davut’tan sonra yerine varis olarak atadığı Hz. Süleyman geçmiştir. Hz. Süleyman da babası gibi devleti güçlendirmekle uğraşmış, fetih ve imar faaliyetlerine özel ihtimam göstermiş, başarılı iç ve dış ticaret ağını geliştirmiş, bölgedeki krallarla siyasi anlamda anlaşma ve ittifakların dışında putperest kralların kızları veya kızkardeşleriyle evlilikler de yaparak devletin gücünü korumayı ve geliştirmeyi hedeflemiştir. Ne var ki bu kadınlar kendi inançlarını sürdürmüş ve neticede putperestlik saraya kadar girmiştir. Hz. Süleyman zamanında babası tarafından yapılması planlanan mabedin yapımı gerçekleştirilmiş, böylece İsrailoğulları tarihinde sonradan I. Mabet Dönemi adlanan dönem başlamıştır. Mabedin yapımıyla kabilelerin tek inanç merkezi etrafında toplanmaları sağlanmaya çalışılmıştır. Ne var ki bu hedef gerçekleşmemiş, İsrailoğulları eskilerden tevarüs ettikleri tapınma geleneklerini sürdürmüşlerdir. Hz. Süleyman zamanında İsrailoğulları dünyevi açıdan en ihtişamlı ve güçlü dönemlerini yaşamışlar, ancak bunun yanında dini açıdan çok yozlaşmışlardır. İlaveten toplum ağır vergiler nedeniyle çok rahatsızdı ve yer yer ayaklanmalar gerçekleşiyordu. Hatta bu ayaklanmaların çapı büyümüş, bazı kabileler Hz. Süleyman’ın oğlu Yeroboam’ın etrafında birleşerek onu kendileri için kral kabul etmişlerdir. Ancak bu ayaklanma bastırılmış, Yeroboam da Mısır’a kaçarak kurtulabilmiştir. M.Ö. 930’larda Hz. Süleyman vefat edince İsrailoğulları kabilelerinin tamamını kendi etrafında toplayabilen lider çıkmamış, böylece eskiden beri zaman zaman baş gösteren ayrılıkçılık legal düzeye taşınmış ve krallık kuzeyde İsrael, güneyde ise Yehuda olmak üzere ikiye ayrılmıştır. I. Mabet Dönemi (M.Ö. 930-M.Ö. 586) Hz. Süleyman’ın mabedi yaptırmasıyla birlikte, sonradan I. Mabet Dönemi adlandırılan zaman dilimi başlamış oldu. Bu dönemde büyük gelişmeler yaşanmış ve bu olayların etkileri Yahudi tarihinin sonraki dönemlerinde siyasal, teolojik ve sosyolojik boyutlarda kendisini hissettirmiştir. Bu dönemde yaşanan en önemli olay, İsrailoğulları’nın kendi aralarında parçalanmaları ve bir süre sonra bağımsızlıklarını kaybetmeleridir. Hz. Süleyman’ın siyasetine muhalif olan kabileler onun ölümünün ardında varisi Rehovoam’a başkaldırmış, daha Hz. Süleyman’ın sağlığındayken lider olarak etrafına toplandıkları Yeroboam’ı Mısır’dan getirerek onu kendilerine kral seçmişlerdir. On kabilenin bir araya gelmesiyle oluşan ve İsrael adlanan bu krallığın başkenti Şem/Nablus olmuş, başkent sonradan Samariya’ya taşınmıştır. Kutsal metinler İsrael krallığında Kenan ilahlarının yeniden canlandırıldığını, İsrailoğulları’nın hak yoldan saptığını haber vermektedir. Güneydeki Yehuda devletiyle zaman zaman yaşanan siyasi çatışmalar dini boyuta yansımış, din alanında da araya mesafe koymak için bayram tarihleri değiştirilmiştir. Dan ve Beytel şehirlerinde mabetler yapılmış ve buraya boğa heykelleri konularak putperest inançlara geri dönülmüştür. Taht kavgaları ve darbeler, Yehuda krallığı ile girilen çatışmalar, komşu Mısır ve Asur devletlerinin saldırıları İsrael krallığını zayıf düşürmüştür. Zaman içerisinde Asur devletine bağımlı hale gelen İsrael krallığı, Mısır’ın teşvikiyle Asur’a başkaldırınca Asur kralı II. Sargon ordusuyla bölgeye gelerek M.Ö. 722’de İsrael devletini yıkmıştır. Asur kralı buradaki İsrailoğulları nüfusunun önemli bir kısmını Asur devletinin çeşitli yerlerine sürmüş, nitekim farklı yerlerden de buraya çeşitli kavimleri getirerek iskan ettirmiştir. Sürülen İsrailoğulları kabileleri dünyanın çeşitli yerlerine dağılarak kaybolmuşlardır ve bu durum, Kayıp Kabileler teorisinin ortaya atılmasına sebep olmuştur. Buraya getirilen kavimlerle İsrailoğulları’ndan geride kalanlar arasında zaman içerisinde karışık evlilikler yaşanmış, ortaya Şomronim/Samiriler adlı melez bir soy çıkmıştır. Yehudalılar Samiriler’i melez olmaları sebebiyle, saf kan Yahudi sayılmadıkları için dışlarken Samiriler kendilerinin “gerçek inancın muhafızları” olduklarını savunurlar. Kuzeyde bunlar cereyan ederken, güney kısımda da Yehuda krallığı kuruldu. Bu krallığı kuranlar, Hz. Süleyman’ın varisi Rehovoam’ın tarafında yer alan Yehuda ve Bünyamin soyundan gelenlerdi. Krallığın başkenti, Hz. Süleyman’ın döneminde olduğu gibi, Yeruşalim yani