Asya Kıtası

Hegelci bir bakışla tarih çizgisinden söz edersek, Almanlardan çok Slav milletleri 19. asır tarihçiliğini belirlemiştir. Bunu abartılardan kaçınarak ve bir ihtiyat koyarak söyleyebiliriz. Âdeta o geçmiş asırlar boyunca Göktürkler, Selçuklular, birtakım “tavaif-i mülûk” dediğimiz Asya'daki devletlerimiz sanki Hegelyan bir çizgi üzerinde Osmanlı Devleti’ni ve Osmanlı medeniyetini inşa etmek için tarihi yolculuklarını yapmışlardır. Böyle bir tarihsel misyon söz konusudur. Ve bütün bunlar dolayısıyla da Türkiye bugün Türkiye Cumhuriyet Devleti’dir. Bu da ne demektir? Osmanlı Devletinin mirası Türklere yüklenmiştir. Her anlamıyla ordumuzla, bürokrasimizle, hatta 1853- 1856 Kırım Savaşı’ndan itibaren yaptığımız borçlarımızla. Biliyorsunuz Türkiye Cumhuriyeti ilan edildikten sonra borçlarını inkâr etmemiştir. Türkiye, Sovyetler Birliği gibi yapmadı. Sovyetler “Çarın borcu bizi ilgilendirmez” demiş, borçları reddetmiştir. Bu tavır SSCB’nin uluslararası ilişkilerini sekteye uğrattığı gibi bir müddet sonra da Rusya bunu ödemek zorunda kaldı. Borcu 70 sene geçse de ödediler. Kimse borcunu bırakmaz, siz de ödemek zorunda kalırsınız. Türkiye, o zamanki fakir Türkiye, o zamanki tahıl ülkesi Türkiye, Osmanlı borçlarını yüklenmiştir, öyle ki bu borçların teorik ve pratik olarak büyük bir kısmını da Türkiye Cumhuriyeti’nin sınırları dışında kalan eski vilayetlerin yaptığı bellidir. Yani Halep’in, Şam’ın, Lübnan’ın, Beyrut’un altyapısını bu devlet yapmıştır. Rumeli’deki birtakım müesseseleri bu devlet kurmuştur. (Borçlar o yeni devletlerin ödeme kapasitesine bırakılmamıştır. Bu borçları ödesinler denmemiştir.)

Timur Bizans’la kavga etmiyor. Timur’dan önce Bizans’ı özellikle Marmara Bölgesi’ne iteleyen, güçsüzleştiren Osmanlı’ydı. Ayrıca onun Memluklarla da çatışmaya fırsatı olmadı. Timur’un Anadolu’ya yönelmesine neden olan şey ne Bizans ne de Batıydı. Onun asıl hedefi Osmanlı Türkleriydi. Bu da Türk tarihi için dönüm noktalarından biridir. Ama şunun üzerinde duralım; Timur’un Batı ile çok sıcak, dostane ilişki kurduğu da doğru değil. Muasır Özbek tarih yazıcılığının bazı mensuplarının ileri sürdüğü “Avrupa’yı Timur’un kurtardığı” iddiası doğru değildir. Özbek âlimler bir araya gelerek bu çerçevede bir bildiri de yayınladılar. Bu tabii aşırı bir görüştür, zamancı bir görüştür. Yani emik değil, etik bir yöntem ve yaklaşımdır. Dıştan bakışta bile kendi zamanına, kendi şartlarına göre biçimlendirilmiş bir yorumdur. Timur’un Bizans ile olan münasebetleri, Yıldırım Bâyezid’in İstanbul’u kuşattığı ve Osmanlı’nın Anadolu ile Rumeli’deki gücünü pekiştirdiği bir dönemde yoğunlaşmıştır. Bizans İmparatoru Manuel II Palaiologos, Osmanlı baskısı altında çaresiz kalınca, doğudan yükselen bu büyük gücü bir kurtarıcı olarak görmüştür. Timur da Batı’ya yönelirken Bizans’ı tamamen ortadan kaldırmak yerine, onları Osmanlı’ya karşı bir "içeriden müttefik" olarak konumlandırmayı tercih etmiştir. Bu yaklaşım, Timur’un rakiplerini zayıflatmak için çevreleme politikasının bir parçasıdır. Ankara Savaşı'na (1402) giden süreçte Timur ve Bizans arasında yoğun bir elçi trafiği yaşanmıştır. Timur, Bizans imparatorundan Osmanlı’ya ödediği vergiyi kendisine vermesini ve Bizans topraklarının kendisine tabi olmasını talep etmiştir. Bizans ise Osmanlı tehdidini bertaraf etmek adına Timur’un üstünlüğünü (vasallık statüsünü) kabul etmeye hazır olduğunu bildirmiştir. Timur’un bu süreçteki temel amacı, Hıristiyan dünyasıyla bir din savaşı başlatmak değil, Osmanlı’yı arkadan kuşatacak diplomatik kanalları açık tutmaktır. 