top of page
Osmanlı Tarihi
29 Haziran 2021
I. Murad tahta nasıl çıktı?
I. Murad, Orhan Gazi’nin altı oğlundan ikincisiydi. Aynı anneden (Nilüfer Hatun) olan ağabeyi Rumeli fatihi Süleyman Paşa’nın bir av sırasında attan düşerek ölmesi ona saltanat yolunu açmıştı. Ağabeyinin ölümü üzerine Rumeli fetihlerinde onun yerini aldı. Ağabeyi Süleyman Paşa’nın yerine geçtikten sonra başarılı faaliyetler yürüten I. Murad, babasının 1362’de ölümünden sonra Osmanlı tahtına geçti. Ağabeyi yaşasaydı tahta geçme ihtimali yoktu. Süleyman Paşa’nın zamansız ölümü ona tahta giden yolu açmıştı. I. Murad, tahta geçince Ankara’nın geri alınmasıyla meşgul oldu. Bu durumdan istifade eden Bizans, Osmanlılar’ın elinde bulunan Çorlu, Burgaz ve Malkara gibi yerleri geri almıştı. I. Murad Anadolu’daki durumu sağlamlaştırdıktan sonra Rumeli’ye dönerek bu yerleri tekrar ele geçirdi. Fethedilen yerlerde daha önce başlanılan Türk nüfusunun iskânına devam etti. Dimetoka’ya giderek, orayı Rumeli akınları için merkez yaptı. 1363’te Lala Şahin, Filibe’yi fethetti. Filibe’nin fethiyle Edirne kuzeyden emniyete alındığı gibi, İstanbul’a hububat ve vergi geliri sağlayan Meriç Vadisi de Osmanlılar’ın kontrolü altına girdi. Bu gelişmeler üzerine Bizans, 1363’te Osmanlı Beyliği ile anlaşma yoluna gitti. Bizans, yapılan antlaşmayla Osmanlılar’ın Avrupa fetihlerini tanıyordu.
1
dk.
29 Haziran 2021
Osmanlı İmparatorluğu’nun anavatanı neresidir?
Osmanlı Beyliği, Söğüt ve çevresinde kurulmuş bir beyliktir. Ancak tarihin gördüğü en büyük imparatorluklardan birisi olarak tarih sahnesine çıkması, kurulduğu topraklarından dolayı değil, her açıdan zengin ve siyasî direnişin az olduğu Rumeli toprakları yüzündendir. Osmanlı Beyliği’nin yayılma alanı uygun fırsatlar çıkmadığı takdirde Rumeli olmuştur. Osmanlı Beyliği’nin Rumeli’de kuvvetlendikten sonra Anadolu’yu içine aldığına dikkat etmek gerekir. Devletin ana siyasî organizasyonunu sağladığı bölge de Rumeli’dir. Osmanlı İmparatorluğu Rumeli’de öylesine sağlam bir yapı kurmuştur ki, Fetret Devri’nde Anadolu toprakları çok kısa sürede elinden çıkarken, burasının büyük bir bölümü elinde kalmış ve bu saha sayesinde varlığını sürdürebilmiştir. Timur istilasından sonra Osmanlılar Rumeli’yi gerçek yurtları saymaya başladılar. Edirne de bu gelişmeler içerisinde başkent oldu (Halil İnalcık, Ankara Savaşı’na kadar başkentin Bursa olduğunu söyler). Dikkat edilmesi gereken bir husus da, Osmanlı devlet teşkilatında kuru lan ilk yönetim birimlerinin Rumeli adını taşıması ve bunların teşrifatta daha sonra kurulan Anadolu adlı birimlerden önde gelmesidir Örneğin, Rumeli Beylerbeyliği’nin Anadolu Beylerbeyliği’nden, Rumeli Kadıaskerliği’nin Anadolu Kadıaskerliği’nden üstün olması. Paul Wittek, Rumeli’nin Osmanlılar için “varlık sebebi” olduğunu, Balkan Harbi sonunda Osmanlılar’ın varlık sebeplerini yitirdiklerini söyler. İlber Ortaylı da, Osmanlı İmparatorluğu’nun fiilen 1912’de sona erdiğini belirtir. Yukarıda bahsettiğimiz gibi Rumeli olmasa Osmanlı İmparatorluğu da olmazdı. Bu yüzden Osmanlı İmparatorluğu’nun anavatanı Rumeli’dir. Bugün Trakya hariç bütün Rumeli elimizden çıktığı için bunu tam olarak anlayamayabiliriz. Ancak Sofya’nın 1385’te, Erzurum’un 1518’de, Selanik’in 1387’de Van’ın ise 1530’larda Osmanlı hakimiyetine girdiği düşünülürse durum biraz daha rahat anlaşılabilir. Bu mevzu iyice anlaşılamadığından, Osmanlılar’ın kendi anavatanları olan Anadolu’yu ihmal ettikleri sıkça söylenen, kalıplaşmış düşüncelerden birisidir. Osmanlılar fethettikleri bütün yerleri vatan olarak benimsemişlerdir. İlk yayıldıkları saha olduğu ve daha önce üzerinde Türk ve İslâm kültürüne ait eserler bulunmadığı için Rumeli’de Osmanlı eserine sıkça rastlamak normal bir durumdur. Ayrıca Anadolu daha önce Selçuklular ve beylikler tarafından çeşitli eserlerle donatılmıştı. Hiç Türk eseri olmayan yerler varken, Anadolu’ya yeni eserler ve alt yapının yapılması beklenemez. Bunların yanısıra Anadolu’ya göre daha zengin ve daha uygun coğrafi şartlara sahip bir bölgenin hayat şartlarının da daha iyi olması çok normal bir durumdur.