Kudüs oldu. İlk başlarda Yehuda krallığının dini durumu kuzeydeki soydaşlarından pek farklı olmamış, fakat zaman içerisinde yöneticiler toplumu toparlamada dinin rolünü kullanmayı başarmışlardır. Dinileşme temayülü özellikle İsrael krallığının düşüşünden sonra ivme kazanmış, kaybolmuş Tevrat nüshası bulunarak toplum onun etrafında bir araya getirilmeye çalışılmıştır. Yehuda krallığının siyasi durumu parlak olmamıştır. Önce Asurlular’un, daha sonra Mısırlılar’ın egemenliğine girmek zorunda kalan Yehuda krallığı, Babil yanlısı siyaset geliştirmiş ve neticede Babil egemenliğine girmiştir. Babil’e de başkaldırınca kral Buhtunnasr (Nebukadnezar) M.Ö. 586’da saldırarak Kudüs’teki mabedi yakıp yıkmıştır. Buhtunnasır saraydakileri sürmesinin yanında, bölgedeki ayaklanmayı sonlandırmak için özellikle toplumun ileri gelenlerini de Babil topraklarına sürmüştür. Atadığı valinin öldürülmesi üzerine Buhtunnasr bölgedeki Yahudilerin hepsini sürmüş, buraya ise Moav ve Edom gibi yabancı kavimleri getirerek iskan etmiştir. Celile, Negev ve Gilead şehirlerinde çok az sayıda Yahudi kalabilmiştir. Babil kralı Buhtunnasr’ın, Hz. Süleyman’ın yaptırdığı mabedi yıktırmasıyla birlikte, Yahudi tarihinde I. Mabet Dönemi sona ermiştir. Babil Sürgünü (M.Ö. 586-M.Ö. 538) Babil sürgünü çok uzun süre devam etmemiş, M.Ö. 538’de Babil’i yenen Pers kralı Kureş İsrailoğulları’na kendi anayurtlarına geri dönüş izni vermiştir. Bundan gaye, düşman Mısır’dan gelecek muhtemel saldırılara karşı arada bir tampon bölge oluşturma isteğiydi. İsrailoğulları dalgalar halinde Yehuda’ya geri dönmeye başlamışlardır. Fakat bazıları artık geri dönmemiş, Babil topraklarında kalmaya devam etmişlerdir. Geri dönenler, Pers kralının da desteğiyle Hz. Süleyman’ın yaptırdığı mabedin yerinde yeni bir mabet inşa etmeye girişmiş, M.Ö. 516’da mabet faaliyete başlamıştır. Tarihçiler bu yeni mabede atıf yaparak bundan sonraki dönemi II. Mabet Dönemi olarak isimlendirirler. II. Mabet Dönemi (M.Ö. 515-M.S. 70) Bu dönem, gerçekleşen dilsel, siyasal, teolojik, toplumsal vs. alanlardaki gelişmeler nedeniyle, Yahudi tarihinde önemli bir yere sahiptir. Bu dönem itibariyle İsrailoğulları günlük hayatta İbranice konuşmayı bırakmış, Aramice konuşmaya başlamışlardır. Samiriler’in mabette ibadet etmelerine izin verilmemiş, ilk çatışmalar bu dönemde yaşanmıştır. Pers vezir Haman’ın Yahudilere yapmayı hedeflediği suikast planı, kralın eşi gizli Yahudi Ester tarafından bozulmuş, rahatlığa kavuşmaları şerefine İsrailoğulları bu günü Purim bayramı olarak kutlamaya başlamışlardır. Büyük İskender’in Persler’i yenmesinin ardından bölge ona savaşsız teslim olmuştur (M.Ö. 331). Fakat kısa bir süre sonra onun vefatından sonra Mısırlı Ptolomeler hanedanına bağlanmıştır (M.Ö. 301-M.Ö. 198). Ptolomeler döneminde Yahudilerin durumu çok kötü olmamış, fakat Selefkiler döneminde (M.Ö. 198-M.Ö. 166) çok zor şartlar altında yaşamışlardır. II. Mabet Dönemi’nde Yahudi teolojisinde önemli gelişmeler yaşanmıştır. Bazı yeni inanışlar ve uygulamalar ortaya çıkmış, bazıları ise terk edilmiştir. Sürgün nedeniyle Babil’e giden Yahudilerin, bölgenin dini tesiri altında kaldığı ifade edilmektedir. Buna göre Mesih inancı, ahiret inancı gibi temel itikadi konular bile Babil inanç havzasının Yahudiliği etkilemesi sonucu ortaya çıkmıştır. İlaveten, pek çok noktada da önemli değişikler yaşanmıştır. Ezra ha-Sofer, Tevrat’ı yeniden kaleme almış ve İsrailoğulları eskiden kayıp Yahudi kutsal metinlerine kavuşmuşladır. Eskiden mabetteki din adamlarının otoritesini tartışmasız kabul eden İsrailoğulları, Babil’de mabet olmayınca din adamları olan kohen’lerin otoritesine karşı gelebilmiş, Harun soyu önemini kaybetmiş, ilmi ehliyet ve liyakate dayalı yeni bir başvuru odağı (rabbi) ortaya çıkmıştır. Yahudi kimliği alanında düzenlemeler yapan Ezra yabancı kadınlarla evlenmeyi yasaklamış, Yahudi kimliği ile yabancı kimliği arasında koyu çizgiler çekmiştir. Bu dönemde kutsal metinler büyük ölçüde derlenmiş ve diğer dillere çevrilmiştir. Hem Yehuda’da hem Babil’de ciddi ilmi faaliyetlerin yapıldığı akademiler kurulmuştur. Babil’deki ilmi faaliyetlerin yüksek düzeyde olması sebebiyle, Yeruşalim’in/ Kudüs’ün etkisi giderek zayıflıyordu. Bu dönemde Yehuda bölgesi dışında Yahudilerin Mısır ve Babil