1402’de Yıldırım Bâyezid’i mağlup eden Timur, Anadolu’da bir süre kalmış ve bu süreçte Hıristiyan dünyasına bir mesaj vermeyi ihmal etmemiştir. Osmanlıların yıllardır alamadığı, Rodos Şövalyeleri’nin elindeki İzmir’i kısa sürede fethederek "Gazi" unvanını pekiştirmiştir. Bu hamle, Bizans’a ve Avrupa’ya "Sadece Müslümanlarla değil, gerekirse sizinle de savaşırım" mesajı taşırken, aynı zamanda Bizans’ın hayatta kalmasını sağlayarak bölgedeki otorite boşluğunu kendi lehine yönetmiştir. Timur çekildikten sonra Bizans, Osmanlı’nın girdiği Fetret Devri sayesinde yarım asır daha ömrünü uzatabilmiştir.

Altın Orda doğrudan doğruya Cengiz Han sülalesinin Doğu Avrupa’ya ve Rusya’ya, bir bakıma bugün Rusların, Ukraynalıların ve Kırım’ın bulunduğu bölgeye hediye ettiği bir alt devlet ve medeniyet dönemidir. Tatar ismini benimseyen Kıpçak Türklerinin devleti olan bu yapı, aynı zamanda Doğu Avrupa’nın da son Türk imparatorluğudur. Zirvede olduğu dönemde Kazakistan ve Sibirya gibi Asya ülkelerine de taşan devlet, zaman zaman Balkanların büyük kısmı ile Polonya’ya kadar da yayılmıştır. Kiev Rusya’sının 1240 yılında Batu Han tarafından alınmasıyla kuruluşu tamamlanan bu devletin başkenti, Volga üzerinde bulunan Saray şehridir. Altın Orda’nın içinde Kıpçaklar ağırlıklıdır. Kançılaryada tamamıyla Uygur kâtipler kullanılmaktadır ve terimler tamamıyla Türkçedir. Moğolca kelimeler istisnaidir, “Saray” gibi bina veya Yamçik gibi vergi adları Moğolcadır. Altın Orda Devleti diğer vassallar gibi Karakurum’daki Büyük Han’a tabidir. Tabiatıyla burada çok önemli bir sorun vardır, Altın Orda’nın kurucuları ve savaşçıları içinde Moğol Tatarlar azınlıkta oldukları için öbürkülerin arasında erimektedirler. Altın Orda’ya bilhassa Memluklar sayesinde İslam propagandası ve misyonerliği girdiği için başta Batu Han bu akıma kayıtsız kalmamış ve îlhanlılardan daha çabuk, daha önce hızla İslamlaşmışlardır, bu sırada Moğol unsur da giderek kaybolmuş, erimiştir. Batu Han’ın küçük kardeşi Berke Han’ın Müslümanlığı kabul etmesiyle Altın Orda tam manasıyla bir Türk-İslam devleti haline gelmiştir. Fakat burada artık Altın Orda’nın Moğol olmadığını da belirtmek zorundayız. Birtakım klasik Rusya tarihçileri “Mogalska-Tatarska İga” boyunduruğu diyorlar. Peki Moğol ile Tatar’ı neden ayırıyorlar ve Tatar unvanını neden bütün Kıpçaklara ad diye vermiyorlar? Burada sadece onların historik, filolojik bilgisizliğinden daha çok bizatihi o zamanki Kıpçak kabilelerin de bu ismi benimsemelerinin bir rolü vardır. Yani pek içinde olmadıkları bir kimliği sahiplenmişlerdir. Nitekim benzer bir vaka da Emir Timur’un Cengiz Han soyuna akrabalık merakı yüzünden Hind’de yaşanmıştır. Bunlar kendilerinde o mirası gördükçe halk da onlara “Moğol” veya “Mugal” yakıştırması yapmıştır. Sonraki Ingiliz idaresinin bu unvanı (Mugal) kullanışında gerçekten emperyalist asimilasyon politikası mı rol oynuyor, yoksa doğrudan doğruya mahalli kullanıma itaat mi ediliyor (çünkü İngilizlerin öyle bir gelenekleri vardır) tartışılır. Her halükârda Hind hükümdarlarına, Babür Devleti’ne ve o kurulan teşkilata Moğol demek ne kadar manasızsa, benzer bir şeyi Altın Orda’ya hamletmek de pek anlamlı sayılmamalıdır.