2
dk.
29 Haziran 2021
Rumeli’deki Uç beylerinin Osmanlı tarihindeki rolleri nedir?
Beyliğin esas kuvvetlerini teşkil eden gazilerin lideri Süleyman Paşa’nın idaresindeki Osmanlı Rumelisi, Anadolu karşısında başlı başına bir bölge halini almıştı. Uçlar devletin yayılışında birinci derece rol oynadılar. Uç ananesi devamlı genişleyerek, yeni hudutlara intikal etmekteydi. Uç sancakları başlangıçta ırsi ve beylerin idaresi altında merkezî idare karşısında oldukça bağımsız bir hâlde idi. Uç beyleri fethedilen yerleri tımar olarak kendi adamlarına dağıtır, komşu devletlerle doğrudan münasebetlere girerlerdi. Sultanlar tarafından tayin edilen beylerbeyiler, Rumeli’deki bütün sancakların üzerinde merkezî otoriteyi temsil etmekteydi. Fakat uç beyleriyle, beylerbeyi arasındaki rekabet, Fatih’e kadar Osmanlı İmparatorluğu’nun iç politikasında daima ağır basan bir faktör oldu. Halil İnalcık bu çekişmeye özellikle dikkat çeker. Fetret Devri’nde merkezî otorite zayıflayınca Rumeli’de hakiki iktidar, uç beylerinin eline geçmişti. Bu dönemde hükümdar uç beylerinin kimin yanında yer aldığına göre belli oldu. Uç beylerinin aşırı artan nüfuzunu kırmak için II. Murad zamanında eyalet ve sancaklara, sarayda yetişen kullar tayin edilmeye başlandı. Fatih döneminde bu siyasetin etkin olarak uygulanmasıyla uç beyleri devlet içerisindeki üstün nüfuzlarını kaybettiler. Merkezin idarî ve askerî mekanizmada devşirmelere ağırlık vererek, uç beylerinin nüfuzunu kırmaya çalışması, Rumeli askerlerinin çeşitli ayaklanmalara (Düzmece Mustafa hadisesi, Şeyh Bedreddin isyanı) destek vermelerine yol açtı.
1
dk.
29 Haziran 2021
Kırım’ın Osmanlı tabiliğine geçişi nasıl oldu?
Bu tabilik öyle birdenbire olmuş bir şey değil, bir süreç var orada. Onu gözden kaçırma tehlikesine düşmemek lazım. Kırım Hanlığı’nın gerçek kurucusu sayılan Hacı Giray, hanlığını 1441'de kurmuştu. Fakat Hacı Giray 1466’da ölünce oğulları taht kavgasına düştü. Mengli Giray ile kardeşi Nurdevlet Han arasında bir hâkimiyet mücadelesinin yaşandığı bu süreçte Kırım ile Osmanlı arasındaki münasebetlerin de başladığını görüyoruz. Bu dönemde Mengli Girayın önce kardeşi karşısında mağlup ve başarısız olup zor günler geçirdiğini, 1467’ye gelindiğinde ise hanlığın idaresini ele geçirdiğini görüyoruz. Ama burada kalıcı bir başarı olmadığı görülüyor. Netice olarak 1474’de iç mücadeleler dolayısıyla Cenevizlilere sığınıyor, fakat Cenevizliler kardeşi ile anlaşıp onu hapsediyorlar. Osmanlı’nın bölgede siyasî bir aktör olarak ortaya çıkması da bu olay ile ilgili zaten. Yani bu bir yerde Kırım’ın iç sorunları ile de alakalı. İşte Mengli Giray Cenevizlilere karşı OsmanlIlardan yardım istiyor. Söz konusu yardım talebini bir tür davet olarak da görebiliriz. Nitekim bunun üzerine Osmanlı padişahı Fatih Sultan Mehmed 1475’de Gedik Ahmed Paşayı bir donanma ile gönderip Kefeyi ve Kırım sahillerindeki Cenevizlilere ait bütün limanları fethettirmiştir. Tabii o kadarla da kalınmıyor burada. Osmanlı idaresi, Cenevizliler tarafından