topraklarında kolonileri vardı. Tarihçiler buradaki yaşamın müreffeh olduğunu belirtirler. Mısır Yahudileri Elefantin’de mabet kursalar da Yeruşalim/Kudüs’ün merkezi otoritesini kabul ediyorlardı. Fakat çevredeki inanç kültüründen etkilenmişlerdi ve Mısır Tanrısına da dua ediyorlardı. Kutsal metinleri tercümelerinden okuyan Mısır Yahudileri, Samirileri de dışlamıyorlardı. Babil’deki Yahudiler de müreffeh hayat sürüyorlardı. Yerli kadınlarla evlenen Yahudiler çevre kültüründen etkilenmiş, Yahudi kimliği tehlikeye düşmüş, Ezra bu yüzden sert tedbirler almak zorunda kalmıştı. Kudüs'ün Romalılar tarafından yok edilmesi [M.S 70] - David Roberts [1796-1849] M.Ö. 198’de Yehuda bölgesinin Selefkiler yönetimine geçmesiyle Yahudilerin durumu kötüleşti. Selefkiler Helen kültürlerini yaymaya ve Yahudiliği bir inanç olarak yok etmeye çalışıyorlardı. Şabat gününü kutlama, erkek bebekleri sünnet etme, Yahve’ye tapma gibi Yahudiliğin temel taşları olan ritüeller yasaklandı. Kudüs bir Helen şehrine dönüştürüldü. Mabedin hazinesine el konuldu, mabede Jüpiter heykeli konuldu ve Yahudiliğe göre pis kabul edilen domuz kurbanı yapıldı. M.Ö. 168’de başkohen Matatyahu Zeus’a secdeye zorlanınca Yehudalılar ayaklandı. Bu ayaklanma tarihe Makkabiler İsyanı olarak geçmiştir. Başarılı gerilla taktiğiyle savaşan Yahudiler bağımsızlıklarını kazanabildiler ve bu yeni bağımsız devlet Haşmonaim Hanedanca yönetilmeye başladı. Bu zafer şerefine Hanuka Bayramı ihdas edildi. Haşmoniler mabedi putlardan temizlediler, devam eden yıllarda koyu dini politika benimsediler ve ele geçirdikleri bölgelerde yaşayan yabancılara Yahudiliği zorla kabul ettirdiler. Bu dönemde artık mezhepleşme hareketleri de başlamış ve şeriatçı temayüllü Sadukilik ve Ferisilik, mistik temayüllü Essenilik, militan temayüllü Kanailik ortaya çıkmıştır. Kraliçe Salome (M.Ö. 76-67) döneminde Yahudiler altın çağlarını yaşamış; yönetimde Sadukiler etkin olmuşlardır. Fakat iç çekişmeler neticesinde devlet çok zayıflamış, M.Ö. 63’te Pompei Yeruşalim’i / Kudüs’ü ele geçirmiş, Yahudiler fiili olarak Roma hâkimiyetine girmişlerdir. Bunu kabullenmeyip ayaklanınca Roma ordusu bu ayaklanmayı acımasızca bastırmış, M.Ö. 37’de Herod Yehuda kralı olmuştur. Helenleştirme siyasetini benimseyen Herod ülkeyi imar etmiş, yol ve su kemerleri çektirmiş, nitekim mabedi genişleterek etrafına sur ördürmüştür (günümüzde Ağlama Duvarı olarak bilinen duvar aslında bu surun kalıntısıdır). Ne var ki Herod’un koyduğu ağır vergiler nedeniyle halk huzursuzdu. Toplum sürekli kaynıyor, din adamları öncülüğünde ayaklanıyor, bir ilerleme kaydedince bu defa da hizipçilik baş gösteriyor, parçalanan gruplar güç kaybediyor, Roma da kolaylıkla onları alt ediyordu. M.S. 67’de Neron zamanında çıkan büyük isyan, Yehuda’yı yeniden özgürlüğüne kavuşturunca Roma imparatoru sorunun kaynağını yok etmek kararını aldı ve komutan Titus’un liderliğinde ordu göndererek M.S. 70’te Mabedi yıktırdı, bölgedeki Yahudileri civar ülkelere sürdü, Yahudilerin Kudüs’e girmelerini yasakladı. Civar bölgelerde çıkan ayaklanmalar da amansızca bastırıldı. Özellikle Masada direnişi Yahudi tarihinde üzerinde durulmalı bir öneme sahiptir. Üç yıl kuşatmanın ardından Roma ordusunun eline geçeceklerini anlayan direnişçiler, toplu şekilde intihar etmişlerdi. İmparator Hadrian döneminde imparatorluk sınırlarına dağılan Yahudilere baskı şiddetlendi. Pek çok temel dini ritüeller yasaklandı, putperestlik zorla dayatıldı. Kudüs bir Helen şehrine dönüştürüldü ve buraya Zeus’un mabedi inşa edildi. Tüm bu yaşananlar Yahudilerin Mesih inancını biledi. Onlar, kendilerini bu sıkıntılardan kurtaracak ilahi bir kurtarıcıyı beklemeye başladılar. Bu sosyal psikoloji içerisinde Şim’on Bar Kohba özgürlük savaşı başlattı. M.S. 132-135’te gerçekleşen Bar Kohba İsyanı, İsrailoğulları’nı kurtaracak olan Mesih hareketi olarak algılansa da bu isyan da amansızca bastırılınca İsrailoğulları’nın direniş umudu kırıldı. Artık dünyevi değil manevi kurtuluş ümidi hâkim oldu. Yahudi yaşamın merkezi Celile oldu. M.S. 70’de mabedin yıkılmasıyla II. Mabet Dönemi sona ermiş oldu. Yahudiler için Büyük Diaspora dönemi başladı. Bununla da, 1948’de İsrail’in kurulmasına kadarki sürede Yahudiler devletleri olmadan, yabancıların egemenliğinde yaşadılar.