Bilinen yazılı Türk tarihi aşağı yukarı 12 asır almaktadır. Parantez açarak söylüyorum, daha önce umumiyede Orhun yazıtlarını ve diğer yazılı kaynakları irdeler ve derdik ki “Türklerin tarihi kendi ifadeleriyle 8. asrın ortalarında başlıyor, bunun dışında Türkler hakkında bilgileri başka milletlerden ve edebiyatlardan öğreniyoruz.” Son araştırmalar gösterdi ki, bizzat Orhun bölgesinde bile bu yazıtların tarihi iki asır kadar geriye gitmektedir. Göktürklük bu stepin ortasında Moğollarla komşu olan varlık tarafından kurulmuş abide ve taşlar yığını değildir. Şu anda bile çok çarpıcı bir biçimde tarihi bilgimiz ve yorumumuz değiştirilmek durumundadır. O takdirde şunu söylemek gerekiyor. 12 asırlık Türk tarihi içinde yani Türkçe kaydedilmiş Türk tarihi içinde Osmanlı tarihi ve Osmanlı devlet yapısı bir zirveyi temsil eder. Türklerin kökenleri Hunlara (M.Ö. 3. yüzyıl) ve daha eski bozkır kültürlerine dayansa da, tarihin "derli toplu" olarak başlaması 552 yılında Göktürk (Kök Türk) Kağanlığı'nın kuruluşuyla kabul edilir. Bu dönemin en büyük farkı, tarihte ilk kez bir devletin kendi isminde "Türk" kelimesini siyasi bir kimlik olarak kullanmasıdır. Bumin Kağan önderliğinde Avar hakimiyetine son verilerek kurulan bu devlet, dağınık haldeki Türk boylarını tek bir bayrak altında toplamış ve "Türk" adını bir üst kimliğe dönüştürmüştür. Bir milletin tarihinin derli toplu takip edilebilmesi için en önemli kriter yazılı belgelerdir. 8. yüzyılın başlarında dikilen Orhun Abideleri (Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları), Türk tarihinin ilk yazılı belgeleri olarak kabul edilir. Bu yazıtlar sayesinde Türklerin devlet anlayışı, sosyal yapısı, dili ve hatta kendilerine dair tarih bilinci ilk kez bizzat kendi ağızlarından günümüze ulaşmıştır. Bu abidelerle birlikte Türk tarihi, sadece dış kaynakların (Çin, Bizans, Pers) anlattığı bir hikâye olmaktan çıkmış, özgün bir kimlik kazanmıştır. Türk tarihinin bu derli toplu başlangıcı, sadece bir bölgeyle sınırlı kalmamış; Göktürklerden itibaren Türk boylarının batıya doğru hareketiyle dünya tarihinin seyrini değiştirmiştir. Hunların başlattığı ancak Göktürklerin kurumsallaştırdığı devlet geleneği, daha sonra Selçuklular ve Osmanlılar gibi cihan şümul imparatorlukların temel taşı olmuştur. Bugün Sibirya’dan Avrupa içlerine kadar uzanan geniş coğrafyadaki Türk varlığı, işte bu 6. yüzyıldaki siyasi birleşmenin ve Orhun’da taşa kazınan o güçlü iradenin sonucudur.