hapse atılan Mengli Giray'ı ise hapsolmaktan kurtararak hanlığın başına getiriyor ve böylece de tabiiyet ilişkisi somut bir veçheye bürünüyor. Kırım Hanlığı’nın Osmanlılara tabi olmasından sonra doğal olarak taraflar arasındaki ilişkiler daha da yoğunlaşıyor. Normal olan da budur. Bakıyorsunuz, Osmanlı sultanına tabi olmayı kabul eden Mengli Giray ile Kırım Hanlığı ilk defa 1484 ’de II. Bayezid’in Akkirman seferine katılarak işbirliği yapıyor ve böylece başlıyor Kırım’ın Osmanlıya iştiraki. Bundan sonra Osmanlıların Avrupa’ya yaptıkları seferlerde Kırım hanlarının ordularıyla bulunmaları gelenek haline geliyor. Bunu biliyoruz. Öte yandan kısa zaman içerisinde Kırım hanları Osmanlı padişahları tarafından tayin edilmeye ve Kırım kuvvetleri Osmanlı ordusunun çıktığı seferlere katılmaya başlıyor. Tabii bu böyle kalmıyor, daha ileri gidiliyor, mesela bakıyorsunuz, Kırım ile Osmanlı arasında sıhriyet de kuruluIuyor. Mevcut tarihçi görüşüne göre: Mengli Giray, I. Selim’e (Yavuz) kızını verip Hanedan-ı Al-i Osman ile akraba da oluyor sonraki aşamada.
2
dk.
29 Haziran 2021
Rumeli’ye geçiş Osmanlılar’a ne kazandırdı?
Rumeli’ye geçiş ve burada bilinçli bir şekilde tutunulması Osmanlı Beyliği’nin gelişimini sağlayan en önemli faktör olarak karşımıza çıkmaktadır. Osmanlılar’ın Rumeli’deki fetihler sonucu zenginleşmeleri, durgun bir ekonomik yapıya sahip Anadolu’daki diğer beyliklerin ahalilerini ve askerî zümrelerini etkilemiş ve böylece Osmanlılar’a gereken insan gücü sağlanmıştır. Osmanlılar’ın Hristiyanlar’a karşı Rumeli’de yürüttüğü, kutsal savaş yani gaza siyaseti onlara büyük bir ün ve itibar kazandırmıştı. Osmanlı Beyliği gazi yönlerini Anadolu beylikleri arasında çok iyi propaganda yaparak, saygınlık ve diğer beylikler karşısında üstünlük kazandı. Osmanlılar’ın gaza siyaseti o kadar tesirliydi ki Selçuklular’ın mirasçılığına soyunan ve Anadolu’daki Türkmen beyliklerinin en büyüğü olan Karamanlılar dahi bunun karşısında duramamışlardı. İlhanlılar’ın zayıflaması, Germiyan Beyliği’nin de Batı Anadolu’daki Türkmen beylikleri üzerindeki denetimini kaybetmesinden sonra Karamanlılar’ın bu bölgelere nüfuz etme çabaları vardı. Ancak bu bölgelerdeki ahali ve askerlerin üzerindeki Osmanlı nüfuzunu kırmak için Karamanlılar’ın, kendilerinin daha büyük gaziler olduklarını ispatlamaları gerekiyordu. 1367’de Karaman Beyliği’nin önderliğinde Türkmen beyliklerinin Latinlere karşı düzenlediği Gorigos seferi, bu beyliklerin bir nevi güç gösterisi idi. Memlükler tarafından da desteklenen bu sefer istenen neticeyi vermedi ve başarısızlıkla sona erdi. Bu başarısızlık Karamanlılar’ın nüfuzunu sarstı ve Osmanlılar’ı tekrar ön plana çıkardı. 1387’de Karamanlılar’ın, Frenkyazısı Savaşı’ndaki mağlubiyetleri, Batı Anadolu’daki Türkmen beylikleri üzerinde izledikleri siyasetin sonunu getirdi ve bu bölgelerde Osmanlı nüfuzu bariz bir biçimde hissedilir hale geldi.
1
dk.
29 Haziran 2021
Osmanlılar, Rumeli’ye geçtiklerinde Balkanlar’ın siyasî ve sosyal durumu nasıldı?