10
dk.
29 Eylül 2021
XIX. Yüzyıl Osmanlı Silah Teknolojisi ve Savunma Sanayii
Osmanlı yöneticilerinin bilhassa XIX. yüzyılın ikinci yarısından sonra Avrupa ve Amerika’da ortaya çıkan yeni silah teknolojisini ne oranda takip ettiğini, tercih edilen silah ve mühimmatı yurt içinde imal etmeye dönük olarak yeni üretim metotlarını ne kadar uygulayabildiğini Dr. Fatih Tetik kaleme aldı.
Bir siyasî organizasyonun savunma sanayii alanında gösterdiği başarı, devletin ontolojik olarak varlığını ilgilendireceğinden bu alana yapılan yatırım hayati derecede önemlidir. İdareciler, silahlı kuvvetlerin donatımı ve bunun yerli imkanlarla karşılanması için ülke kaynaklarının büyük bölümünü bu alana tahsis ederler. Yeterli teknik eleman ile sermaye ve nitelikli işgücü, kararlı yöneticilerle buluştuğunda silah ve mühimmatın yerli ve millî imkanlarla tedarik edilmesi kolaylaşırken, bileşenlerden bir ya da birkaçının yokluğu teknolojik bağımlılık yaratır ve bu durum siyasî ve ekonomik alana da sıçrayarak yöneticilerin hareket kabiliyetini sınırlar ya da yok eder. Bu kısa yazı, Osmanlı yöneticilerinin bilhassa XIX. yüzyılın ikinci yarısından sonra Avrupa ve Amerika’da ortaya çıkan yeni silah teknolojisini ne oranda takip ettiğini, tercih edilen silah ve mühimmatı yurt içinde imal etmeye dönük olarak yeni üretim metotlarını ne kadar uygulayabildiğini ve bunun sonucunda hangi seviyede bir başarının yakalandığını izaha çalacaktır. Güncel Teknik İstihbarat Nasıl Sağlandı? Osmanlı silahlı kuvvetlerinin donatımındaki etkinlik ve caydırıcılık Amerika ve Kıta Avrupa’sında ortaya çıkan yeni silah teknolojisinin takibine bağlıydı. Osmanlı siyasî ve askerî yöneticileri hem İngiltere, Amerika, Almanya ve Fransa gibi teknoloji merkezlerindeki yeni teknik silah, mühimmat ve diğer askerî gelişmeleri öğrenmek, hem orduyu son teknoloji silahlarla donatmak, hem de gelişmiş bir savunma sanayii altyapısı kurabilmek için teknoloji öncüsü bu ülkeleri yakından izledi. XIX. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren baş döndürücü hızla ilerleyen bu askerî gelişmelerin takibini ise istihbarat ağını yeni baştan düzenleyerek gerçekleştirdi. Berlin, Londra, Paris, Washington ve Roma’da bulunan sefir ve ataşeler takip mekanizmasının en etkili unsuru oldular. Bulundukları ülkenin silahlı kuvvetlerinin son durumunu ve geleceği dönük planlarını açık ve gizli kaynaklardan önceden haber alıp merkezî birimlere iletmek sefir ve ataşelerin asli vazifelerindendi. Almanya Sefaret Ataşemiliteri Mehmed Nuri Efendi'nin Alman Ordusu’nun Askerî Tertibatı ile İlgili İstihbarat Layihası. Kaynak: (BOA, Y.MTV, 3/25). Silah Tercihlerinde Kararlar Nasıl Alındı? Merkezî birimler, takip kanallarından gelen bilgileri titizlikle mukayese ederek nihâi kararı belirledi. Son kararın alınmasında etkenlerden biri askerî teknolojide gelişmiş ülkelerin kabul ettikleri silahları tercih etmekti. Amerikalı askerî tarihçi John Lynn’in “başarının taklit edilmesi” olarak adlandırdığı bu tavır dönemin siyasî organizasyonlarının çoğunda mevcuttu. Bu birbirine benzeme faaliyetinin arkasındaki temel motivasyon modern askerî sektörlerdeki aktörlerin rakiplerine üstün gelebilmek için ondan farklılaşmayı değil ona benzemeyi daha ekonomik görmeleriydi. Askerî teknoloji alanında birbirine benzeme çabasını 1850’lerden sonra ülke orduları için tercih edilen silahların büyük oranda marka, çap ve teknoloji olarak birbirine yakınlığında görmek mümkündür. Dolayısıyla Osmanlı Devleti de farklılaşma yerine çağdaşları gibi son teknolojiye sahip olarak hakim paradigmaya uyum sağlamayı tercih etti. Resmî belgelerde düşmanın silahıyla silahlanmak anlamına gelen mukabele-i bil-misl ifadesi silah tercih aşamasında da kendine yer bulan ve resmî görüşü yansıtan güvenlik stratejisinin bir parçasıydı. Osmanlı Devleti karar vericileri büyük güçlerin kendi orduları için kabul ettikleri silahlardan edinmeye çalışırken aynı zamanda tedarikçi monopolünü aşmak için de firma havuzunu geniş tutmaya gayret etti. Yöneticilerce, firma tekelinin süreç içerisinde politik bir kıskaca dönüşebilmesi hassasiyetle hareket edilmesini sağlarken 1880’lere kadar bu konuda büyük oranda başarı gösterildi. Ancak bu tarihten sonra, Osmanlı silahlı kuvvetleri envanterinde bulunan silahlarda ve mühimmat