Hayır, Otlukbeli Savaş’ına kadar, çoğunlukla Doğu Anadolu’ya bu adı verirler. Otlukbeli’nde, Selçuklu hâkimiyetinin Moğollar ve Timur’dan sonraki varislerinden biri olan Uzun Hasan yenilince, Akkoyunlu Devleti’nin aşiretleri İran yaylasına göçtüler ve Azerbaycan’a çekildiler. Onlardan boşalan yerlerde, zaten orada bulunan Kürtler ve bir takım yerleşik şehirlerde yaşayan Ermeniler ve Türkler kaldı. O dönemde Anadolu, boş bir bölgedir ve İran yaylasından akan nüfusun yerleşimine açık bir haldedir. Tarih boyunca pek çok medeniyete ev sahipliği yapmış olan bu topraklar, üzerinde yaşayan her toplulukla birlikte yeni bir isim kuşanmıştır. Bugün gururla kullandığımız "Türkiye" ismi, sanılanın aksine bizim kendimize verdiğimiz bir isimden ziyade, bu topraklara dışarıdan bakanların yakıştırdığı bir kimliktir. Anadolu’nun "Küçük Asya"dan "Turchia"ya dönüşümü, bin yıllık bir yerleşme ve kabullenilme öyküsüdür. Türklerin gelişinden önce bu coğrafya, Batılı kaynaklarda ağırlıklı olarak "Asia Minor" (Küçük Asya) olarak anılıyordu. Grek dünyası ise güneşin doğduğu yönü işaret ederek buraya "Anatolia" (Doğu/Güneşin Doğduğu Yer) ismini vermişti. Bizans döneminde de bu isimlendirmeler korunmuş, bölge bir Roma toprağı olarak görülmüştü. Ancak 1071 Malazgirt Zaferi ile başlayan büyük göç dalgası, sadece bölgenin demografisini değil, haritalardaki adını da kökten değiştirecekti. İlginç bir tarihsel paradoks olarak, bu topraklara "Türkiye" diyen ilk kesim Türkler değil, İtalyan tüccarlar ve Haçlı seferlerine katılan Batılılardı. 11. yüzyılın sonlarından itibaren Anadolu’nun içlerine giren Haçlılar, karşılarında buldukları yoğun Türk nüfusu ve askeri gücü karşısında burayı "Turchia" (Türklerin ülkesi) veya "Turcomannia" olarak adlandırmaya başladılar. Cenevizli ve Venedikli tüccarların ticaret rotalarında bu isim kalıcı hale geldi. Yani dünya bizi bizden önce "Türkiye" olarak tanımıştı. Türkler ise bu coğrafyaya yerleştiklerinde ona çok daha kapsayıcı ve politik bir isim verdiler: "Diyar-ı Rum" (Roma Toprağı). Selçuklu sultanları kendilerini "Sultan-ı Rum" olarak tanımlarken, aslında Roma (Bizans) mirasının üzerine oturduklarını ve o büyük medeniyetin yeni sahipleri olduklarını vurguluyorlardı. Osmanlı İmparatorluğu döneminde de "Devlet-i Aliyye" (Yüce Devlet) ismi tercih edilirken, Batı dünyası haritalarında ısrarla "Empire of Turkey" (Türkiye İmparatorluğu) ifadesini kullanmaya devam etti. yüzyılın sonlarında gelişen Türkçülük akımıyla birlikte, "Türkiye" ismi entelektüel çevrelerde ve edebiyatta bir kimlik simgesi haline dönüştü. Kurtuluş Savaşı döneminde kurulan meclisin adının "Türkiye Büyük Millet Meclisi" olarak belirlenmesi, bu ismin artık resmi bir devlet kimliği olarak benimsendiğinin en somut kanıtıydı. 1923’te Cumhuriyet’in ilanıyla, dış dünyanın yüzyıllardır kullandığı bu coğrafi terim, ulus-devletin sarsılmaz ismi olarak tescillendi.

