Anadolu Topraklarının Kayıp Dilleri

Anadolu, tarih boyunca sadece kavimlerin göç yolları üzerinde bir köprü değil, aynı zamanda insanlık hafızasının en karmaşık dillerinin harmanlandığı devasa bir kütüphane olmuştur. Bu coğrafya, "Dillerin Dağı" sıfatını hak edecek kadar büyük bir çeşitliliğe ev sahipliği yapmış; bugün "ölü" olarak nitelendirdiğimiz diller bir zamanlar ticaretin, diplomasinin, aşkın ve inancın biricik taşıyıcısı olmuşlardır. Bu dillerin her biri, Anadolu’nun sadece geçmişini değil, bugünkü kültürel dokusunun da temel taşlarını oluşturur. Kayıp dillerin izini sürmek, mermer bloklara kazınmış sembollerin ötesine geçip, o kelimeleri seslendiren insanların dünyasına adım atmaktır.

Bu sessizliğe gömülmüş dillerin en ihtişamlısı ve belki de dünya tarihini en çok değiştireni Hititçedir. Hint-Avrupa dil ailesinin belgelenmiş en eski üyesi olan Hititçe, çivi yazısının köşeli hatlarıyla kil tabletlere mühürlenmişti. 20. yüzyılın başlarında Bedřich Hrozný tarafından çözülene kadar bu dil, binlerce yıl boyunca Hattuşa’nın tozlu arşivlerinde saklı kaldı. Hititçe sadece bir saray dili değil, aynı zamanda Mezopotamya’dan gelen etkilerle Anadolu’nun yerli unsurlarını birleştiren bir sentezdi. Bu dilin çözülmesiyle birlikte, Kadeş Antlaşması gibi diplomatik metinlerden, bayram ritüellerine ve hatta evlilik sözleşmelerine kadar muazzam bir veri akışı sağlandı. Hititlerin "Bin Tanrılı Halk" olarak anılmasına yol açan o kozmopolit yapı, Hititçenin esnekliğinde ve diğer dillerden ödünç aldığı kelimelerde gizlidir.

Hitit İmparatorluğu’nun merkezi otoritesinin yanında, halkın geniş kesimlerinde yankılanan bir başka ses daha vardı: Luvice. Anadolu’nun yerli (otokton) halklarının dili olarak kabul edilen Luvice, özellikle Batı ve Güney Anadolu’nun kültürel genetiğini belirlemiştir. Hititçeden farklı olarak, Luvi dili sadece çivi yazısıyla değil, kendine has hiyerogliflerle de ifade ediliyordu. Kaya kabartmalarında gördüğümüz o gizemli figürler, aslında Luvilerin doğayı ve tanrıları nasıl resmettiklerinin birer yansımasıydı. Luvi dili, Hitit Devleti çöktükten sonra bile Geç Hitit şehir devletlerinde varlığını sürdürerek, Anadolu’nun antik hafızasını Demir Çağı’na taşımıştır. Troya’dan Likya’ya kadar uzanan bu geniş hat, Luvice sayesinde kültürel bir bütünlük sergilemiştir.

Güneyin sarp kayalıklarına ve masmavi kıyılarına doğru ilerlediğimizde, karşımıza Likçe ve Karya dili gibi daha kapalı ama bir o kadar da karakterli diller çıkar. Likya dili, kendi özgün alfabesiyle yazılmış ve Pers, Yunan ve Roma etkilerine rağmen kimliğini uzun süre muhafaza etmiştir. Likçe yazıtlar, özellikle mezar anıtlarında karşımıza çıkar; bu da bize bu halkın ölümden sonrasına ve aile bağlarına verdiği kutsal önemi gösterir. Benzer şekilde, Karyalıların dili de henüz tam anlamıyla çözülememiş gizemler barındırır. Bu diller, bölgenin Helenleşme (Yunancalaşma) sürecine girmesiyle birlikte yavaş yavaş günlük hayattan çekilmiş, ancak yer adlarında, bitki isimlerinde ve yerel efsanelerde varlıklarını birer hayalet gibi sürdürmeye devam etmişlerdir.

Anadolu’nun bu kayıp dilleri üzerine yapılan her araştırma, aslında insanlığın ortak mirasına vurulan bir kazmadır. Bu diller sustuğunda, sadece kelimeler değil, o dillerin ifade ettiği özgün düşünme biçimleri ve evren algısı da sessizliğe bürünmüştür. Ancak bugün dilbilimcilerin ve arkeologların titiz çalışmalarıyla bu kadim sesler yeniden duyulur hale gelmektedir. Anadolu'nun derinliklerindeki bu lingual miras, bize medeniyetin tek bir sesten değil, binlerce yıllık çok sesli bir senfoniden doğduğunu kanıtlamaktadır.