alanında standartlaşma çabası daha belirgin hale geldi ve farklı model ve çaptaki silahlar tek model ve çapa indirilmeye çalışıldı. Seri ateşli silahların orduya kabul edilmesi ve bunların ihtiyaç duyacağı mühimmatın eskisine göre fazlalığı bu standardizasyon çabasının ana sebebiydi. Tektipleşen ve büyük bir ateş makinasına dönüşen orduların artık farklı model silah ve cephanelerle savaşması eskisine göre daha zordu, çünkü farklı tip silah ve mühimmatın depolarda muhafazası, cepheye sevki ve hatta askerin bunları kullanırken karışıklık yaşayabilecek olması hızlanan savaşın doğasına aykırıydı. Bu sebeple ordudaki tüfeklerin standardizasyonuyla Mauser tüfekleri ve bu firmaya ait alt şirketlerin ürettikleri barut ve fişek gibi mühimmat, her geçen gün ordu envanterindeki yüzdesini artırarak Alman firmaların Osmanlı pazarında tekel ve ana tedarikçi pozisyona gelmesine sebep oldu. XIX. Yüzyılda Savunma Sanayii Kurma Çabaları Nelerdi ? Osmanlı Devleti yöneticileri ithalatla son teknoloji silahları elde ederken bunun yanında ordu için yeterli bir savunma sanayii kurma gayretinden vazgeçmedi. 1830’lardan sonra yabancı firmalardan tedarik edilen makine-ekipman, mühendis ve teknik personel ile yüksek teknolojik seviyede askerî ürünleri imal edecek işletmeler kuruldu. 1830’ların sonunda yeni tip buharlı makine ve ekipmanların tedarikiyle Dolmabahçe Tüfekhanesi’nin (bugünkü İnönü Stadyumu’nun olduğu alan) tesisi, 1850’lere doğru top ve mühimmat alanında en önemli imalat merkezi olan Tophane-i Âmire’nin İngiltere’nin Wollwich Arsenal’i örnek alınarak modernizasyonu ve nihayet 1850’lerin hemen başında Zeytinburnu’nda silah ve mühimmat üretimine ait birimlerin birlikte olduğu bir sınâi merkez oluşturulması harp sanayiinde lider ülkelerin üretim seviye ve standardını yakalama gayretiydi. Zeytinburnu Fabrikalar Kompleksi (İşaret edilen üretim birimleri sonradan eklenmiştir). Kaynak: (Zeytinburnu, Yollar ve Kapılar, (yay. haz.) Süleyman Faruk Göncüoğlu, İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları, 2013, s. 60). II. Mahmud ile hızlanan teknolojik hamle Sultan Abdülmecid, Abdülaziz ve II. Abdülhamid dönemlerinde de devam etti. 1840’larda ortaya çıkan ve Osmanlı sanayiinde yüzyıl ortasından sonra üretimi gerçekleşen iğneli tüfeği şeşhaneli (yiv-set) ve kuyruktan dolar sistem takip etmiş, 1870’lerde yeni yeri olan Tophane Tüfekhanesi’nde bu sistem tüfekler makine-ekipman tedarikiyle üretilebilmişti. 1877-78 Osmanlı-Rus Harbi’nde Osmanlı piyadesi dönemin en sade, uzun menzil ve yüksek isabet sağlayan Martini-Henry tüfeklerini kullanırken topçular Alman Krupp firmasından satın alınan son model topları ateşleyebildiler. Alman Krupp Fabrikası’yla Yapılan Kontrat Kaynak: (BOA, Y.MTV, 79/14). Tüfek ve toplara gerekli mühimmat imal edecek üretim birimleri de uzun yüzyılda yeniden yapılandırıldı. Sultan III. Selim zamanında ahşap tapa imalatının yapıldığı Kırkağaç (Karaağaç) Fişekhanesi, değişen silah teknolojine uyum sağlayarak 1840’lı yılların başında İngiltere’den uzmanlar ve makine-ekipman tedarikiyle üretim sahasını genişletti. 1852 ve 1870’lerde yeniden modernize edilen işletme sırasıyla şeşhaneli ve iğneli tüfeklerin kurşunlarını üretirken 1872’den itibaren artık gelişmiş ülkelerin kullandığı metalik kapsüllü fişek imalatına başlamıştı. Ancak, genişleyen orduya ve hızlanan savaşlara daha fazla mühimmat gerekliydi ve Kırkağaç Fişekhanesi bu konuda yeterli gelmedi. İmparatorluğun sınâi merkezi konumundaki Zeytinburnu’nda modern bir fişekhanenin kurulması Sultan Abdülaziz zamanında hayata geçirildi (1873-1875) ve gerekli ekipman Avrupa’dan getirilerek metalik fişeklerin bir kısmının burada üretimi planlandı. Fişek imalatına münhasır binaların inşasıyla birlikte Tophane ve Tüfekhane’deki fişek üretim birimleri yeni yerine taşınarak boş kalan binalar başka birimlere tahsis edildi. Zeytinburnu Fişekhanesi, II. Abdülhamid döneminin sonlarına doğru yeniden yapılandırılarak Mauser fişeği imal eden bir yer haline geldi. Zeytinburnu Mauser Fişekhanesi Kaynak: (İstanbul Üniversitesi, Nadir Eserler Kütüphanesi) Çabalar Sonuç Verdi mi? Yüklü finansmanlar sağlanarak inşa ya da ihya edilen bu üretim birimleri savaş zamanı bir milyon civarı askeri seferber eden bir siyasî organizasyon için yeterli