Doğrudur. Kırım hanlarının, Cuci ulusundan, yani Cengiz’in büyük oğlu Cuci Han soyundan gelen Türkleşmiş Moğollar oldukları kabul edilir. Bunlar Cengiz Han’ın soyundan gelmekteydiler ve bunu her fırsatta vurgulamışlardır. Bu noktaya hususiyetle dikkat etmek lazım; Osmanlı devlet kayıtlarında kendilerinden “Sülale-i Cengiziyye” olarak söz edilen Giraylar, mesela Osmanlıların soylarının tükenmesi durumunda devleti idare etmeye aday hanedanın temsilcileridirler. Bu kuralın, bir anlamda bu şekilde aileyi de kontrol altına almayı hedefleyen Fatih Sultan Mehmed tarafından konulduğunu biliyoruz. Hanlığın idaresi hep de bu ailenin elinde kalmıştır. Osmanlıların hâkimiyeti altında oldukları dönemde de kimin han olarak tahta çıkacağına Osmanlı padişahı karar vermekte olsa da, her zaman Giraylardan biri olmuştur bu. Yani Kırım’ın hâkimiyeti her zaman Giraylar ailesinin elinde kalmıştır. Tabii bu durum da hiç kuşku yok ki Cengiz Han soyundan gelmenin idareye sağladığı meşruiyyet ile yakından ilgilidir.

Bu tabilik öyle birdenbire olmuş bir şey değil, bir süreç var orada. Onu gözden kaçırma tehlikesine düşmemek lazım. Kırım Hanlığı’nın gerçek kurucusu sayılan Hacı Giray, hanlığını 1441'de kurmuştu. Fakat Hacı Giray 1466’da ölünce oğulları taht kavgasına düştü. Mengli Giray ile kardeşi Nurdevlet Han arasında bir hâkimiyet mücadelesinin yaşandığı bu süreçte Kırım ile Osmanlı arasındaki münasebetlerin de başladığını görüyoruz. Bu dönemde Mengli Girayın önce kardeşi karşısında mağlup ve başarısız olup zor günler geçirdiğini, 1467’ye gelindiğinde ise hanlığın idaresini ele geçirdiğini görüyoruz. Ama burada kalıcı bir başarı olmadığı görülüyor. Netice olarak 1474’de iç mücadeleler dolayısıyla Cenevizlilere sığınıyor, fakat Cenevizliler kardeşi ile anlaşıp onu hapsediyorlar. Osmanlı’nın bölgede siyasî bir aktör olarak ortaya çıkması da bu olay ile ilgili zaten. Yani bu bir yerde Kırım’ın iç sorunları ile de alakalı. İşte Mengli Giray Cenevizlilere karşı OsmanlIlardan yardım istiyor. Söz konusu yardım talebini bir tür davet olarak da görebiliriz. Nitekim bunun üzerine Osmanlı padişahı Fatih Sultan Mehmed 1475’de Gedik Ahmed Paşayı bir donanma ile gönderip Kefeyi ve Kırım sahillerindeki Cenevizlilere ait bütün limanları fethettirmiştir. Tabii o kadarla da kalınmıyor burada. Osmanlı idaresi, Cenevizliler tarafından hapse atılan Mengli Giray'ı ise hapsolmaktan kurtararak hanlığın başına getiriyor ve böylece de tabiiyet ilişkisi somut bir veçheye bürünüyor. Kırım Hanlığı’nın Osmanlılara tabi olmasından sonra doğal olarak taraflar arasındaki ilişkiler daha da yoğunlaşıyor. Normal olan da budur. Bakıyorsunuz, Osmanlı sultanına tabi olmayı kabul eden Mengli Giray ile Kırım Hanlığı ilk defa 1484 ’de II. Bayezid’in Akkirman seferine katılarak işbirliği yapıyor ve böylece başlıyor Kırım’ın Osmanlıya iştiraki. Bundan sonra Osmanlıların Avrupa’ya yaptıkları seferlerde Kırım hanlarının ordularıyla bulunmaları gelenek haline geliyor. Bunu biliyoruz. Öte yandan kısa zaman içerisinde Kırım hanları Osmanlı padişahları tarafından tayin edilmeye ve Kırım kuvvetleri Osmanlı ordusunun çıktığı seferlere katılmaya başlıyor. Tabii bu böyle kalmıyor, daha ileri gidiliyor, mesela bakıyorsunuz, Kırım ile Osmanlı arasında sıhriyet de kuruluIuyor. Mevcut tarihçi görüşüne göre: Mengli Giray, I. Selim’e (Yavuz) kızını verip Hanedan-ı Al-i Osman ile akraba da oluyor sonraki aşamada.