Osmanlılar, iç işlerini halletmiş olmaları ve düzenli fetih metotları sayesinde, Balkanlar’daki genişlemede fazla zorluk çekmediler. Balkanlar’ın müdafaası için siyasî birliğin veya işbirliğinin olması gerekmekteydi. XIV. yüzyılın son çeyreğinde Balkanlar siyasî bakımdan birlik hâlinde değildi. O devirde Balkanlar, birçok devletçikler ve feodal senyörlükler hâlinde parçalanmış durumdaydı. Aralarındaki rekabet ve çekişmeler Osmanlılar’a karşı birlikte mukavemet etmelerini engellediği gibi, Osmanlı İmparatorluğu’na bir yardımcı ve daha sonra hami olarak nüfuz ve hakimiyetini yayma imkânını verdi. Balkanlar, Stefan Duşan (1331-1355) idaresinde kurulan bir Sırp İmparatorluğu suretiyle birliği kazanır gibi olmuştu. “Sırp ve Rumlar’ın Çarı” ünvanını alan Duşan, Makedonya, Trakya, Teselya ve Epir’i topraklarına kattı. Bulgaristan’ı kendisine bağladı. Sınırlarını Akdeniz’de Korfu, Ege ve Selanik’e kadar uzattı. Sırp Kilisesi’ni yeniden düzenledi. Rumca’yı resmi dil olarak kabul etti. Bizans’da tahsil görmüş memurları idarî işlerde kullanmaya başladı. 1349’da “Duşanov Zakonik” kanunları kabul edildi. Fakat bütün bunlara rağmen 1355’te ölümünden sonra devletin hızlı bir şekilde parçalanmaya başlaması, Osmanlı baskısına dayanamaması, görünüşte kuvvetli olan bu devletin ne kadar kof bir imparatorluk olduğunu ortaya koydu. Halil İnalcık, Sırp İmparatorluğu’nun zayıflamasından sonra Osmanlılar’ın, Balkanlar’da hamilik rolünün başladığını söyler. İki büyük devlet, kuzeyde Macaristan, batıda ve güneyde ise Venedik siyasî parçalanmadan istifade ederek Balkanlar’da yayılma politikası güdüyorlardı. Bu iki devlet siyasî ve askerî hakimiyetle beraber Katolikliği de temsil ediyordu. Bundan dolayı hakimiyetleri Balkanlar’da halk kitleleri tarafından benimsenmedi. Fakat bu iki devletin yaptığı tazyik neticesinde Balkanlar, Katolik olmaya mahkûm gibiydi. Osmanlılar’ın bu devletlere karşı mücadele etmeleri bu tehlikeye bir set çekerek, Balkanlar’da, Ortodoks mezhebinin yaşamasını sağladı. Balkanlar’ın sosyal şartları da Osmanlı yayılışına yardım etti. Bizans’ın siyasî otoritesinin zayıflamasıyla birlikte vilayetlerde bulunan senyörler, malî ve hukukî imtiyazlarla merkeze karşı gittikçe daha bağımsız hâle geldiler. Bu durum onların köylü üzerindeki angarya ve vergileri arttırmalarıyla neticelendi. Osmanlı fethiyle mahalli senyörlükler yerine merkezî ve mutlak bir devlet otoritesi bölgeye yerleşti ve bu tür feodal angaryalar kaldırıldı.
2
dk.
29 Haziran 2021
Ca’ber Kalesi’nin yakınlarındaki türbede yatan Süleyman Şah kimdir?
20 Ekim 1921’de TBMM hükümetiyle Fransa hükümeti arasında imzalanan Ankara İtilâfnâmesi’nin dokuzuncu maddesi gereğince Ca’ber Kalesi ve kuzey batı eteklerindeki “Türk mezarı” diye anılan türbenin bulunduğu bölge (8.797 m2), Anadolu Türkleri için manevî bir önemi olmasından dolayı Türkiye’ye bırakıldı. Türkiye Cumhuriyeti toprağı sayılan bu bölgede bulunan jandarma karakolu Türk bayrağını dalgalandırmaktaydı. 1974’te Tabya barajının suları altında kalacağı anlaşılan mezar, Suriye ile yapılan antlaşma uyarınca kuzeydeki Karakozak mevkiine nakledilerek, yeni bir türbe yapıldı. Burada yatan Süleyman Şah’ın kim olduğu belli değildir. Aşıkpaşazâde, Neşrî, Oruç gibi bazı Osmanlı tarihçileri Ertuğrul Gazi’nin babası Süleyman Şah’ın, Urfa tarafında bulunduktan sonra Fırat’ı geçerken boğulduğunu ve Ca’ber Kalesi’ne gömüldüğünü anlatırlar. Enverî ise bu Süleyman Şah’ın, Türkiye Selçukluları’nın kurucusu olan Kutalmışoğlu Süleyman Şah olduğunu belirtir. Selçuklu tarihinin önemli uzmanlarından Osman Turan ise Ca’ber Kalesi’nde yatan kişinin Kutalmışoğlu Süleyman Şah olmadığını belirtir. Kutalmışoğlu’nun mezarı Halep Kapısı’ndadır ve o öldüğünde Ca’ber Kalesi Selçuklular’ın eline geçmemişti. Osmanlı tarihlerindeki nehri geçerken boğulma ile ilgili rivayetler de Süleyman Şah’a değil, oğlu Kılıçarslan’ın Habur Irmağı’nda boğulmasına uygundur. Anadolu’nun fatihleri olan Kutalmışoğlu Süleyman Şah ve Kılıçarslan hakkındaki Anadolu Türkleri arasında yaşayan hatıralar Osmanlılar’a intikal etmiş, bu yüzden bazı Osmanlı tarihçileri Süleyman Şah’ı kendi cedleri gibi kabul etmişlerdir. Ancak son yapılan araştırmalara göre Osman Gazi’nin dedesi Süleyman Şah değil, Gündüz Alp isimli birisidir. Enverî, Karamanlı Mehmed Paşa, Ahmedî gibi Osmanlı tarihçileri Osman Gazi’nin dedesi olarak Gündüz Alp ismini verirler. Öyleyse Ca’ber Kalesi’nde yatan kimdir? Bu sorunun cevabını bugün için verebilecek durumda değiliz. Belki de burada yatan Süleyman Şah, Osmanlılar’ın atalarından birisidir. Orhan Bey’in oğluna Süleyman adını vermesi, ataları arasında bu isimde birinin olabileceğini düşündürtmektedir.