gelmedi. Başka bir ifadeyle Avrupa ve Amerika’dan yapılan teknoloji transferleri silahlı kuvvetlerin ihtiyacını karşılamaktan uzak kaldı ve ithalatı yerli üretimle ikâme etmek imparatorluğun sonuna kadar mümkün olmadı. Bu durumun sebeplerinden ilki 1850’lerden sonra artan silahlanma rekabetinin doğurduğu güvensizlik ortamı ve bunun mecbur ettiği acil silahlanma ihtiyaçlarıydı. Güvensizliğin daha fazla silah siparişini doğurması her seferinde yurt içi üretim teşebbüsünü geriye götürdü. Eğer yeterli teknik personel ve mali imkanlar paranteze alınırsa kendine yeter bir savunma sanayii kurabilmenin önündeki en büyük engellerden biri aciliyet içeren bu silah siparişleriydi. Ordu donatımı için daha öncelikli olan silah ithalatlarıyla uzun bir süre sonra meyvelerini verebilecek olan sanayileşme faaliyeti ancak sınai bir ekonominin varlığı ve diğer altyapısal imkanlarla birlikte yürütülebilirdi. Yerli üretimle doğrudan alımları beraber devam ettirecek seviyede beşerî ve fizikî sermayeye sahip olunmaması, daha acil olan silah alımlarını yurt içi üretim faaliyetlerinden birkaç adım öne çıkardı. Osmanlı Devleti Harp Sanayii Kurma Teşebbüsü Kaynak: (Fatih Tetik, Sultanın Silahları: II. Abdülhamid Dönemi Savunma Sanayii ve Silah Teknolojisi, İstanbul: Dergah Yayınları, 2018, s. 136.) Mecburiyetten doğan bu silah siparişlerinin yerli üretime olumsuz etkisi kadar imalatın geri kalmasında bir diğer faktör Osmanlı yöneticilerinin teknoloji transfer modelini değiştirme konusunda yetersiz istekleriydi. Özellikle XIX. yüzyılın ortalarından itibaren yerli savunma sanayii faaliyetlerinin global seviyeye çıkarılması için uygulanan yöntemde hem yöneticilerin ısrarcı olmaması hem de küresel firmaların teknoloji vermeye yanaşmaması ile değişikliğe gidilemedi. Üretim ekipmanlarının tedariki için oluşturulan komisyonların münferiden alet-edevat satın alımı ve bunları gösterecek teknik personelle anlaşmaya dayanan klasik modelinde istenen miktarda üretimi gerçekleştirmek zordu. Teknoloji bağımlısı ülkelerin yerli sanayilerini kurma ve geliştirebilmeleri için bu model yerine daha kapsamlı bir yeniden yapılandırma anlamına gelen “ortak girişim” (joint venture agreements) veya “anahtar teslim projeleri” (turn-key project) gibi transfer tercihlerine yönelmesi daha uygundu. Mesela Bakırköy Dumansız Barut Fabrikası ile Zeytinburnu Mauser Fişek Fabrikası’nda anahtar teslim transfer modelinde kısmen başarı sağlanmıştı. Deutsche Waffen and Munitionsfabriken firması ile Zeytinburnu Fişekhanesi’nin modernizasyonuna dair 27 Ağustos 1906 tarihinde imzalanan kontrat. Kaynak: (BOA, Y.A.RES, 138/131). Top ve tüfek gibi ana silah sistemlerinde yeterli bir üretim kapasitesi yakalanamaması sadece transfer modelinden kaynaklanmadı. Bunun yanında altyapısal eksiklikler, finansman tedarikinde yaşanan zorluklar ve yeni teknolojinin içselleştirilmesinde hayati derecede önemli olan teknik personel yetersizliği başarısızlıkta belirleyici olmuş ve Osmanlı harp sanayii ateşli silahlar teknolojisinde dramatik değişikliklerin olduğu kabaca 1850-1914 arasında daha çok bir bakım-onarım merkezi olarak görev yapmıştı. Tophane ve Tüfekhane birer bakım-onarım merkezi olurken Baruthane ve Fişekhane’de uygulanan anahtar teslim modeliyle kısmi bir başarı elde edildi. Bu aslında yöneticilerin XIX. yüzyılın son çeyreğinde bilinçli olarak verdikleri bir karardı. Süreç içerisinde materyal transferiyle başarının bir türlü gelmemesi neticesinde idareciler bir ehem-mühim ayrımına gitti. Yeni silahlar doğrudan alım yöntemiyle temin edilirken bunların ihtiyaç duyduğu mühimmatın yerli üretim merkezlerinde imal edilmesine ağırlık verilerek savaş zamanı ordunun mühimmatsız kalması önlenmeye çalışıldı. Sıklet merkezindeki bu değişim Dumansız Barut Fabrikası’nda yüksek, Fişekhane’de ise daha aşağı seviyede bir başarının yakalanmasında belirleyici faktördü. Yöneticilerin, Tophane ve Tüfekhane’yi bir üretim merkezi yapmak yerine mühimmatı üretecek işletmelere öncelik vermeleri geç de olsa stratejik bir ayrıma gidildiğini göstermektedir. Tophane-i Âmire Fabrikalarının Günlük İmalat Jurnali. Kaynak: (BOA, Y.PRK.ASK, 93/43). Sermaye, Emek ve Lojistik Yönetimi Yeterli miydi? Karar vericilerin böyle bir stratejik tercih yapmaları aslında buna mecbur kalmalarının da bir