Kırım Hanlığı 1400’lü yılların başlarında kurulmuş bir Tatar devletidir, diyebiliriz. Bu hanlık Altın Orda Hanlığı’nın tarihe karışmasından sonra Deşt-i Kıpçak’ta ortaya çıkmış olan hanlıklardan biri ve en uzun ömürlü olanıdır. 1427 yılından 1783’e kadar varlığını devam ettiren Kırım Hanlığı, bu süre içerisinde 1 Haziran 1475’ten 21 Temmuz 1774’e kadar da 299 sene Osmanlılara tabi bir devlet olarak varlığım sürdürmüştür. Bu çerçevede, bir anlamda Kırım Hanlığı’nın Altın Orda’nın varisi olduğunu söylememizde bir mahzur yoktur. Zaten devlet de daha önce, 1239 yılında Altın Orda Devleti’nin kontrol altına aldığı Karadeniz kıyısı dışında kalan iç kesimlerde kurulmuştu. Hanlığın payitahtı 15. asırda Kyer olsa da, daha sonra bu değişti ve Bahçesaray baş şehir oldu. Yönetim Giraylar Hanedanı olarak bilinen ailenin elindeydi. Kırım Hanlığı’nın hükümdarlarına “han,” bunların veliahtlarına ise “kalgay” denirdi. Kalgay, Akmescit’te, yani hanlığın en büyük şehrinde otururdu. Öte yandan hanzâde denilen şehzadeler de vardı ve bunlar doğduktan sonra 6, 7, 8 yaşlarına geldikleri vakit alınıp Kafkasya’ya götürülür, binicilik ve silah eğitimi alıp on sene kadar da oralarda ikamet ettikten sonra geri dönerlerdi. Osmanlı tabiiyeti altında olduğu dönemde Kırım Hanlığı iç yönetiminde bağımsızdı. Kefe şehrinde beylerbeyi payesiyle bir Osmanlı paşası oturur, buradan Kırım Hanlığı’nın içişlerini denetlerdi. Yani böyle bir tekâmül izlemiştir Kırım Hanlığı’nın siyasî serencamı.

Çok maceralı bir hayatı olmuştur bu Kırım Hanının. Babası Devlet Giraydan sonra 1577’de han olan kardeşi Semin Mehmet Giray'ın döneminde kalgay olan Adil Giray'ın parlak, etkileyici bir hayat hikâyesi var. Çok cesur ve iyi de bir asker aynı zamanda. Biliyorsunuz, III. Murad zamanında Safevîlere karşı yürütülen mücadelelerde onun mühim bir yeri var. Bu savaşlar sırasında başında olduğu Kırım kuvvetleri ile birlikte Kafkasları aşarak o sırada Şirvan’da bulunan Özdemiroğlu Osman Paşaya iltihak etmiş ve o arada çok zor durumda olduklarını bildiğimiz Osmanlılar bu sayede Safevîlere karşı iyi bir zafer elde etmişlerdi. Fakat muhtemeldir ki başarılarından dolayı biraz da ihtiyatsız olan Adil Giray, kalabalık bir düşman birliğinin hücumu esnasında, çok iyi bir direniş sergilemiş olsa da esir edildi. Kaynaklarımız, Safevî Şahı tarafından Kazvin’e götürülüp burada bir eve yerleştirildiğini ve her türlü ihtiyacınında karşılandığım kaydederler. Hatta İran Şahı bu kadarıyla da yetinmemiş, Adil Girayı kendisine damat yapmak için sarayına bile almıştır. Fakat orada bir gelişme oluyor, ne olduğunu pek anlamıyoruz. İşin esası, neredeyse şahın gözdesi olan Adil Giray birdenbire gözden düşüyor. İlginç bir şekilde bu süreç içerisinde şahın karısı ve kız kardeşleri ile zina yaptığı gerekçesiyle korucular tarafından katlediliyor. Yani böyle bir hikâyenin doğruluğuna ne kadar inanılabilir, üzerinde belki de derinlemesine bir araştırma yapmak lazım. Çünkü bu tip kopukluklar dönemin saray pratikleri ve âdederi içinde gelişebilecek durumlardan değil. Şahın mahremleri ile esir durumundaki bir Kırım hanının aşk maceraları böyle uluorta nasıl konuşulabilir o zaman, açıkçası yönetimin ahaliyi kontrolü açısından bu da karanlık bir nokta. Sonuçta böyle ilginç ve maceralı bir hayatı olmuştu Adil Giray'ın. Namık Kemal’in Cezmi isimli eserine ilham kaynağı olduğunu bildiğimiz Adil Giray, cesaret ve kahramanlığı ile ün salmıştı. Şiir ile de uğraşmış, kahramanlıkları Türk illerinde yayılmış ve halk destanlarının motiflerinden birini teşkil etmiştir.