1
dk.
29 Haziran 2021
Osmanlı Devleti imparatorluk keyfiyetine ne zaman ulaşıyor?
II. Murad ve özellikle Fatih Sultan Mehmed zamanlarında devlet artık bir imparatorluk olmuştur. Görülmektedir ki Anadolu’nun bu yeni oluşumu, tarihi seyrine hızla devam etmektedir. 14. asrın ikinci yarısından itibaren bugünkü Trakya bölgemiz, kuzey Yunanistan, güney Bulgaristan, doğu Sırbistan, Türk devlet idaresi olan Osmanlı'ya katılacaktır. İşte bu çizgiden itibaren Avrupa’daki Türkler diye bir tarihî mesele ortaya çıkmıştır ve bugün de devam etmektedir. Fatih’in imparatorluğu ise, Bosna’dan Doğu Anadolu’ya kadar uzanmakta, Deşt-i Kıpçak ve Ukrayna ovalarına kadar Kırım’ı içermekte; güneye, Suriye sınırına dayanmaktadır. Ondan sonraki 50 yılın içerisinde bu sınır ikiye katlanır. Mesela, Orhan Gazi veya artık rahatça Sultan Orhan diyebileceğimiz ikinci hükümdarın Bizans hükümdarıyla akraba olmasından dolayıdır ki Murad-ı Hüdavendigar düpedüz imparatordur. Biz kendisine “Hüdavendigar,” diyoruz, Balkanlılar “Çar” diye bakıyorlar. Aslında I. Murad’ın Balkanlarda yaptığı fetihlere bakarsak ele geçirdiği topraklar bir imparatorluk genişliğindedir. Kendisine Sırp despotunun yazdığı mektuplardaki unvanlara bakacak olursak da I. Murad’ın “Çarlar Çarı” olarak anıldığını görürüz. I. (Yıldırım) Bayezid bu unvanı devam ettirmiştir. Bu durum Fetret Devri’ne rağmen I. Mehmed için de söz konusudur. II. Murad imparatorluğu kurumlarıyla çoktan oluşturmaya başlamıştır. Yani Fatih Sultan Mehmed’in atalarının her biri zaten Varna’da, Niğbolu’da, Kosova’da meydan muharebeleri kazanmış mareşallerdi. Demek ki ciddi bir askerî terbiye ve savaşlarda yetişme, Osmanlı şehzadelerinin ortak özelliğiydi. Çünkü hükümdar mareşalliği ele almadığı takdirde işlerin aksadığı, entrikanın ve çatışmanın ortaya çıktığı görülecektir.
1
dk.
29 Haziran 2021
Osmanlı tarihinde ilk parayı kim bastı?