sonucuydu. Bir silah sanayii işletmesinin idamesinde olmazsa olmaz olan emek, finansman ve yönetim-organizasyon becerisi Osmanlı toplum ve ekonomik hayatında istenilen seviyede değildi. Bu üç önemli faktör silah ve mühimmat üretimini yapacak müesseselerin hem tesisini hem de işletimini sağlayacak olan fizikî ve beşerî sermaye alanlarıydı. Bir kere finansman en önemli unsurlardan biriydi. Gelişmekte olan ülkelerin çoğunda savunma sanayii faaliyetlerine yönelik sıradan teşebbüs dahi önemli miktarda kaynakların bu alana aktarılmasıyla mümkündü. Ülke gelirlerinin büyük bir bölümü vergi gelirlerinden oluşan zirâi bir toplumda ise sanayi sektörünü kurma ve işletme daha zordu. Klasik dönemlerden itibaren fizikî sermaye konusunda mülkiyeti elinde bulunduran Osmanlı Devleti, XIX. yüzyılda da bu konuda taviz vermeyerek stratejik bir sektör olarak görülen silah sanayii alanında meydana gelen yatırım ve üretimi finanse etmeye ve kontrolü sürdürmeye devam etti. Sultan Abdülaziz ve II. Abdülhamid dönemlerinde harcamaların %30-50 arasında bir oranın savunma giderlerine sarf edildiğine bakılırsa bu teşebbüsün ülke hazinesi üzerinde büyük bir yük oluşturduğu görülebilir. Yine XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı maliyesinde meydana gelen kronik bütçe açıklarının ve dış borçlanmaların en önemli sebeplerinden biri savaş giderleri ve güvenlik harcamalarıydı. Güvenliğin tesis edilebilmesi ve silahlı kuvvetlerin son teknoloji harp aletleriyle donatımı için harcanan yüklü meblağlar bir yandan da altyapısal ve üretime dönük yatırımlara tahsis edilecek kaynakları azalttığı için ek vergiler dışında gelirleri artırmak mümkün olmadı. Sermayenin yanında bir diğer faktör bileşeni emekti. Sermaye alanında olduğu gibi burada da kadim zamanlara benzer şekilde tek kontrol sahibi siyasî iradeydi ve XIX. yüzyılda bu konuda yine taviz verilmedi. Bu merkezî kontrole rağmen, Osmanlı topraklarında ve ekonomik hayatında kıt olan emeğin stratejik bir alan olarak görülen savunma sanayiine ait üretim merkezlerinde dahi ihtiyacı karşılayamamış olmasında bazı unsurlar etkili olmuşa benzemektedir: Emek arzının düşüklüğünde önemli bir sebep Osmanlı topraklarında ziraî dönüşümün yaşanmayarak şehirlerdeki nüfusu artırmamış olmasıydı. Avrupa’da tarımda meydana gelen teknik gelişmeler verimliliği artırmış ve buna bağlı olarak nüfusun önemli bir kısmı şehirlerde çalışmayı göze alarak artık işgücü ya da emek fazlası olarak fabrikalara gelmişti. Bu sayede ücretler düşerken işgücü arzı da artmıştı. Sanayileşme için finansmanın yanında mutlaka yeterli ve nitelikli emek arzının kritik sektörlere hazır halde olması gerekmekteydi. Beşerî sermayenin nicelik kadar nitelik olarak azlığı da sanayileşmenin önünde engeldi. Her ne kadar Osmanlı yöneticileri bu sorunu aşmak için hem yurt dışına öğrenci ve personel gönderilmesiyle kalifiye insan sayısını artırma hem de Avrupa ve Amerika’dan uzman tedarikiyle nitelikli emeği yeterli seviyeye çıkarmayı hedeflediyse de bu politika başarılı olmadı. Ancak idarecilerin bu hayati sorunu aşabilmek için; teknik okullaşma ile personel yetiştirme, asker ve çocuk emeğinden faydalanarak maliyetleri düşürme ve sivil işçilere yönelik yeni düzenlemelerle kalifiye emek arzını artırmaya dair gayretleri yeterli olmasa da kayda değerdir. Sermaye ve emek yanında bir diğer önemli unsur lojistik ve malzeme yönetimiydi. İthal edilen silah ve mühimmatın teslim alınması, kontrolü, tasnifi, depolarda muhafazası, birliklere dağıtımı ve ait olduğu yerde bakımlarının sürdürülmesi silahlı kuvvetlerin harbe hazır olmasında kritik derecede önemliydi. Bu kabiliyet, rasyonel bir yönetim-organizasyon becerisi ve merkezden gelen talimatları harfiyen uygulayan personel ile mümkündü ancak buradaki aksaklıklar da idarecilerin işini zorlaştırdı. Personelin vazifesine özensizliğini silahların bakım-onarım faaliyetlerinin ciddiyetsizliğinde görmek mümkündür: Mesela top ve tüfeklerin düzgün ve doğru tasnif edilerek istiflenmemesi teftiş komisyonlarının birliklere ait depolarda yaptıkları muayenelerden anlaşılmaktadır. Müfettişlerin, merkezî birimlere gönderdikleri raporlara yansıyan ortak kanaat söz konusu kötü koşullar sebebiyle kısa süre içerisinde savaş aletlerinin kullanım dışına çıkacağı yönündeydi. Buna dair