Mümkün mü? Kubilay Han’ı yutmuş bir yer orası. Tam bir gayya kuyusu... Timurlularda ilginç bir taraftır bu, özellikle gayya kuyusu gibi yerleri hedefliyorlar. Hind de böyle bir yer. Çin de böyle. Çin’i alsaydı, muhtemelen Kubilay Han’ın akıbetine uğrayacaktı. Bu gerçekçi olmayan bir projeydi. Buna rağmen onun bu noktada zihniyet yapısının hoşgörülü olduğunu, pek de mutaassıp olmadığını söylemek gerekir. Timur Şiilerin varlık ve etkinliklerine göz yummuştu. Selçuklu-İran veya Moğol-İlhanlı ananesini takiben Şiilerle iyi geçinmiştir. Onun dönemi Orta Asya’nın tarikatlar bakımından en zengin, renkli dönemiydi. En Ortodoksu’ndan en başıbozuğuna kadar her tarikata fırsat verdi. Mesela Selahaddin Eyyubi bazı Şiî önderleri heretik oldukları, mürted oldukları için katlettirmiştir. Timur’un topraklarında buna benzer örnekler yoktu. Bununla birlikte Sünni doktrine onun kadar bağlı başka bir hükümdar da yoktur. Birtakım Sünni sembollere çok dikkat ettiğini de biliyoruz. Hatta onun Sünniliğini biraz mutaassıp bir Sünnilik olarak da nitelendirebiliriz. Onun bu dini anlayışı imar faaliyetlerinde de kendini gösteriyor. Mesela İsfahan’daki ünlü Mescid-i Cumaya, yani Sultan Melikşah devrinde ve Nizamülmülk’ün sahipliğinde gelişen bu camiye onun da çok önemli bir katkısı olduğunu ve bu ünlü mescidin bir bölümünün onun tarafından yaptırıldığını biliyoruz.

İyonya dediğimiz bugünkü Ege Bölgesi ve İyonyalıların hem askeri hem de nüfus olarak hâkim olmaya çalıştıkları bölgeler, Pamfilya dediğimiz Antalya’nın doğusu, Likya ve Psidia, Helen yerleşiminin olduğu bölgelerdir. Bu bölgeler Türklerin Anadolu’da bulunduğu devirde Hamit, Teke ve Menteşe diye adlandırılan beylikler yöresidir. Başta kıyı bölgeleri dâhil olmak üzere, Anadolu’nun doğusu, ortaları ve Karadeniz, Klasik Yunan çağı boyunca kolonize edilmiştir. Helen kolonizasyonu İtalya’da da kıyılara, Sicilya’ya ve Güney İtalya’ya yerleşmişti. İç kısımlar içinse, bu söz konusu değildir. Doğu Anadolu’da ve İç Anadolu’nun doğuşu ve batısında Helen yerleşimi yoktur ve orada farklı yapılanmalar vardır. Yer adlarından da anlaşılıyor ki batı bölgeleri de dâhil olmak üzere, Anadolu’da farklı kavimlerin yapılanmaları söz konusu. Bu yer adlarının ne anlama geldiğini bilmeyen İçişleri Bakanlığı’ndaki komisyonlar bu isimlerin hepsini kendilerince değiştirmiş ve Türkçe adlar vermiş.