1980’lere kadar ilk Osmanlı parası Orhan Bey tarafından bastırılmış olarak bilinmekteydi. Para bağımsızlık alâmetlerinden birisi olduğundan, ilk Osmanlı parasının kimin zamanında bastırıldığı son derece önemlidir. Bazı anonim Tevârih-i Âl-i Osmânlar ve Hadidî Tarihînde Osman Gazi’nin para bastırdığı yönünde bilgiler mevcuttu. Ancak daha sonraki tarihlerde Osmanlı tarihlerinde zikredilen para basımı ile ilgili bilgiler de bu husus için yeterli delil olamazdı. Bu para da bulunamamıştı. İbrahim Artuk, 1980’de Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Sempozyumüna sunduğu bir tebliğle, bugün İstanbul Arkeoloji müzesinde bulunan bir parayı ilk Osmanlı parası olarak takdim etti. Üzerinde tarih bulunmayan bu paranın, XIV. yüzyılın başlarında, Anadolu’da Moğol hakimiyetinin sarsıntıya uğradığı yıllarda darp edilmiş olabileceği tahmin edilmişti. Ancak bu para bazı tarihçiler ve nümizmatlar tarafından kabul görmedi. Halil İnalcık, bu paranın sahte olduğu, Osman Gazi’nin Moğollar’ın daha önce Eşrefoğullarına ve diğer beyliklere yaptıkları sert muamelelerden dolayı para bastırmaya cesaret edemeyeceğini belirtir. Osmanlı sikkeleri üzerine sistematik bir araştırma yapan Slobadan Srecko-vic de bu parayı incelemiş ve Osman Gazi tarafından bastırılmış olamayacağı neticesine varmıştır. Nümizmatik açıdan bu sikkede birçok probleme rastlanılmaktadır. Paranın ön ve arka yüzleri iki farklı hakkakın (para kalıbı yapan kişi) elinden çıkmıştır. Paranın iki tarafında da isim bulunması ve harekeli olması, anlaşılamayan bir husustur. Para üzerindeki “duribe (basıldı)” kelimesi, daha sonraki sikkelerde, eğer darp yerinin adı verilirse kullanılmıştır. Bunda darp yeri belirtilmemekle birlikte bu ifade vardır. Osmanlı sikkelerinde I. Murad zamanında kullanılmaya başlanan harekelemenin bu akçede de görülmesi tuhaf bir durumdur. Sreckovic’e göre bu sikke Gazan Mahmud Han’ın (1295 1304) “çift dirhem”i örnek alınarak hazırlanmıştır. Ancak ağırlık ve standart açısından o paralara benzemez. 6.5 kırat olan Osman Gazi’nin parasının ağırlığı da bir meseledir. Ditrich Schnadelbach’ın İlhanlı devrindeki paraların ağırlıklarındaki değişim ile ilgili bir araştırması bu kırattaki paraların, ancak hicrî 723’ten (1323) sonra basılmaya başlandığını göstermektedir. Yukarıdaki bu açıklamalardan anlaşılacağı üzere elimizdeki para, tarihi durum ve devrin paralarının tarihi gelişimine uygun değildir. Bu yüzden İbrahim Artuk’un bulduğu akçe, Osman Gazi tarafından darp edilmemiştir sonucuna varıyoruz. Amerika ve İngiltere’de, Osman Gazi’ye ait başka paraların olduğu da ileri sürülmektedir. Ancak bunlarla ilgili bir inceleme yapılmadığından sahte mi, gerçek mi oldukları konusunda bir bilgimiz bulunmamaktadır. Bugünkü bilgilerimiz ışığında ilk Osmanlı parası 1327’de Orhan Gazi tarafından akçe ismiyle bastırılan gümüş paradır.
2
dk.
29 Haziran 2021
Osmanlı'nın ilk gerçek başkenti Bursa değil mi?
Bursa Yenişehir’in kazasıydı. Bugün bile bazı kalıntılar var. En göze çarpanı, Azerbaycan tipi bir tüccar konağı. Bu konak özel konutun zamanımıza kalan nadir bir örneğidir. Osmanlı’nın kurduğu bir şehir olan Söğüt de bir kışlak başkentti. Yönetici türbeleri orada bulunuyor. Osman Gazi, Bursa’nın alınmasını göremedi, ama o ölmeden evvel Bursa alındı. Böylelikle OsmanIı Devleti'nin yaylak ve kışlak dışında ilk daimi başkenti ortaya çıkmış oldu. Bursa, Osmanoğulları’nın meskenidir. İstanbul (Konstantinopolis) fethedilinceye dek, türbesi İstanbul’da yapılan ilk hükümdar Fatih Sultan Mehmed’e kadar, Osmanoğulları’nın hükümdarları hep Bursa’ya gömülmüşlerdir. Bursa, imparatorluğun ilk payitahtıdır. Osmanlılar için Bursa, sadece askeri bir zafer değil, aynı zamanda göçebe bir beylikten yerleşik bir devlete geçişin sembolüdür. 1326 yılında Orhan Gazi tarafından fethedilen şehir, devletin ilk sarayına (Bey Sarayı), ilk darphanesine ve ilk büyük sosyal külliyelerine ev sahipliği yapmıştır. Söğüt ve İznik daha çok geçici merkezler veya askeri üsler niteliğindeyken; Bursa, devletin mali, hukuki ve bürokratik yapısının (Divân gibi) ete kemiğe büründüğü ilk büyük metropol olmuştur. Bursa’nın "gerçek başkent" sayılmasının en önemli nedenlerinden biri de şehrin sahip olduğu ekonomik güçtür. Tarihi İpek Yolu’nun Anadolu’daki en önemli duraklarından biri olan Bursa, fethin ardından hızla bir ticaret merkezi haline gelmiştir. Hanlar Bölgesi’nin inşasıyla birlikte şehir, uluslararası tüccarların uğrak noktası olmuş ve Osmanlı hazinesinin ana gelir kaynağını oluşturmuştur. Bir devletin başkenti, onun sadece siyasi değil, aynı zamanda ekonomik kalbidir; Bursa bu tanımı her yönüyle karşılamıştır. Bursa, Osmanlı hanedanı için manevi bir "ata ocağı" vasfını hiçbir zaman yitirmemiştir. Başkent daha sonra Edirne ve İstanbul’a taşınmış olsa da, ilk altı padişahın türbelerinin Bursa’da bulunması, şehrin hanedan nazarındaki kutsiyetini korumuştur. "Hüdavendigâr" unvanlı I. Murad’dan Yıldırım Bâyezid’e kadar devletin kurucu iradesi bu şehre silinmez bir mühür vurmuştur. Bu nedenle Bursa, Osmanlı tarihçiliğinde "Diba-i Devlet" (Devletin Başlangıcı) olarak anılır ve her zaman imparatorluğun ilk gerçek payitahtı olarak kabul edilir.
