Asur Ticaret Kolonileri ve Kültepe

MÖ 2. bin yılın başlarında, Anadolu toprakları insanlık tarihinin en büyük ekonomik ve kültürel devrimlerinden birine sahne olmuştur. Mezopotamya’nın kadim güçlerinden biri olan Asurlular, Anadolu’nun zengin metal kaynaklarına ulaşmak amacıyla tarihin ilk organize uluslararası ticaret ağını kurmuşlardır. "Asur Ticaret Kolonileri Çağı" olarak adlandırılan bu dönem, sadece mal takasının yapıldığı bir süreç değil; aynı zamanda Anadolu’nun karanlık çağlarından sıyrılıp "yazı" ile tanıştığı, dolayısıyla Anadolu tarihinin yazılı kayıtlarla başladığı dönemdir. Bu devasa ticari mekanizmanın kalbi ise, bugünkü Kayseri yakınlarında bulunan ve o dönemdeki adıyla "Kaniş" olarak bilinen Kültepe höyüğüdür.

Kültepe, iki ana bölümden oluşmaktadır: Yerel kralların ikamet ettiği devasa bir höyük ve bu höyüğün hemen eteğinde yer alan, Asurlu tüccarların konakladığı "Karum" adı verilen aşağı şehir. Asurca "liman" veya "pazar yeri" anlamına gelen Karum, dönemin serbest ticaret bölgesi niteliğindeydi. Asur’dan yola çıkan ve binlerce eşekten oluşan kervanlar, Mezopotamya’nın kaliteli dokumalarını ve Anadolu’da bulunmayan kalayı (tunç yapımı için elzem olan metal) buraya getiriyor; karşılığında ise Anadolu’nun altın, gümüş ve değerli taşlarını alarak geri dönüyorlardı. Bu ticaret, rastgele bir alışveriş değil, son derece disiplinli bir hukuk ve vergi sistemi üzerine inşa edilmişti.

Bu dönemi dünya tarihi açısından eşsiz kılan asıl unsur, Kültepe kazılarında gün yüzüne çıkarılan 20 binden fazla çivi yazılı kil tablettir. "Kapadokya Tabletleri" olarak da bilinen bu belgeler, dönemin ticari sözleşmelerini, borç senetlerini, mahkeme kayıtlarını ve hatta tüccarların ailelerine yazdıkları sitem dolu özel mektupları içerir. Bu tabletler sayesinde, Anadolu halkının o dönemdeki yaşam biçimi, yerel krallıkların birbirleriyle olan siyasi ilişkileri ve Mezopotamya ile kurulan kültürel bağlar en ince ayrıntısına kadar öğrenilebilmektedir. Yazının Anadolu’ya girişi, bürokrasiyi ve kayıt tutma geleneğini de beraberinde getirmiş, bu da bölgedeki devletleşme sürecini hızlandırmıştır.

Asur Ticaret Kolonileri’nin işleyişi, modern dış ticaret kurallarını aratmayacak bir profesyonelliğe sahipti. Tüccarlar, geçtikleri yollar üzerindeki yerel beyliklere "geçiş vergisi" ödüyor, buna karşılık beylikler de kervanların güvenliğini sağlıyordu. Eğer bir kervan soyulursa, yerel bey zararı tazmin etmekle yükümlüydü. Karum’daki tüccarlar, kendi içlerinde bir meclis kurarak anlaşmazlıkları çözüyor ve Asur’daki merkezle sürekli yazışarak piyasa koşullarını takip ediyorlardı. Bu sistem, yaklaşık 250 yıl boyunca Anadolu ve Mezopotamya arasında kesintisiz bir refah köprüsü kurmuş; farklı dillerin, dinlerin ve sanat anlayışlarının birbirine karışmasına olanak sağlamıştır.

Ancak bu altın çağ, Anadolu’daki siyasi dengelerin değişmesi ve büyük göç hareketlerinin başlamasıyla sona ermiştir. MÖ 1750 civarında Kaniş Karum’u büyük bir yangınla yıkılmış, ticaret yolları güvenliğini kaybetmiştir. Fakat geride kalan kil tabletler, Anadolu’nun sessiz tarihini sonsuza dek sona erdirmiştir. Kültepe’de başlayan bu yazılı kültür, ileride kurulacak olan Hitit İmparatorluğu’nun da temelini atmıştır. Bugün Kültepe, sadece bir arkeolojik alan değil; küresel ticaretin, diplomasinin ve Anadolu’nun uygarlaşma yolculuğunun ilk ve en önemli durağıdır.