gözlemlerin sadece taşradaki birliklerde değil merkezî üretim birimi olan Tophane-i Âmire’de dahi var olması özensizliğin kurumsal bir kültür haline gelmiş olabileceğini göstermektedir. Dolayısıyla, yüksek maliyetlerle alınan harp alet-edevatının önemli bir kısmı; gerek yeterli depoların olmaması, gerek birliklerde usta eksikliği sebebiyle bozulanların tamir edilememesi ve gerekse yetersiz ve yanlış bakım-onarım uygulamaları nedeniyle henüz teknolojik olarak ömrünü tamamlamadan kullanım dışına çıktı. Erkan-ı Harb Kolağası Fahreddin Bey’in 4. Ordu’ya Yaptığı 17 Haziran 1898 Tarihli Teftiş Raporu. Kaynak: (ATASE, OYH, 6/41). Osmanlı Savunma Sanayii Stratejisinin Genel Hatları Ne İdi? Bilhassa XIX. yüzyılın ikinci yarısından sonra uygulamaya konulan silahlanma stratejisi ve savunma sanayii kurma faaliyetleri üç temel mekanizmaya sahipti: Bunlardan ilki, silahlı kuvvetlerin ihtiyaç duyduğu top ve tüfekleri en güvenli yol olan doğrudan satın alımlarla tedarik etmekti ve acil silahlanma ihtiyacı, gelişmiş ülkelerin kullandığı son teknoloji silahlara sahip olarak halledilmeye çalışıldı. İkincisi, satın alınan bu silah ve mühimmatı yurt içinde ikame etmenin yollarını aramaktı ve bunun için gerekli olan makine ve diğer alet-edevat, onları gösterecek uzmanlarla birlikte yurt dışından transfer edildi. Bu transfer modeli, Tophane ve Tüfekhane’nin yeni silahların tamirlerinin yapılabildiği ve öncelikli bazı parçalarının üretilebildiği bir bakım-onarım merkezi haline gelebilmesini sağladıysa da ordunun ihtiyacı olan silah ve mühimmatı bütünüyle imal etmekten uzak kaldı. Üçüncü olarak ise Baruthane ve Fişekhane gibi üretim birimlerinde daha kapsamlı bir yeniden yapılandırma modeli olan anahtar teslim projeleri devreye sokuldu. Bu transfer modeli, müteahhit firmanın işletmenin numune üretimini gerçekleştirmesine kadar bütün safahatından sorumlu tutulması sebebiyle ilk iki modele göre başarı şansı yüksek bir yoldu ve nitekim XX. yüzyılın başlarında Baruthane ve Fişekhane’deki bu pratiklerle kısmen başarılı olundu. Bu adaptasyonla Osmanlı ordusunun ihtiyacı olan barut ve fişeğin bir kısmı ait olduğu imalat birimlerinde üretilebildi. Tophane Tüfekhanesi Montajhane Bölümü Kaynak: (İstanbul Üniversitesi, Nadir Eserler Kütüphanesi) KAYNAKÇA Arşivler Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Daire Başkanlığı Arşivi (ATASE) Cumhurbaşkanlığı-Milli Saraylar, Halife Abdülmecid Efendi Kütüphanesi Matbu Eserler Ahmed Muhtar, Devr-i Hâzırda Osmanlı Topçuları, İstanbul 1899. Askeri Fabrikalar Mamulatı ve Masnuatı, İmalat-ı Harbiye Fabrikaları, Baskı yeri ve tarihi yok. Askeri Fabrikalar Tarihçesi, Ankara: Askeri Fabrikalar Basımevi, 1940 Araştırma ve İnceleme Eserler Agoston, Gabor, Barut, Top ve Tüfek, Osmanlı İmparatorluğu’nun Askeri Gücü ve Silah Sanayisi, İstanbul, 2006. Akarlı, Engin, D., The Problems of External Pressures, Power Struggles and Budgetary Deficits in Ottoman Politics under Abdulhamid II, (1876-1909), Origins and Solutions, Princeton University, Ph. D., 1976. Clark, Edward, “The Ottoman Industrial Revolution”, IJMES 5 (1974), s. 65-76. Creveld, van Martin, Tecnology and War, From 2000 B.C to the Present, The Free Press: New York, 1989. Genç, Mehmet, Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi, İstanbul: Ötüken Yayınları, 2002. Grant, Jonathan A., “The Sword of the Sultan: Ottoman Army İmports 1854-1914”, The Journal of Military History 66 (1), January 2002, s. 9-36. Headrick, Daniel R., The Tentacles of Progress: Technology Transfer in the Age of Imperialism 1850-1940, Oxford University Press, 1988. Krause, Keith, Arms and the State, Patterns of Military Production and Trade, Cambridge: Cambridge University Press, 1992. Quataert, Donald, Manufacturing and Tecnology Transfer in the Ottoman Empire 1800-1914, İstanbul: İsis Press, 1992. Soyluer, Serdal, Osmanlı Silah Sanayii’nde Modernleşme Çabaları (1839-1876), (dan). Prof. Dr. Mehmet Ali Beyhan, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2013. Tetik, Fatih, Sultanın Silahları: II. Abdülhamid Dönemi Savunma Sanayii ve Silah Teknolojisi, İstanbul: Dergah Yayınları, 2018. Yıldız, Gültekin, Osmanlı Devleti’nde Askerî İstihbarat, İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2019.
10
dk.
bottom of page
.png)