2
dk.
29 Haziran 2021
II. Mehmed’in tahta çıkış macerası nasıldı?
30 Mart 1432 ’de, Sultan II. Murad’ın bir oğlu dünyaya geldi. Başlangıçta bu çocuğun veliaht olacağı bile şüpheliydi. Ama olaylar farklı gelişti. Ağabeyi ölünce ona taht yolu açıldı. Hem de iki kere. Birincisinde tahtı babasına terk ederek Saruhan sancak beyliğinin başkenti Manisa’ya çekildi. Bir gencin babasının taht halefi olarak iki kere tahta çıkması, pek nadir bile diyemeyeceğimiz, eşi bulunmaz bir olaydır. Ama bu genç, ikinci kez tahta çıktıktan sonra, 21 yaşında, yani 1453’te bir büyük şehri, o zamanki dünyanın en büyük şehirlerinden sayılan bir başkenti kuşattı. O zamanlar İslam dünyasında gerçek şehirden sayılacak yerler arasında Şam, Bağdat ve Kahire’nin yanı sıra İran’da İsfahan, Nişabur gibi şehirler bulunuyordu. Ama Avrupa kıtasının tümünde şehir sayılacak bundan daha büyük bir yer yoktu. Bahsettiğimiz yer o tarihte Konstantinopolis diye anılan İstanbul’dur. İşte bu şehri fethetmek, bir zamanlar padişah olması bile beklenmeyen o gence ün kazandırdı. II. Mehmed’in taht macerası, babası II. Murad’ın beklenmedik bir kararıyla, henüz 12 yaşındayken başladı. Büyük oğlu Alaeddin’in vefatıyla derin bir keder yaşayan ve devletin üzerindeki yüklerden yorulup köşesine çekilmek isteyen II. Murad, tahtı küçük oğlu Mehmed’e bırakarak Manisa’ya çekildi. Bu olay, hem Osmanlı hem de dünya tarihinde nadir görülen bir durumdu. Ancak 12 yaşında bir çocuğun tahta çıkması, Avrupa’da büyük bir heyecan yarattı. "Çocuk padişah" fırsatını değerlendirmek isteyen Haçlı dünyası, Edirne-Segedin barışını bozarak büyük bir orduyla Osmanlı topraklarına yürüdü. Genç Mehmed’in ilk hükümdarlık dönemi, içte Çandarlı Halil Paşa gibi güçlü vezirlerin muhalefeti, dışta ise Haçlı tehdidiyle oldukça sancılı geçti. Haçlı ordusu Varna’ya kadar ilerlediğinde, devlet ricali II. Murad’ın ordunun başına geçmesi gerektiğini savundu. II. Murad geri döndü ve 1444’te Varna’da Haçlıları bozguna uğrattı. Ancak zaferden sonra II. Murad tekrar Manisa’ya çekildi ve Mehmed bir süre daha tahtta kaldı. Ta ki 1446 yılındaki yeniçeri isyanına (Buçuktepe İsyanı) kadar... Bu isyan sonucunda Mehmed tahttan indirilerek tekrar Manisa’ya gönderildi. Manisa’da geçirdiği beş yıl, II. Mehmed için bir hırs ve olgunlaşma dönemi oldu. 1451 yılında babası II. Murad vefat edince, Mehmed 19 yaşında ikinci kez tahta çıkmak üzere Edirne’ye doğru yola çıktı. Atını sürerken etrafındakilere söylediği "Beni seven ardımdan gelsin!" sözü, onun bu sefer tahtı kimseye bırakmayacağının ilanıydı. Edirne’ye vardığında, ilk dönemindeki o "çocuk hükümdar" gitmiş, yerine kararlı, dünyayı okuyan ve zihninde tek bir hedefi olan bir lider gelmişti: İstanbul. İkinci tahta çıkışıyla birlikte Çandarlı Halil Paşa gibi eski statükoyu temsil eden isimleri dengeledi ve hemen ardından tarihin akışını değiştirecek olan fetih hazırlıklarına başladı.
