Uceymi Sadun Paşa'nın Atatürk'e Sadakati

Birinci Dünya Savaşı ve Türk İstiklal Harbi süreci, sadece düzenli orduların değil, aynı zamanda yerel unsurların ve aşiret yapılarının da jeopolitik dengeleri değiştirdiği bir dönemdir. Bu dönemin en nevi şahsına münhasır figürlerinden biri olan Müntefik Aşireti Reisi Uceymi Sadun Paşa, Osmanlı Devleti’ne olan bağlılığı ve Mustafa Kemal Atatürk ile kurduğu stratejik dostlukla modern Türk tarih yazımında müstesna bir yere sahiptir.

I. Dünya Savaşı sırasında Irak Cephesi, İngilizlerin petrol sahalarını kontrol etme arzusu ve bölgedeki Arap aşiretlerini Osmanlı idaresine karşı kışkırtma faaliyetlerine sahne olmuştur. İngiliz istihbarat servisleri (özellikle Gertrude Bell ve T.E. Lawrence kanalıyla), bölgenin en güçlü yapılarından biri olan Müntefik Aşireti’ni kendi saflarına çekmek amacıyla Uceymi Paşa’ya müstakbel Irak Krallığı ve geniş finansal imkanlar vadetmiştir.

Uceymi Paşa, dönemin konjonktürel tekliflerini reddederek Hilafet makamına ve Devlet-i Aliyye’ye biat ilkesine sadık kalmıştır. Bu duruşuyla bölgedeki İngiliz ilerleyişine karşı paramiliter bir direnç odağı oluşturmuş, Şuaybe ve Kut'ül Amare kuşatması gibi kritik süreçlerde Osmanlı ordusuna lojistik ve milis desteği sağlamıştır.

Uceymi Paşa ile Mustafa Kemal Atatürk’ün yolları, 1917 yılında 7. Ordu Komutanlığı görevi sırasında kesişmiştir. Mustafa Kemal Paşa, bölgedeki aşiretlerin sadakatsizliği ve İngiliz etkisi altında olduğu bir dönemde, Uceymi Paşa’nın sergilediği karakterli duruşu takdirle karşılamıştır. Bu tanışıklık, askeri bir iş birliğinden öte, karşılıklı güvene dayalı bir şahsi dostluğa evrilmiştir.

30 Ekim 1918 tarihli Mondros Mütarekesi’nin ardından Osmanlı birliklerinin bölgeden çekilmesiyle Uceymi Paşa, işgal güçleri karşısında yalnız kalmıştır. İngilizlerin teslim olma veya iş birliği yapma baskılarını reddederek, binlerce atlısıyla birlikte kuzeye, Anadolu içlerine doğru bir stratejik hicret başlatmıştır.

Mardin, Urfa ve Viranşehir hattında Fransız işgaline karşı yürütülen Kuvay-ı Milliye hareketine aktif katılım göstermiştir. Kendi aşiret kuvvetleriyle Fransız birliklerinin ilerleyişini yavaşlatmış ve bölgedeki direnişin moral motivasyon kaynağı olmuştur.

Cumhuriyet’in ilanından sonra Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Uceymi Paşa’yı Ankara’ya davet ederek kendisine olan vefasını göstermiştir. Paşa’ya hizmetleri karşılığında geniş araziler ve mülkler teklif edilmiş olsa da, Paşa bu ödüllendirmelerin büyük kısmını feragatle karşılamış, mücadelesinin temel motivasyonunun şahsi kazanç değil, vatan savunması olduğunu vurgulamıştır.

1920'li yıllarda kendisine ve ailesine Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığı verilmiş, hayatının geri kalanını Urfa bölgesinde mütevazı bir şekilde sürdürmüştür. 1960 yılında Urfa'da vefat eden Uceymi Sadun Paşa, hem Osmanlı döneminin son sadık beylerinden biri hem de Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş harcına ter dökmüş bir kahraman olarak tarihteki yerini almıştır.

Uceymi Sadun Paşa’nın hayatı; etnik kökenin, milli aidiyet ve siyasi sadakatle nasıl mezcedilebileceğinin somut bir örneğidir. Atatürk’ün Kardeşim hitabına mazhar olan Paşa, imparatorluktan ulus devlete geçiş sürecinde vatan kavramının coğrafi sınırları aşan manevi boyutunu temsil etmiştir.