İlk Obsidyen Ticaretinin Mezopotamya’ya Uzanan Yolu

İnsanlık tarihinin en erken ve en stratejik ticari faaliyeti, metal devrinden çok daha önce, volkanik cam olarak da bilinen "obsidyen" etrafında şekillenmiştir. Cilalı Taş Devri’nde (Neolitik Dönem), henüz madenlerin eritilip işlenmediği bir dünyada obsidyen, keskinliği ve estetik güzelliğiyle antik dünyanın en kıymetli emtiasıydı. Neolitik insanın elinde cerrahi bir neşter kadar keskin bıçaklara, görkemli aynalara ve prestij nesnelerine dönüşen bu volkanik taş, Anadolu’nun yüksek platolarından Mezopotamya’nın bereketli ovalarına kadar uzanan binlerce kilometrelik ilk "ticaret yollarının" mimarı olmuştur. Obsidyen ticareti, sadece bir mal takası değil, aynı zamanda fikirlerin, inançların ve kültürel etkileşimlerin coğrafyalar arası ilk büyük transferidir.

Obsidyen, her yerde bulunmayan, yalnızca belirli volkanik faaliyetlerin sonucunda oluşan nadir bir kayaçtır. Anadolu, bu konuda dünyanın en zengin yataklarına ev sahipliği yapmaktadır. Özellikle Orta Anadolu’daki Kapadokya bölgesi (Acıgöl ve Çiftlik yatakları) ile Doğu Anadolu’daki Nemrut Dağı ve Bingöl çevresi, antik dünyanın ana obsidyen kaynaklarıydı. Arkeolojik araştırmalar ve kimyasal analizler (iz element analizi), bu bölgelerden çıkarılan obsidyen parçalarının yüzlerce kilometre ötedeki Levant kıyılarına, Kıbrıs adasına ve Basra Körfezi’ne kadar ulaştığını kanıtlamaktadır. Bu durum, Neolitik insanların sanılanın aksine çok geniş bir coğrafi ağ içerisinde hareket ettiklerini ve karmaşık bir lojistik sisteme sahip olduklarını göstermektedir.

Obsidyen ticaretinin merkezi duraklarından biri olan Çatalhöyük, bu ağın ne denli sofistike olduğunu anlamamız için eşsiz veriler sunar. Çatalhöyük sakinleri, Kapadokya’dan getirdikleri ham obsidyeni usta zanaatkarlar eliyle işleyerek sadece alet yapmıyor, aynı zamanda bu taşı toplumsal bir statü simgesine dönüştürüyorlardı. Mezarlarda bulunan kusursuz işçilikli obsidyen aynalar ve mızrak uçları, bu taşın dini ve sosyal bir öneme sahip olduğunu doğrular. Ticaret genellikle "el değiştirme" (down-the-line trade) yöntemiyle, bir yerleşim yerinden diğerine aktarılarak gerçekleşiyordu. Bu süreçte obsidyen, sadece fiziksel bir ihtiyaç değil, kabileler arası diplomasiyi ve barışı sağlayan bir "diplomatik hediye" işlevi de görüyordu.

Mezopotamya’nın güneyinde, taş bakımından fakir olan alüvyon ovalarında yaşayan topluluklar için Anadolu’dan gelen obsidyen, teknolojik bir zorunluluktu. Eriha’dan (Jericho) Jarmo’ya kadar uzanan geniş bir sahada obsidyenin varlığı, kıtalararası ticaretin temellerinin tarım devrimiyle eş zamanlı atıldığını kanıtlar. Bu ticaret ağı, ileride Tunç Çağı’nda kurulacak olan kalay ve bakır ticaret yollarının öncülü olmuştur. İnsanlar obsidyen peşinde koştururken sadece taşı taşımamış; bitki tohumlarını, hayvan evcilleştirme tekniklerini ve mimari stilleri de yanlarında götürmüşlerdir. Böylece obsidyen, Neolitik "küreselleşmenin" ilk yakıtı haline gelmiştir.

Obsidyen ticaretinin gerilemesi, ancak MÖ 4. bin yılda metalürjinin gelişmesi ve bakırın daha kolay şekillendirilebilir bir alternatif olarak öne çıkmasıyla başlamıştır. Ancak bu siyah camın bıraktığı miras, insanlık tarihinin gelişiminde silinmez bir iz bırakmıştır. İlk obsidyen ticareti, insanın ihtiyaçlarını karşılamak için uzak mesafeleri aşma azmini ve yerleşik hayata geçen toplulukların birbirine nasıl muhtaç olduğunu gösteren en eski ekonomik belgedir. Bugün arkeologlar, toprağın altından çıkan küçük bir obsidyen parçasının kimyasal parmak izini takip ederek, binlerce yıl önce kurulmuş olan o görünmez gönül ve ticaret köprülerini yeniden inşa etmektedirler.