2
dk.
29 Haziran 2021
Avrupa Osmanlı’yı nasıl etkiledi?
Türkler askerî örgütlenme bakımından daha başlangıçtan itibaren, Batı’daki gelişmeleri eş zamanlı olarak takip etmişlerdir. Ateşli silahları kullanmaya başlamışlardır. Hatta %90’ı göçebeler ve köylülerden oluşan bir imparatorluktan beklenilmeyecek şekilde tersaneler ve tophaneler inşa etmişler ve savaş topu üretiminde ileri adımlar atarak konvansiyonel silahlarla savaşan bir Rönesans ordusu ortaya çıkarmışlardır. Bu Rönesans ordusu Avrupa’ya karşı başarı kazandığı gibi, doğuda Memluklar ve İranlılara karşı da büyük başarılar kazanmıştır. Yoksa Safevi Şah İsmail’in ordusu da Türklerden oluşuyordu, onlar da Osmanlılar kadar cesurdu ve kahramanca çarpışan askerlerdi. Orada ateşli silahlar sayesinde savaşlar kazanılmıştır. Dolayısıyla bu durum Avrupa’da top ve tüfekle harp eden -özellikle bu iki kelime önemlidir- bir Müslüman imparatorluk imajı ortaya çıkarmıştır. 15.ve 16. yüzyıllarda Osmanlı’nın İpek ve Baharat yollarını kontrol etmesi, Avrupalıları yeni ticaret rotaları aramaya itmiştir. Coğrafi Keşifler sonucunda ticaret yollarının Akdeniz’den Atlas Okyanusu’na kayması, Osmanlı ekonomisi için uzun vadeli bir gerilemenin başlangıcı olmuştur. Avrupa’ya akan Amerikan gümüşü, Osmanlı piyasalarında büyük bir enflasyona (akçenin değer kaybına) yol açmış ve klasik Osmanlı ekonomik düzenini derinden sarsmıştır. Bu durum, Osmanlı’yı Avrupa merkezli yeni küresel ekonomik sisteme karşı savunmasız bırakmıştır. yüzyılın sonlarından itibaren Avrupa’nın askeri teknolojide (özellikle ateşli silahlar, lojistik ve tabya sistemlerinde) elde ettiği üstünlük, Osmanlı’nın Avrupa’ya bakışını kökten değiştirmiştir. İlk kez Lale Devri ile başlayan ve ardından III. Selim ile II. Mahmud dönemlerinde hız kazanan reformlar, tamamen Avrupa modeline dayalıdır. Nizam-ı Cedid ordusunun kurulması, Avrupa’dan getirilen askeri uzmanlar (Humbaracı Ahmed Paşa gibi) ve açılan teknik okullar (Mühendishane-i Bahr-i Hümayun), Avrupa’nın teknik üstünlüğünün kabul edildiğinin en somut kanıtlarıdır. 1789 Fransız İhtilali ile Avrupa’dan yayılan "milliyetçilik" ve "özgürlük" fikirleri, çok uluslu bir yapıya sahip olan Osmanlı İmparatorluğu üzerinde yıkıcı bir etki yaratmıştır. Balkanlar’da başlayan isyanlar, Avrupa devletlerinin "Şark Meselesi" çerçevesinde Osmanlı iç işlerine müdahale etmesine zemin hazırlamıştır. Bu etkiye cevap olarak Osmanlı, Tanzimat ve Islahat fermanları ile hukuk sistemini Avrupa normlarına yaklaştırmaya çalışmış; nihayetinde Kanun-i Esasi (Meşrutiyet) ile Avrupa tarzı bir anayasal düzene geçiş yapmıştır. Avrupa etkisi sadece siyaset ve orduyla sınırlı kalmamış, Osmanlı’nın günlük yaşamına da sızmıştır. 19. yüzyıl İstanbul’unda mimariden giyim kuşam tarzına, mobilyadan edebiyat türlerine (roman, tiyatro, gazete) kadar her alanda bir "Alafranga" rüzgarı esmeye başlamıştır. Pera (Beyoğlu) gibi semtler Avrupa modasının merkezi haline gelirken, yeni nesil Osmanlı aydınları Avrupa dillerini öğrenerek Batı felsefesiyle tanışmışlardır. Bu kültürel etkileşim, bugünkü modern Türkiye’nin entelektüel temellerinin atılmasında en büyük paya sahiptir.
2
dk.
bottom of page
.png)











